Skip to main content

Full text of "ENCYCLOPAEDIA MACEDONICA Vol. 1"

See other formats


МАСЕБОМАК АСАБЕМУ ОЕ ЅС1ЕЈЧСЕЅ А^ АКТЅ 
ЕЕХ1СОСКАРН1САЕ СЕ1ЧТКЕ 



ШЖОРАЕИА 
МАСЕБОМСА 

1 

А-Е 




ЅКОРЈЕ 2009 



МАКЕДОНСКА АКАДЕМИЈА НА НАУКИТЕ И УМЕТНОСГИТЕ 
ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



МАКЕДОНСКА 
ЕНЦИКАОПЕДИЈА 

1 

А-Љ 




СКОПЈЕ2009 



ГЛАВЕН И ОДГОВОРЕН РЕДАКТОР 
акад. БЛАЖЕ РИСТОВСКИ 



СОВЕТ НА ЛЕКСИКОГРАФСКИОТ ЦЕНТАР 

акад. Илија Васков (претседател), акад. Петар Хр. Илиевски, акад. Владо Камбовски, 
акад. Благој Попов, акад. Гане Тодоровски 



ГЛАВНА РЕДАКЦИЈА 
акад. Илија Васков (од 12. X 2006) (акад. Ѓорги Филиповски до 12. X 2006), 
акад. Владо Камбовски (од 11. XI 2006) (акад. Цветан Грозданов до 8. II 2006), 
акад. БлаГој Попов, акад. Блаже Ристовски (главен редактор), акад. Гане Тодоровски 
проф. д-р Симо Младеновски (научен секретар) 



ПРЕДГОВОР 



Појавата на првата Македонска енциклопедија е историски чин. Со неа Ре- 
публика Македонија влегува во редот на земјите и народите што создале енцикло- 
педиска синтеза на своето минато и на својата современост, на она што било или 
останало по нејзиниот цивилизациски пат. Тоа е научно фундирано огледало на 
генерациите и на современиците што ги рефлектира сознанијата само за овие 
простори од праисторијата до денеска. Со тоа современата македонска научна 
мисла се обидува сублимирано да ги претстави развојните епохи, периоди, подрачја 
и струки и да го формулира сопственото гледиште врз македонските работи 
воопшто. 

Со децении во Скопје постоеше Редакција на Енциклопедијата на Југославија 
за Македонија. Излегоа само првите два тома од „Енциклопедија на Југославија. 
Издание на македонски јазик" (Загреб, 1983 и 1985). Во нив заинтересираниот ко- 
рисник тешко ќе може да ја согледа целоста и сеопфатноста на Македонија. А во 
странските енциклопедии, особено во енциклопедиските изданија на соседите, 
премногу се скромни, измешани и изобличени селектираните факти и аргументи 
за Македонија и Македонците за да се сфати и да се прифати „вистината" за ве- 
ковниот комплекс на „Македонското прашање". 

Македонската енциклопедистика уште е во својот зародиш. Во последниве де- 
цении се појавија повеќе индивидуални печатени и електронски обиди за парцијално 
лексиконско претставување на одделни области и струки. Од институционалните пе- 
чатени лексиконски изданија треба да се спомнат „Македонскиот историски речник" 
(2000) на Институтот за национална историја во Скопје и „Речникот на народната ми- 
тологија на Македонците" (2000) на Институтот за старословенска култура во Прилеп, 
а сличен е и обидот на МИ-АН во Скопје со публикацијата „Личности од Македонија" 
(2002). Прв посериозен енциклопедистички потфат направи Книгоиздателството 
„Детска радост" во Скопје со издавањето на петтомната „Македонска енциклопеди- 
ја за деца " (1990), а од преводната продукција (со македонски приопштувања) заслужува 
внимание скратената верзија на „ Британика. Енциклопедиски речник" (1-10, 
2005-2006) на „Топер - МПН" во Скопје. Меѓутоа, најамбициозна се претстави четири- 
томната „МИ-АНова енциклопедија општа и македонска " (2006), под редакција на 
Јован Павловски, во која неколку илјади „одредници се однесуваат на Македонија во 
нејзините историски, географски и етнички граници". 

Првата иницијатива за подготовка на национална енциклопедија во Маке- 
донската академија на науките и уметностите е покрената од Одборот за научноистра- 
жувачка работа и уметнички истражувања (27. VI 1994). По извесни нови иницијати- 
ви, Претседателството на МАНУ на 23. IX 1999 год. ја прифаќа идејата, формира 
Иницијативен одбор и започнуваат подготовките за создавање административно- 
правни претпоставки за реализацијата. Во следната година е основан Лексикограф- 
скиот центар и се направени постапките за избор на неговите органи и тела. Наскоро 
е составена и Главната редакција на Македонската енциклопедија (од претставни- 
ци на петте одделенија на МАНУ) и постепено се оформува широка редакција од 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



редовите на членовите на Академијата, од Универзитетот и од одделни научни ин- 
ститути од разните области и струки. 

Правните акти за структурата и работата врз Македонската енциклопеди- 
ја Претседателството на МАНУ ги донесува на 25. VI 2002 год. Замислата беше 
да се подготви повеќетомна национална (а не општа) енциклопедија. Се увиде де- 
ка средствата од Научниот фонд на МАНУ не можат да ги покријат нараснатите 
потреби. Затоа, на 28. VI 2005 год., Главната редакција донесе решение да се под- 
готви кратка Македонска енциклопедија, а речиси подготвениот прв том од по- 
веќетомната да причека поблагопријатни услови. На 22. XI 2005 год. Главната ре- 
дакција го усвои скратениот азбучник и со добиените наменски средства од Владата 
на РМ ја започна реализацијата. 

Кратката Македонска енциклопедија нема претензии да биде показ и приказ 
на целокупниот живот и развиток во Македонија, да биде инвентар на сите историс- 
ки, културни и општествено-политички настани, состојби, личности, појави и про- 
јави. Но таа претендира да стане почетна објективна интегрална информација за 
нас и за нашата земја и да го скенира македонското гледиште за културното и на- 
ционално-политичкото минато и за нашата транзициска сегашност. Таа треба да 
стане прв домашен прирачник за подобро самозапознавање и компетентна основ- 
на информација за странскиот корисник, без инфилтрација на идеолошки и дневно- 
политички актуализации, без мегаломански и мегалофилски митологизации и без 
возбудување национално-политички историски и современи антагонизми. Во неа 
нема црни и бели ликови, настани и процеси. Македонскиот граѓанин и меѓународ- 
ната заинтересирана јавност можат да најдат сублимирани егзактни одговори за 
елементарните прашања од македонската географија, историја, етнографија, јазик, 
литература, култура, економија, спорт итн., информации за вековните борби, вос- 
танија и програми за културно-национална и државносна афирмација. Во неа се 
рефлектираат во определена форма речиси сите научни области и струки, сите 
позначајни појави и процеси што настанале или се одразиле во милениумскиот циви- 
лизациски развоен тек на просторот во Македонија или во врска со неа, со акцент 
на одредниците за трајните вредности во културата на оваа почва. 

Редакцијата настојуваше по можност сразмерно да ги застапи разните дисцип- 
лини и струки и од општествените и од природните науки. Истовремено, таа е 
свесна дека, и покрај стремежот за што пообјективен критериум при изборот и 
обработката на одредниците, тој во крајна линија секогаш останува индивидуален, 
авторски, па затоа во стеснетиот обем на ова издание е можно и значајни личности, 
настани и појави да не се претставени или да не се соодветно третирани. Притоа, 
Редакцијата беше ограничена и при собирот и изборот на илустративниот матери- 
јал. Обемот налагаше многу личности, настани и состојби да останат без соодвет- 
но ликовно-графичко обликување. Но, познато е дека ниедна енциклопедија не 
е во состојба да биде ни сеопфатна ни завршена. Се надеваме дека идната повеќетом- 
на МЕ ќе овозможи посоодветен простор и третман за покомплетно и покомплекс- 
но претставување на се што е релевантно во историскиот и во современиот разви- 
ток и статус на Македонија. 

Редакцијата исто така беше свесна и за историските дадености. Судбината 
на земјата и народот наложи и специфичен пристап кон историјата, културата и 
третманот. Во разни времиња Македонија потпаѓала под разни и различни владени- 
ја. Минувале империи и цивилизации, се случувале миграции и погроми, но вековите 
создавале културно наследство што претставува национална, а истовремено и 
светска придобивка. Должност беше сето тоа да се регистрира, да се претстави и 
да се вреднува, зашто таа материјална и духовна култура претставувала фунда- 
мент при формирањето на профилот на народот и на опкружувањето. Затоа во 
МЕ соодветно се одразени основните вредности и придобивки на целото ова гео- 



VI 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



графско и етно-историско пространство. Зашто, иако земјата била владеана од 
разни господари, таа географски, економски и етно-културно, и покрај сите надво- 
решни влијанија, останувала интегрална целина. По Балканските војни со Буку- 
решкиот договор (1913) таа го загуби територијалниот интегритет што како ста- 
тус е потврден и по Првата светска војна со Версајските договори (1919), но 
македонскиот народ ја продолжува својата историја и култура и во границите на 
четирите соседни држави и во емиграцијата. Непрекинатата борба за ослободу- 
вање и обединување и манифестациите на националната свест претставуваат дел 
од духовното единство што во текот на Втората светска војна доведува до општа 
националноослободителна борба, во која е извојувана првата современа македон- 
ска држава, макар и само на територијата на еден дел од поделената земја. Тој 
историски факт не може да не се има предвид. Затоа во Македонската енцикло- 
педија територијата и историјата на Македонија до 1913/1919, па во одредена мера 
и до 1944 година, е третирана како интегрална целина. Инаку, би требало да се 
лишиме, на пр., од столбовите како Делчев, Мисирков, Сандански и Влахов. След- 
ствено, и антифашистичката борба на Македонците е гледана како целина, со си- 
те специфичности, иако многу подетално е обработена Народноослободителната 
борба во Вардарскиот дел на Македонија. 

Врз тие принципиелни определби се обработувани и населбите, културно- 
историските споменици, сакралните објекти и археолошките наоѓалишта, старите 
ракописи, дневните и периодичните публикации, разните конфесионални, поли- 
тички, национални, револуционерни и идејни движења и формации; разните ис- 
ториски собранија, конгреси и решенија; попознатите ајдути, револуциионери и 
војводи, организатори, борци и команданти; историските места и настани; опш- 
тествено-политичките и државните структури; научните, образовните, здравствени- 
те, социјално-економските, стопанските и другите владини и невладини институ- 
ции и асоцијации. 

По конституирањето на Демократска Федерална Македонија во рамките 
на Демократска Федеративна Југославија (2. VIII 1944), меѓутоа, геополитичката 
територија е веќе омеѓена со границите на Република Македонија. Иако, МЕ не 
ги испушта од предвид и манифестациите на македонското национално малцин- 
ство во Грција, Бугарија, Србија, Албанија и Косово, како и на македонското насе- 
ление во дијаспората, раселено во Европа и по сите меридијани во светот, незави- 
сно од нивното територијално потекло. Притоа посебно внимание е посветено на 
учеството на Македонците во Движењето на отпорот во Грција (1941-1945), осо- 
бено пак во Граѓанската војна (1946-1949) и егзодусот на децата-бегалци расфрла- 
ни во европските и воневропските држави. 

Македонската енциклопедија не можеше да не ја вклучи и културно-на- 
ционалната автономија во Пиринскиот дел на Македонија (1947-1948) и посебно 
современата македонска борба за национални и човекови права во Република Бу- 
гарија. Тоа се однесува и за манифестациите на македонската културно-национал- 
на свест во Република Албанија и непрекинатата борба за училишта, учители и 
учебници на македонски јазик, за политичко организирање, за своја самоуправа и 
за основни човекови права и слободи. Независно од се уште недодефинираната 
политичка состојба на Гораните, не можеше да се одмине и нивната борба за мал- 
цински национални, конфесионални и човекови права во новата држава Косово. 

Во одредниците, разбирливо, доминантно место има македонскиот народ 
во земјата, но се застапени и етничките заедници и нивните култури, со посебен 
акцент на албанската како побројна. Исто така соодветно се опфатени и релевантни- 
те врски и односи на РМ со другите држави, како и личности од странство што 
дале посебен придонес за проучувањето и афирмирањето на нашата земја во об- 
ласта на стопанството, политиката, јазикот, науката и културата. 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Така структурирана, Македонската енциклопедија претставува сумарум на 
знаењата презентирани од 265 соработници од сите профили, често и врз сосем 
нови истражувачки постапки. Таа кондензација на македонската научна мисла во 
систематизиран енциклопедиски вид, при отсуство на енциклопедистичка тради- 
ција и стручно искуство, несомнено претставува своевиден национален подвиг и 
историска придобивка. Преку фрагментирани целини, со научна концизност, 
Македонската енциклопедија настојува да придонесе за задоволување на нарас- 
натата жед во земјата и во странство за проверени концентрирани информации 
за минатото и современоста на Република Македонија. 

Редакцијата чувствува долг да одбележи дека во подготвителниот период 
на ова издание, како членови на Главната и на Широката редакција, како и на 
Советот на Лексикографскиот центар, повремено учествуваа и други соработни- 
ци. Интегрално го претставуваме, меѓутоа, само актуелниот состав што ја градеше 
концепцијата и учествуваше во реализацијата на ова издание во периодот по 28 
јуни 2005 година. 

Редакцијата на Македонската енциклопедија 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Главен редактор 
акад. БЛАЖЕ РИСТОВСКИ 

Научен секретар 
проф. д-р СИМО МЛАДЕНОВСКИ 



РЕДАКТОРИ НА ТЕМАТСКИТЕ ОБЛАСТИ ОД НАУКИТЕ И СТРУКИТЕ 



Археологија (предисторија, античка и средновековна археологија); нумизматика 
Акад. Вера Битракова-Грозданова 

Античка и средновековна историја - историја на турскиот период 
(посебно XIX и XX век); религии (ереси и секти) - историја на црквите во Македонија 

Проф. д-р Михајло Миноски 
Проф. д-р Шукри Рахими (од 3. III 2005) 

Историја на уметностите 
Проф. д-р Коста Балабанов (од 21. IV 2006) 

Право-воени науки-политологија-дипломатија-социологија 
Акад. ЕвГени Димитров (до 1. III 2006) 
Проф. д-р Светомир Шкариќ (од 1. III 2006) 

Литературна историј а; печатарство-издаваштво-публицистика-новинарство 

Акад. Гане Тодоровски 
Проф. д-р Агим Пољоска (од 3. III 2005) 
Проф. д-р Ариф Аго (од I. IX 2006) 

Лингвистика 
Акад. Петар Хр. Илиевски 
Проф. д-р АГим Пољоска (од 3. III 2005) 

Музика, опера, балет; театар (драма)-филм-телевизија-радио 
Проф. д-р ДраГослав Орпшков 



Филозофија-психологија-логика-етика-естетика-методологија-антропологија-педагогија-историја 

на просветното дело во Македонија 
Проф. д-р Виолета Панзова 
Проф. д-р Сефедин СулејманиНод, 3. III 2005) 



Помошни историски науки (архивистика-хералдика-филателија-библиотекарство-музеологија 
-епиграфика-научни и културни установи); етнографија-фолклор; фотографија 

Проф. д-р Симо Младеновски 

Економија-стопанство-индустрија-занаетчиство; шумарство-ловство; угостителство-туризам; 

финансии-трговија; демографија-иселеништво 
Акад. Ксенте БоГоев |(до 1. III 2006) 



Акад. Никола Узунов (до 8. II 2006) 
Акад. Таки Фити (од 1. III 2006) 
Проф. д-р Методија Стојков (од 1. III 2006) 



IX 



Математика-физика-хемија; електротехника-машинство-технологија-енергетика-информатика; 
архитектура-градежништво-геодезиј а; патишта-сообраќај -врски 

Акад. БлаГој Попов 



Географија-метеорологиј а-сеизмологиј а-астрономиј а; 
геологија-минералогија-рударство-петрографија 
Проф. д-р Александар Стојмилов 

Земјоделство: педологија-поледелство-овоштарство-лозарство-сточарство; 
биологија-ботаника-зоологија; шумарство-хортикултура-ловство; екологија 

Акад. Горѓи Филиповски (до 12. X 2006) 

Проф. д-р Љупчо Групче (од 12. X 2006) 

Медицина-стоматологија-фармација-ветерина 
Акад. Момир Поленаковиќ 

Фискултура-спорт-гимнастика-шах-игри 
Проф. д-р Душан Станимировиќ 



ОПШТА АДАПТАЦИЈА И РЕДАКЦИЈА 

акад. Блаже Ристовски 

СТРУЧНИ СОРАБОТНИЦИ 

м-р Анита Илиева-Николовска, м-р Катерина Младеновска-Ристовска, Лилјана Ристевска 

ЛЕКТОРИ 

проф. д-р Славица Велева, д-р Снежана Веновска-Антевска, Весна Стојчевска, 
д-р Гоце Цветановски, проф. д-р Александар Џукески 

КОРЕКТОРИ 

Гордана Илиева, Тронда Пејовиќ, Весна Стојчевска, Душко Топалоски, д-р Гоце Цветановски 

КОМПЈУТЕРСКА ОБРАБОТКА НА ТЕКСТОТ 

Здравко Ќорвезироски 

КОМПЈУТЕРСКА РЕАЛИЗАЦИЈА 

Бранислав Галиќ, Весна Кржевска, Методија Николовски, Симчо Шандуловски 

ИЛУСТРАЦИИ 

Интернет, проф. д-р Симо Младеновски, акад. Блаже Ристовски, м-р Кочо Фиданоски 

КОРИЦА И ГРАФИЧКО ОБЛИКУВАЊЕ 

м-р Кочо Фиданоски 

ПЕЧАТ 

Скенпоинт, Скопје 



X 



ИНИЦИЈАЛИ НА АВТОРИТЕ НАТЕКСТОВИТЕ 



А. Аго м-р Актан Аго, професор 

во ДСУ „Јосип Броз Тито", Скопје 

А. В.-М м-р Анита Василкова-Мидоска, кустос, 
Музеј на град Велес, Велес 

А. Г. проф. д-р Ацо Гиревски, Православен 

богословски факултет „Св. Климент 
Охридски", Скопје 

А. П проф. д-р Агим Пољоска, Филолошки 

факултет „Блаже Конески", Скопје 

А. Шук. проф. д-р Анета Шукарова, 

Институт за национална историја, Скопје 

Ал. Анд. проф. д-р Александар Андоноски, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Ал. Ст. проф. д-р Александар Стојмилов, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Ал. Ставр. проф. д-р Александар Ставридис, 
Медицински факултет, Скопје 

Ал. Тр. проф. д-р Александар Трајановски, 

Институт за национална историја, Скопје 

Ал. Цв. Александар Цветковски, главен и одговорен 
уредник на „Детска радост", Скопје 

Ам. Ј. проф. д-р Амалија Јовановиќ, 
Филозофски факултет, Скопје 

Ан. Св. проф. д-р Анета Светиева, 

Природно-математички факултет, Скопје 



Б. В. д-р Боне Величковски, научен советник, 

Институт за фолклор „Марко Цепенков", 
Скопје 

Б. Ил. проф. д-р Борче Илиев, 

Шумарски факултет, Скопје 

Б. Ј. Бранимир Јовановски, професор по физичка 

култура, претседател на Сојузот за спорт 
и рекреација на инвалидизирани лица, Скопје 

Б. Н. проф. д-р Бошко Ников, 

„Ников консалтинг", Скопје 

Б. Орт. проф. д-р Бојан Ортаков, Факултет 
за музичка уметност, Скопје 

Б. П Г. Борис Поп Ѓорчев, новинар, Скопје 

Б. Петр. доц. д-р Бобан Петровски, 

Филозофски факултет, Скопје 

Б. Р. проф. д-р Борис Ристевски, Факултет 

за земјоделски науки и храна, Скопје 

Б. Р.-Ј. проф. д-р Билјана Ристовска-Јосифовска, 
Институт за национална историја, Скопје 

Б. Ш. акад. Бојан Шоптрајанов, МАНУ, Скопје 



Бл. Б. 

Бл. П 
Бл. Р. 
Бл. С. 

Бр.Н. 

Бр.Р. 

Бр. Св. 



В. Арн. 
В. Б.-Гр. 
В. В.-В 
В. Г.-П 

вд. 

В. Д.-Ј. 
В. Даск. 
В. Ѓ. 
В. Јот. 
В. К.-Г. 

в. л. 

В.М. 

в м.-ч. 

В. Мал. 
В. Масл. 



проф. д-р Блажо Боев, 
Рударско-геолошки факултет, Штип 

акад. Благој Попов, МАНУ, Скопје 

акад. Блаже Ристовски, МАНУ, Скопје 

Благоја Сотировски, дипл. шумарски инж., 
„Хортиексперт", Скопје 

проф. д-р Бранислав Никодиевиќ, 
Медицински факултет, Скопје 

Бранко Радовановиќ, дипл. економист, 
„Стокопромет", Скопје 

м-р Бранислав Светозаревиќ, помошник 
раководител на Секторот за заштита 
на архивската граѓа во Државниот архив 
на РМ, Скопје 



проф. д-р Виолета Арнаудова, 
Филозофски факултет, Скопје 

акад. Вера Битракова-Грозданова, 
Филозофски факултет, Скопје 



д-р Вера Весковиќ-Вангелиј научен советник, 
Институт за национална историја, Скопје 

проф. д-р Вера Георгиева-Петковска, 
Филозофски факултет, Скопје 

д-р Вангелија Десподова, научен советник, 
Институт за старословенска култура, Прилеп 

проф. д-р Весна Димовска-Јањатова, 
Филозофски факултет, Скопје 



проф. д-р Васа Даскаловски], 
Природно-математички факултет, Скопје 

проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев, 
Филозофски факултет, Скопје 

проф. д-р Васил Јотевски, 

Институт за национална историја, Скопје 

проф. д-р Викторија Коларовска-Гмирја, 
Факултет за музичка уметност, Скопје 

проф. д-р Виктор Лилчиќ, 
Филозофски факултет, Скопје 

акад. Витомир Митевски, 
Филозофски факултет, Скопје 

проф. д-р Весна Мојсова-Чепишевска, 
Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

проф. д-р Владимир Малетиќ, 
Шумарски факултет, Скопје 

Весна Масловариќ, виш филмолог, 
НУ Кинотека на Македонија, Скопје 



XI 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



В. П проф. д-р Вѕсна Пендовска, 

Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 

В. П-К. д-р Викторија Поповска-Коробар, 

кустос-советник, НУ Музеи на Македонија, 
Скопје 

В. Панз. проф. д-р Виолета Панзова, 

Филозофски факултет, Скопје 

В. Петр. д-р Весна Петреска, 

научен советник, Институт за фолклор 
„Марко Цепенков", Скопје 

В. С. [Воислав Санев | , кустос-советник, 

НУ Музеи на Македонија, Скопје 

В С.-А. проф. д-р Вера Стојчевска-Антиќ, Филолошки 
факултет „Блаже Конески", Скопје 

В. Сид. д-р Весна Сидоровска, кустос-советник, 
НУ Природонаучен музеј на Македонија, 
Скопје 

В. Ст. проф. д-р Ванче Стојчев, Правен факултет, 

Универзитет „Гоце Делчев", Штип 

В. Т. К. д-р Владимир Т. Крпач, кустос-советник, 
НУ Природонаучен музеј на Македонија, 
Скопје 

В. Т. проф. д-р Весна Томовска, 

Филозофски факултет, Скопје 

В. Тоц. д-р Васил Тоциновски, научен советник, 

Институт за македонска литература, Скопје 

В Ур. проф. д-р Виктор Урумов, 

Природно-математички факултет, Скопје 

В. Ф. проф. д-р Владимир Филиповски, 

Економски факултет, Скопје 

Вл. Ив. д-р Владо Ивановски, научен советник, 

Институт за национална историја, Скопје 

Вл. К. акад. Владо Камбовски, МАНУ, Скопје 

Вл. М. проф. д-р Владо Матевски, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Вл. С. акад. Владимир Серафимоски, МАНУ, Скопје 



Д. Е. 

Д. 3. 
Д. Ј. 
Д. Јов. 
Д. Н. 
Д. Ник. 
Д.П 

ДПр. 

Д. Р.-З. 

д. с. 

Д. С.-Б. 
Др.В. 
Др.Ѓ. 
Др. Ѓош. 

ДрЈ. 

Др.М. 

дро. 

Др.Р. 



г.в. 


Георги Василевски, уредник 
на Филмската редакција, 
Македонска радиотелевизија, Скопје 


Ѓ. 3. 


Г. Ефр. 


акад. Георги Ефремов, МАНУ, Скопје 


ѓ. к. 


Г. П 


акад. Горан Петрески, 
Економски факултет, Скопје 


ѓ. м. 


Г. Пет. 


проф. д-р Гоце Петрески, 
Економски факултет, Скопје 


ѓ. м. ѓ. 


Г. Ст. 


акад. Георги Старделов, МАНУ, Скопје 




Г.Т. 


акад. Гане Тодоровски, МАНУ, Скопје 


Ѓ. Малк. 


Г.Цв. 


д-р Гоце Цветановски, научен соработник, 
Институт за македонски јазик 
„Крсте Мисирков", Скопје 


Ѓ. П Ат. 


Гл. К. 


акад. Глигор Каневче, МАНУ, Скопје 


Ѓ. Ф. 


Гор. Л.-Б. 


проф. д-р Гордана Лажетиќ-Бужаровска, 
Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 


Ѓ. Цен. 
Ѓор. Ив. 


Д. Г. 


д-р Дафина Герасимовска, 
Филозофски факултет, Скопје 




д д 


проф. д-р Дончо Донев, 
Медицински факултет, Скопје 


Е. Ал. 



проф. д-р Димитар Ефтимоски, 
Факултет за администрација и менаџмент 
на информациски системи, Битола 

д-р Драгиша Здравковски, кустос-советник, 
НУ Музеи на Македонија, Скопје 

проф. д-р Данаил Јанкуловски, Факултет 
за земјоделски науки и храна, Скопје 

доц. д-р Далибор Јовановски, 
Филозофски факултет, Скопје 

проф. д-р Димитрија Новачевски, 
Економски факултет, Скопје 

проф. д-р Дијана Никодиевиќ, 
Медицински факултет, Скопје 

м-р Драган Петковски, кустос-советник, 
Музеј на град Скопје, Скопје 

проф. д-р Дана Прелиќ, 
Природно-математички факултет, Скопје 

проф. д-р Даница Рогановиќ-Зафирова, 
Природно-математички факултет, Скопје 

проф. д-р Душан Станимировиќ, 
Факултет за физичка култура, Скопје 

проф. д-р Делка Стојанова-Брмбеска, 
Медицински факултет, Скопје 

проф. д-р Драган Василески, 
Природно-математички факултет, Скопје 

проф. д-р Драги Ѓоргиев, 

Институт за национална историја, Скопје 

проф. д-р Драган Ѓошевски, Факултет 
за земјоделски науки и храна, Скопје 

проф. д-р Драге Јанев, 
Економски факултет, Скопје 

проф. д-р Драги Митревски, 
Филозофски факултет, Скопје 

|проф. д-р Драгослав Ортаков |, 
Факултет за музичка уметност, Скопје 

проф. д-р Драгослав Раичиќ, 
Електро-технички факултет, Скопје 



проф. д-р Ѓорѓи Зафировски, 
Медицински факултет, Скопје 

Ѓоко Кузмановски, секретар, 

Сојуз на спортови на град Скопје, Скопје 

проф. д-р Ѓорѓи Младеновски, 
Филозофски факултет, Скопје 

проф. д-р Ѓорѓи М. Ѓорѓиев, 
Факултет за музичка уметност, Скопје 

проф. д-р Ѓорѓи Малковски, 

Институт за национална историја, Скопје 

д-р Ѓорѓи Поп-Атанасов, научен советник, 
Институт за македонска литература, Скопје 

акад. Ѓорѓи Филиповски, МАНУ, Скопје 

Ѓоре Ценев, раководител на Планетариумот 
при Младинскиот културен центар, Скопје 

проф. д-р Ѓорге Иванов, 

Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 



м-р Емил Алексиев, виш кустос, 
Музеј на град Скопје, Скопје 



XII 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



Е. Ј.-У. д-р Елка Јачева-Улчар, научен соработник, 
Институт за македонски јазик 
„Крсте Мисирков", Скопје 

Е. М. проф. д-р Ефтим Мирчев, 

Стоматолошки факултет, Скопје 

Е. Ц. проф. д-р Емилија Црвенковска, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

Ел. М. проф. д-р Елица Манева, 

Филозофски факултет, Скопје 

Ем. Џ. Емилија Џипунова, балерина, 

Македонски народен театар, Скопје 



Ж. А. проф. д-р Живко Атанасовски, 

Економски факултет, Скопје 



3. Ал.-Б. Захаринка Алексоска-Бачева, 

кустос-советник, НУ Музеј на современата 
уметност, Скопје 

3. Б. проф. д-р Зорица Божиновска, 

Економски факултет, Скопје 

3. Д. проф. д-р Зоран Десовски, 

Градежен факултет, Скопје 

3. Р. проф. д-р Зоран Радиќ, 

Факултет за физичка култура, Скопје 

3. Р.-Н. Загорка Расолкоска-Николовска, 

кустос-советник, НУ Музеи на Македонија, 
Скопје 

3. Т. акад. Зузана Тополињска, МАНУ, Скопје 

3. Тод. проф. д-р Зоран Тодоровски, 
Државен архив на РМ, Скопје 

3. Џ. проф. д-р Златан Џиков, 

Медицински факултет, Скопје 

Зд. Р. д-р Зденка Рибарова, 

научен советник, Институт за македонски 
јазик „Крсте Мисирков", Скопје 



И. Б. проф. д-р Иван Блинков, 

Шумарски факултет, Скопје 

И. Вел. д-р Илија Велев, научен советник, 

Институт за македонска литература, Скопје 

Ив. О.-Т. Ивона Опетческа-Татарчевска, 
соработник за фолклорни добра, 
Управа за заштита на културното наследство, 
Министерство за култура на РМ, Скопје 

Ив. Џ. проф. д-р Иван Џепароски, 

Филозофски факултет, Скопје 

Иг. Ст. м-р Игор Старделов, раководител 
на Филмскиот архив, НУ Кинотека 
на Македонија, Скопје 

Ил. П Илинденка Петрушевска, 

раководител на јавна дејност, 

НУ Кинотека на Македонија, Скопје 

Ил. Т. проф. д-р Ило Трајковски, 

Филозофски факултет, Скопје 

Ил. Ц. проф. д-р Илија Џонов, 

Медицински факултет, Скопје 

Ир. К.-Н. Ирена Колиштркоска-Настева, 

кустос-советник, НУ Музеи на Македонија, 
Скопје 



Ј. Ч.-Ф. Јасмина Чокревска-Филип, кустос-советник, 
НУ Музеи на Македонија, Скопје 

Ј. Б. проф. д-р Јован Бошнаковски, 

Ветеринарен институт, Скопје 

Ј. Доко Јетон Доко, помлад асистент, 

Институт за национална историја, Скопје 

Ј. Ј. проф. д-р Јове Јовановски, 

Факултет за физичка култура, Скопје 

Ј. Јан. проф. д-р Јован Јанев, 

Институт за национална историја, Скопје 

Ј. М. проф. д-р Јошко Миленковски, 

Факултет за физичка култура, Скопје 

Ј. Нам. Јасминка Намичева, кустос, 
Музеј на град Скопје, Скопје 

Ј. Р.-П м-р Јасминка Ристовска-Пиличкова, 
асистент, Институт за фолклор 
„Марко Цепенков", Скопје 

Ј. Стр. Јован Стрезовски, писател, Струга 

Ј. Т. Јелица Тодорчевска, библиотекар, 

НУБ „Св. Климент Охридски", Скопје 

Ј. Так. проф. д-р Јован Таковски, 

Православен богословски факултет 
„Св. Климент Охридски", Скопје 

Ј. Ф. Јован Филип, новинар, Македонска 

радиотелевизија, Скопје 

Ј. Ц. м-р Јелена Цветановска, асистент, Институт 

за фолклор „Марко Цепенков", Скопје 



К. Аџ. проф. д-р Коста Апиевски, 

Филозофски факултет, Скопје 

К. Б. д-р Коста Балабанов, 

почесен генерален конзул на Јапонија, Скопје 

К. Биц. проф. д-р Кита Бицевска, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

К. Бог. проф. д-р Крсте Богоевски, 

Природно-математички факултет, Скопје 

К. Гр. проф. д-р Кокан Грчев, Факултет 
за архитектура и дизајн, 
Универзитет Американ колеџ Скопје, Скопје 

К. К.-П проф. д-р Костадина Корнети-Пекевска, 
Медицински факултет, Скопје 

К. Камб. проф. д-р Киро Камберски, 

Филозофски факултет, Скопје 

К. Кеп. Костадин Кепески, кустос-советник, 
НУ Завод и музеј, Прилеп 

К. Љ. проф. д-р Костадинка Љапчева, 

Технолошко-металуршки факултет, Скопје 

К. М.-Р. м-р Катерина Младеновска-Ристовска, 
асистент-истражувач, МАНУ, Скопје 

К. Мин. доц. д-р Константин Миноски, 
Филозофски факултет, Скопје 

К. П проф. д-р Коста Пеев, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

К. Тал. проф. д-р Коста Талаганов, 

Институт за земјотресно инженерство 
и инженерска сеизмологија, Скопје 

К. Тр.-Абј. Катица Трајковска-Абјаниќ, новинар, 
Македонска радиотелевизија, Скопје 



XIII 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



К. Трајк. д-р Катица Трајкова, 

научен соработник, Институт за македонски 
јазик „Крсте Мисирков", Скопје 

Кр. Б. проф. д-р Кристи Бомбол, 
Технички факултет, Битола 

Кр. Ил. проф. д-р Красимира Илиевска, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

Кр. Ник. проф. д-р Кристина Николовска, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

Кр. Т. акад. Крум Томовски, МАНУ, Скопје 



Л. Ј. Ленче Јованова, кустос-советник, 

Музеј на град Скопје, Скопје 

Л. К. Лилјана Кепеска, кустос-советник, 

НУ Завод и музеј, Прилеп 

Л. М. д-р Лилјана Макаријоска, 

научен советник, Институт за македонски 
јазик „Крсте Мисирков", Скопје 

Л. Н. Лилјана Неделковска, кустос-советник, 

НУ Музеј на современата уметност, Скопје 

Л. П-Т. проф. д-р Лидија Петрушевска-Този, 
Фармацевтски факултет, Скопје 

Л. С.-Л. д-р Лидија Стојановиќ-Лафазановска, 
научен советник, Институт за фолклор 
„Марко Цепенков", Скопје 



Љ. А. Љупчо Алтипармаков, дипл. инж. металург, 

Макстил АД, ГЈиѓегсо Сгоир, Скопје 

Љ. Гр. проф. д-р Љупчо Групче, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Љ. П проф. д-р Љубица Павлова, 

Медицински факултет, Скопје 

Љ. Сп. проф. д-р Људмил Спасов, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

Љ. Т. проф. д-р Љубомир Танчев, 

Градежен факултет, Скопје 

Љ. Ц. м-р Љубинка Џидрова, 

виш кустос, НУ Музеи на Македонија, 
Скопје 



М. Чунд. проф. д-р Милан Чундев, 

Електро-технички факултет, Скопје 

М. Б.-П Марика Бочварова-Плавевска, 

кустос-советник, НУ Музеј на современата 
уметност, Скопје 

М. Билб. Милош Билбија, виш кустос, 
Музеј на град Скопје, Скопје 

М. Г. д-р Михајло Георгиевски, 

научен советник, Институт 
за старословенска култура, Прилеп 

М. Гр. доц. д-р Мелина Гризо, 

Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 

М. Д. проф. д-р Михаил Данев, 

Ветеринарен институт, Скопје 

М. 3. проф. д-р Михаило Зиков, 

Природно-математички факултет, Скопје 

М. Здр. проф. д-р Милка Здравева, 

Институт за национална историја, Скопје 



М. И. Милан Ивановски, конзерватор-советник, 

Национален конзерваторски центар, Скопје 

М. К. проф. д-р Митко Караделев, 

Природно-математички факултет, Скопје 

М. Кар. проф. д-р Максим Каранфиловски, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

М. Кит. д-р Марко Китевски, научен советник, 

Институт за македонска литература, Скопје 

М. Кол. Марко Коловски, музички критичар, 
Македонска радиотелевизија, Скопје 

М. Кр. Мирјана Крпач, 

Ентомолошко друштво за истражување 
и конзервација на биодиверзитетот 
и одржливиот развој, Скопје 

М. Л. проф. д-р Момчило Лазаревски, 

Медицински факултет, Скопје 

М. М. Мирјана М. Машниќ, конзерватор-советник, 
Национален конзерваторски центар, Скопје 

М. Марк. проф. д-р Марјан Марковиќ, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

М. Мин. проф. д-р Михајло Миноски, 
Филозофски факултет, Скопје 

М. Мирк. проф. д-р Милица Миркуловска, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

М. Мих. проф. д-р Миле Михајлов, 

Институт за национална историја, Скопје 

М. Пол. акад. Момир Поленаковиќ, МАНУ, Скопје 

М. С. проф. д-р Методија Стојков, 

Економски факултет, Скопје 

М. Т. д-р Милчо Точко, виш научен соработник, 

ЈНУ Хидробиолошки завод, Охрид 

М. Таш. проф. д-р Марија Ташева, 

Филозофски факултет, Скопје 

М. Ц. проф. д-р Маја Цветковска, 

Технолошко-металуршки факултет, Скопје 

М. Шољ. проф. д-р Марија Шољакова, 
Медицински факултет, Скопје 

Н. В. проф. д-р Новица Велјановски, 

Институт за национална историја, Скопје 

Н. Дум. проф. д-р Никола Думурџанов, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Н. П-Ј. проф. д-р Нада Поп-Јорданова, 
Медицински факултет, Скопје 

Н. С. проф. д-р Нехас Сопај, 

Филолошки факултет „Блаже Конески", 
Скопје 

Н. Т. прим. д-р Нада Темелкоска, 

Завод за спортска медицина при ЈЗО 
Здравствен дом - Скопје, Скопје 

Н. Ц. проф. д-р Наум Целакоски, 

Машински факултет, Скопје 

Н. Цв. проф. д-р Надежда Цветковска, 

Институт за национална историја, Скопје 



О. Ив. д-р Орде Иваноски, научен советник, 

Институт за национална историја, Скопје 



XIV 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



П Б. прим. д-р Петар Бојаџиевски, 

Клиничка болница „Д-р Трифун Пановски", 
Битола 

П Гил. Паскал Гилевски, писател, Скопје 

П Ив. проф. д-р Петре Р. Ивановски, 

Факултет за земјоделски науки и храна, Скопје 

П Ј. м-р Перо Јосифовски, виш кустос, 

НУ Музеи на Македонија, Скопје 

П Н. проф. д-р Пеце Недановски, Економски 

факултет, Скопје 

П Т. м-р Предраг Трпески, асистент, 

Економски факултет, Скопје 

П Хр. Ил. акад. Петар Хр. Илиевски, МАНУ, Скопје 

Пет. Г. проф. д-р Петре Георгиевски, 
Филозофски факултет, Скопје 

Р. Редакција 

Р. В. д-р Родна Величковска, 

научен соработник, Институт за фолклор 
„Марко Цепенков", Скопје 

Р. Гр. Ристе Групче, кустос-советник, НУ 

Природонаучен музеј на Македонија, Скопје 

Р. Д. проф. д-р Радојка Дончева, 

Градежен факултет, Скопје 

Р. Л. акад. Ристо Лозановски, МАНУ, Скопје 

Р. Р. проф. д-р Радослав Ризовски, 

Шумарски факултет, Скопје 

Р. Риб. проф. д-р Ристо Рибаровски, 
Градежен факултет, Скопје 

Р. Ст. Ристо Стефановски, театролог, Скопје 

Р. X. проф. д-р Ристо Христов, 

Економски факултет, Скопје 

Рад. Гр. проф. д-р Радмила Групче, 

Факултет за земјоделски науки и храна, Скопје 

Рат. Гр. проф. д-р Ратомир Гроздановски, 

Православен богословски факултет 
„Св. Климент Охридски", Скопје 

С. Аб.-Д. Соња Абаџиева-Димитрова, кустос-советник, 
НУ Музеј на современата уметност, Скопје 

С. И. Илиев, дипл. инж. металург, 

Рудник „Бучим", Радовиш 

С. Мл. проф. д-р Симо Младеновски, 

Институт за национална историја, Скопје 

С. Нов. проф. д-р Соња Новотни, 

Државен универзитет, Тетово 

С. Пил. д-р Севим Пиличкова, научен советник, 
Институт за фолклор „Марко Цепенков", 
Скопје 

С. Р. проф. д-р Славе Ристески, 

Економски факултет, Скопје 

С. С. Снежана Славкова, дипл. инж. технолог, 

партнер во М-6 1пуеѕ1теп1ѕ, Скопје 

С. Т. проф. д-р Симеон Танев, 

Градежен факултет, Скопје 

С. X. П проф. д-р Стефанка Хапи Пецова, 

Факултет за земјоделски науки и храна, Скопје 

С. Ц. д-р Сашо Цветковски, кустос-советник, 

НУ Музеј „Д-р Никола Незлобински", Струга 



С. Џ. проф. д-р Соња Џикова, 

Медицински факултет, Скопје 

Св. К. проф. д-р Светислав Крстиќ, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Св. П д-р Светозар Петковски, кустос-советник, 
НУ Природонаучен музеј на Македонија, 
Скопје 

Св. X. Ј. проф. д-р Светомир Хаџи Јорданов, 

Технолошко-металуршки факултет, Скопје 

Св. III. проф. д-р Светомир Шкариќ, 

Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 

Сл. А. проф. д-р Славе Арменски, 
Машински факултет, Скопје 

Сл. Г. м-р Славјан Горѓиев, 

етнолог и костимограф, Скопје 

Сл. М. П прим. д-р Слободан М. Поњавиќ, 

Центар за военоздравствени установи, Скопје 

Сл. Н. д-р Славица Николовска, 

помошник раководител на Секторот 

за автоматска обработка на податоци (АОП), 

Државен архив на РМ, Скопје 

Сл. Н.-К. Славе Николовски-Катин, публицист, Скопје 

Сл. П Славејко Патчев, дипл. инж. технолог, 
„Алкалоид", Скопје 

Сн. Ч.-Ан. м-р Снежана Чадиковска-Анастасова, 

професор во МБУЦ „Илија Николовски-Луј", 
Скопје 

Ст. Д. проф. д-р Стојче Десковски, 
Технички факултет, Битола 

Ст. Дод. д-р Станислава Додева, 

Швајцарска канцеларија за соработка, 
Швајцарска амбасада, Скопје 

Ст. Кис. проф. д-р Стојан Киселиновски, 

Институт за национална историја, Скопје 

Ст. Н. проф. д-р Стерја Начески, 
Шумарски факултет, Скопје 

Ст. П-А. д-р Стоја Поп-Атанасова, 

научен советник, Институт за македонски 
јазик „Крсте Мисирков", Скопје 



Т. Анд. проф. д-р Томе Андоновски, 

Природно-математички факултет, Скопје 

Т. Б. акад. Томе Бошевски, МАНУ, Скопје 

Т. Вр. д-р Танас Вражиновски, научен советник, 

Институт за старословенска култура, Прилеп 

Т. П Татјана Петковска, 

редовен професор по сценски движења и 
танци, Факултет за драмски уметности, Скопје 

Т. Петр. проф. д-р Татјана Петрушевска, 

Правен факултет „Јустинијан Први", Скопје 

Т. С. Трајко Стаматоски, 

научен советник, Институт за македонски 
јазик „Крсте Мисирков", Скопје 

Т. Сер. проф. д-р Тодор Серафимовски, 

Рударско-геолошки факултет, Штип 

Т. Ф. акад. Таки Фити, МАНУ, Скопје 

Т. Фил. м-р Тони Филиповски, асистент, 

Институт за национална историја, Скопје 

Т. Ч. проф. д-р Тодор Чепреганов, 

Институт за национална историја, Скопје 



XV 



Тр. П д-р Трајко Петровски, Ф. М. 

виш научен соработник, Институт 
за фолклор „Марко Цепенков", Скопје 

Уб. Г. д-р Убавка Гајдова, виш научен соработник, 
Институт за македонски јазик 
„Крсте Мисирков", Скопје 

Ф. Ѓ. Фоти Ѓатовски, професор по физичка 

култура, Сојуз на спортските федерации Ц- К. 

на Македонија, Скопје 



Хат. О 
Цв. Гр. 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



проф. д-р Фимчо Муратовски, 
Факултет за музичка уметност, Скопје 

м-р Хатиџе Одаи, асистент, 
Државен универзитет, Тетово 

акад. Цветан Грозданов, МАНУ, Скопје 

проф. д-р Џоко Кунгуловски, 
Природно-математички факултет, Скопје 



XVI 



УПОТРЕБЕНИ КРАТЕНКИ 
а) кирилични 



а.н.в. апсолутна надморска височина 

ААМ Асоцијација на архитекти на Македонија 

АБ армиска болница 

АБИ акутна бубрежна инсуфициенција 

АВИИ Архив Војно-историјског института 

(Архив на Военоисторискиот институт), 
Белград 

АВНОЈ Антифашистичко вене народног 

ослобоѓјења Југославије 
(Антифашистичко собрание на народното 
ослободување на Југославија) 

АГИТПРОП Агитационо-пропагандно одделение 



наКПМ 

АД акционерско друштво 

акад. академик 

АКРМ Адвокатска комора на РМ 

АКУД академско културно-уметничко друштво 

АМН „Австралиско-македонски неделник" 

анест. анестезија 

АНОК Акционен народноослободителен 

комитет 

АНСССР Академија на науките на СССР 

АНУБиХ Академија на науките и уметностите 

на Босна и Херцеговина 

АО армиска област 

АОП автоматска обработка на податоците 

АП автобуско претпријатие 

ар. арапски 

АРМ Армија на Република Македонија 

арх. архитект 

Арх. фак. Архитектонски факултет 

АС автобуска станица 

АСНОМ Антифашистичко собрание на народното 
ослободување на Македонија 

АССЕЕ Архитектонски совет за Централна 

и Источна Европа 

АСУ Автосообраќајно училиште 

АТД антитуберкулозен диспанзер 

АТРО Автобуска транспортна работна 

организација 

АТЦ автоматска телефонска централа 

АУО Архиепископски управен одбор 

АУП архитектонско-урбанистички план 

АФЖ Антифашистички фронт на жените 

АФЖМ Антифашистички фронт на жените 

на Македонија 

БАН Бугарска академија на науките 

БАНТАО Балканска асоцијација за нефрологија, 
дијализа, трансплантација и вештачки 
органи 

ББ бановинска болница 

БДП Бошњачка демократска партија; 

бруто домашен производ 

БЕН балканска ендемска нефропатија 

БИБЛ. библиографија 
БЈРМ Бивша Југословенска Република 

Македонија 



БКП Бугарска комунистичка партија 

БКП(т.с) Бугарска комунистичка партија 

(тесни социјалисти) 

БКФ Балканска комунистичка федерација 

БМБ безоловен моторен бензин 

БНА Бугарска народна армија 

БНД бугарско национално движење 

болн. болница 

БРП(к) Бугарска работничка партија (комунисти) 

БРСДП(т.с) Бугарска работничка социјалдемократска 
партија (тесни социјалисти) 

БРСДП(ш.с) Бугарска работничка социјалдемократска 
партија (широки социјалисти) 

БЦАК Бугарски централен акционен комитет 

в. век; весник; види 

в.д. вршител на должност 

В. ф. Ветеринарен факултет 

Ва воена амбуланта 

ВА Воена академија 

ВБ Велика Британија 

Вб воена болница 

ВБС Воена болница, Скопје 

ВВ воено воздухопловство 

ВВА Военовоздухопловна академија 

ВИП многу важна личност (Уегу гтрогШпг Регѕоп) 

Вк Ветеринарна комора 

ВК Врховен командант; Врховен комитет 

ВКВ висококвалификуван 

ВМ Воена морнарица 

ВМА Военомедицинска академија 

ВМК Врховен македонски комитет 

ВМОК Врховен македонско-одрински комитет 

ВМОРО Внатрепша македонско-одринска 

револуционерна организација 

ВМРО Внатрешна македонска револуционерна 

организација 

ВМРО(Об) Внатрепша македонска револуционерна 
организација (Обединета) 



ВМРО-ДПМНЕ Внатрепша македонска револуционерна 



организација - Демократска партија 
за македонско национално единство 

ВН висок напон, високонапонски 

ВОЗ Востаничка оперативна зона 

вонр. вонреден 

ВПШ Виша педагошка школа 

ВС воен санитет 

ВСУ воено-санитетски установи 

ВТШ Виша техничка школа 

ВХФ фреквенција на долги бранови 

ВШРТ Виша школа за радиолошки техничари 

при М.Ф. 

г. година 

г. д. географска должина 

г/т / ф грама на тон 

г. ш. географска ширина 



XVII 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ГА 


гарнизонска амбуланта 


гз 


Геронтолошки завод 


гим 


Государственнвш историческии музеи 




(Државен историски музеј), Москва 


гини 


Гласник на Институтот за национална 




ТТЃ"*ТЧЃ\Т\ТЈ1 о 

ИС 1 ОрИЈ а 


гит 


Т^дртг^пјлтлтррттлттдттртт тпат<гт 

Ј_ ОХ, 1 уЈКЈХШ Ј 1 ЈЈЈЈ.аЈТСГ1 1 [ЈаГк 1 


гмтт 

1 ЈЈУШ, 


ГтЛ О ТТПЛ1/ТЈЃ"! ЛЈаТТТТЛЈЈУЧ/т;! ТТЃЧЈТОТЛ 

1 раДСЖНи _ Ма1ПИНС.КИ ЦСН1ар 


гп 

1 УЈ 


I ТТЃ* Т7ТТ ЃЛТТ ЃЛ ЃЛ1Л * |Т ТТ О Т_1 П ТТ ЃЛТ Ѓ\ЃЛТ"У 

1 раДСКИ ОДООр, 1 ЛаВсИ ОДООр 


1 11 


градежно претприЈатие 


гр. 


град 


Град. фак. 


Градежен факултет 


ГЃТТ 

1 ^11 


Гтло ТТ Г~~~~7Т\ /~~ ѓ~\ ЃЛ*\Т~\ О ТУ О 1 ТЈЃЛ ТТТ\Ѓ*ТТТТ\ТТ1 О ТТТР 

1 раДСКО СОООраКаЈИО Прс1ПрИЈа1Ие 


гтм 


градски тригонометриски мрежи 


гтц 


Градски трговски центар 


ГУЦ 


Градежен училиштен центар 


гш 


Главен штаб 


ДАГ 


Демократска армија на Грција 


ДАРМ 


Државен архив на Република 




А/Г д к р тт п т-гш а 

1 V Ј_ а Ј\.\^ Д \Ј јП 11 1 а 


пп 

дд 


ТТРТРКЛЛ ТТТЛРТТЛТТЧРГ) 
ДС1СЈ\ЈгЈ. ДИС11аП.ЈС1Ј 


ппк 

ДД- 0 


ТТДТ-ГПК' ТТПТТДТТРТ-ТД КПР ТТТ-ТПРТ 
ДаПСЈЧ Ја ДСДаДСПа ЈЅЈЈСДШЈС! 


ТТРТЃ 


ПРК"РМКГ1ТЛ 


ПРМ 

ДЈС1У1 


ТТп\7ЛТТТПП Т-ТД РУПТТПЧТЛТР ттл Л/Гдт^рттпт-гшд 

1 1 1 1 у 1 1 1 1 Гт1 1 Па к^Ј\*ЈЈЈ1Ј ЈЛ 1 \ј Ј1а 1»1аЈ\\-' Д»ЈП11 1 О- 


ТТРТТ 


ТТРТ-ГРТПРТ-Г 


ГРЧГР 


ТТгуж^дпртт тдтдптт грпттртрклл пдѓтпттл 

1 1 ПУјГЛ.С1Јј^П ЈПП^ЈД Оа 1 ИЈД^ 1 ^МЈ |ЈС1\Ј^Ј 1 11 


ТТТТТТТТ Пѓ' /\ ГТ 1ЛЈЧ/ 

ДИПЈ1. 1 С1ТД. ИНЖ. 


ТТТП ТТ ѓ"1 Л Т П1Л "3 П НЃ^ЃЛТТЃ^ТТЧУН ТЈПЧ/ Р1ЈР1Л 

ДИНЈИЈМИраИ 1СЛЈДС1СКИ 11Н_/КСНСр 


ТТТТГТТТ ПТЈ П ТЈТХЧГ 

ДИ11Ј1. 1 раД. ИНЖ. 


ТТТПТТЃЛИТПТЛОН ПТЛО ТТП^Ј^ПП ПТЈЛТУ^ПППТЛ 

ДИПЈИЈМИраИ 1 раДСл\.СН ИНуКСНСр 


дипл. ел. инж. 


дипломиран електротехнички инженер 


дипл. инж. арх. 


дипломиран инженер-архитект 


дипл. инж. геол. 


дипломиран инженер по геологија 


дипл. маш. инж. 


дипломиран машински инженер 


дир. 


директор 


дистриб. 


дистрибуција, дистрибутивен 


ДЛУМ 


Друштво на ликовните уметници 




на Македонија 


ДЛУШ 


Друштво на ликовните уметници 




на Штип 


ДМФМ 


Друштво на математичарите 




ТТ тГНТШСИЛТЈТР ТЈТ А/1 "Ј ТУЃ^ТТЃЛНТП т 

И ЦЈИЈИЧарИ1С На 1У1аКС Д(ЈПИЈ а 


пн 

Дтт 


ТТтј\7ТТТТПП Т-ГД Т-ГДГ.ПТТТЛТР Јтч"рТЛРРД 
/-Ј,р V 1 П 1 РУЈ Па Па|Ј(ЈДН1С, /Ј\СПСВа 


пнз 


ТТпМ 'ЧД Т4ДППТТТ4П ЧТТПДШР 
Ј_1,>ЈМ ->а Паи^ЈДПкЈ -ЅДЈЈаТЅЈС 


ПН"У 


ГпЛЛГПТТТЈѓЛ ТЈОТ/Т/С! ТЈ \7ЛТЃ 1Г Т , ЦЃ\Г , Т 1 

ЈЈЈЈуЈЈЈ! Јз(Ј за НауКа И уМС1НиС1 


ПНУТТТ 


ТТтллјттттпп ппл/"1ѓ" д тл \7\лртнпрт тјп ТТТттлтт 

Ј_1 ЦУЦЈ 1 ЦЦ за НауЈ\.а И уМС1Н^ЈС1 па ЈЈЈ.1ПП 


Д(ЈО 


Државен осигурителен завод 


ТТПП 


друштво со ограничена одговорност 


пгтм 

Д 1 11У1 


П ЈЛЛ ТТТТТ^Т> /Л ТЈО ТТТТГ" О Т^ѓ^ ТТТТТ^Ѓ— ТЈ О N/10 ТЛЃ^ ТТЃЛТЈТТ1 О 

ЈЈ^руШ! ВО Па 11ИСа1еЈ1И1С Па 1У1аКеДОНИЈа 


Д-Р т. н. 


доктор на техничките науки 


дсз 


Државен завод за статистика 


дсу 


државно средно училиште 


дт 


Дојче телеком 


ДУП 


Детален урбанистички план 


ДФЈ 


Демократска Федеративна Југославија 


ДФМ 


Демократска Федерална Македонија; 




Друштво на физичарите на Македонија 


ЕАНУ 


Европска академија на науките 




и уметностите 



ЕАПС Евроатлантски партнерски совет 

егип. египетски 

ЕДЕС Грчки национален демократски сојуз 

ЕЕ електроенергетски, електроенергетика 

ЕЕС електроенергетски систем 

ЕЗ Европска заедница 

ЕТЖА Национална и социјална преродба 

ЕКС Емигрантски комунистички сојуз 

ЕКТС Европски кредит трансфер систем 

ел. електричен; електро- 

ЕЛАС Грчка народноослободителна војска 

електромагн. електромагнетен 

ЕМ Егејска Македонија; Егејскиот дел 

на Македонија 

ЕМЕ Слободна Голема Грција 

ЕМУЦ Електро-машински училиштен центар 

ЕМФ Електро-машински факултет во Скопје 

ЕО на ИРГД Етнографско одделение на 

Императорското руско географско 
друштво 

ЕПОН Национална сегрчка организација 

на младите 
ЕС Национална армија 

ЕСМ Електростопанство на Македонија 

ЕТАИ Здружение за електроника, 

телекомуникации, автоматика 
и информатика на РМ 

ЕТАН Електроника, телекомуникации, 

автоматизација и нуклеарна техника 

ЕТФ Електротехнички факултет 

ЕУ Европска Унија 

ЕФА Европска слободна алијанса 

(Еигореап Ргее АШапсе) 

ЕЦРП електрични централи и разводни постројки 

ж. жител 

ж. л. железничка линија 

ЖСК Железничарски спортски клуб 

ЖТП Железничко транспортно претпријатие 

3 запад 

ЗАВНОБиХ Земаљско анифашистичко вепе народног 
ослобогЈења Босне и Херцеговине 
(Земско антифашистичко собрание 
на народното ослободување 
на Босна и Херцеговина 

36. Зборник 

ЗЕМАК Здружение на енергетичарите 

на Македонија 

ЗИК Земјоделско-индустриски комбинат 

ЗЈЗ запад-југозапад 

ЗОИЛ Завод за осигурување имоти и лица 

ЗПМ Завод за превентивна медицина 

ЗПМЗ Завод за превентивна медицинска 

заштита 

ЗС здравствена служба 

И исток 

и.г. истата година 

ИАРМ Институт за акредитација 

на Република Македонија 



XVIII 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



ИБ Информационо биро (Информбиро) на 

комунистичките и работничките партии 

ИВЕ Заштиници на Северна Грција 

ИВЗ Исламска верска заедница 

ИГА Меѓународна геотермална асоцијација 

ИГЦП Меѓународна програма за геолошка 

корелација (10СР - 1тегпаиопа1 Оео1о§ша1 
Согге1а1тп Рго§гат) 

ИЗВ. извори 

ИЗИИС Институт за земјотресно инженерство 

и инженерска сеизмологија 

ИК Извршен комитет 

ИКТ Информациона и комуникациска 

технологија 

ИМЈ Институт за македонски јазик, 

„Крсте Мисирков", Скопје 

ИНИ Институт за национална историја, 

Скопје 

инст. институт 

Инст. за инф. Институт за информатика 

Инст. за мат. Институт за математика 

инстал. инсталиран 

ИПМ Институт за превентивна медицина 

ИС СРМ Извршен совет на СРМ 

ИСРМ Институт за стандардизација 

на Република Македонија 

истраж. истражувач, истражувачки 

ЈА Југословенска армија 

ЈАЗУ Југославенска академија знаности 

и умјетности, Загреб 

ЈДП Југословенско друштво за патишта 

ЈЗ југозапад 

ЈИ југоисток 

ЈИЕ Југоисточна Европа 

ЈЈЗ југ-југозапад 

ЈЈИ југ-југоисток 

ЈЛЗ Југославенски лексикографски завод 

ЈНА Југословенска народна армија 

ЈНС Југословенска национална странка 

(партија) 

ЈОВБ Југословенска младина на Вардарска 

Бановина 

ЈП јавно претпријатие 

ЈПАУ Јавно претпријатие за аеродромски услуги 

ЈРЗ Југословенска радикална заедница 

ЈСДС Југословенска социјалдемократска партија 

ЈСП Јавно сообраќајно претпријатие 

ЈУГОРАС Југословенски работнички сојуз 

КАРИЛ Клиника за анстезиологија, реанимација 

и интензивно лекување 
КВ квалификуван 
КЕП Комесарство за еврејски прашања 

КИ Комунистичка интернационала, 

Коминтерна 

Кл. клиника 

км/кт километар 

км 2 /кт 2 километар квадратен 

км/час / ктЉ километар на час 



кн. 


книга 


КНОЈ 


ТСоппл/г 1 нл т-глппгтт-глтд пттѓЅплттд 




на Југославија 


књ. 


књига 


КОЕМ 


Комунистичка организација 




на Егејска Македонија 


ком. 


комитет 




Конференција за европска безбедност 




и соработка 


КОС 


Контраобавештајна служба 




(Контраразузнавачка служба) 


КП 


комунистичка партија 


КПА 


Комунистичка партија на Албанија 


КПБ 


Комунистичка партија на Бугарија 


КПГ 


Комунистичка партија на Грција 


КПД 


Казнено-поправен дом 


КПЈ 


Комунистичка партија на Југославија 


кпм 


Комунистичка партија на Македонија 


кпсс 


Комунистичка партија на Советскиот 




Сојуз 


КУД 


културно-уметничко друштво 


КУНМЗ 


Комунистички универзитет 




на националните малцинства на Запад 


КФОР 


Коѕоуо Рогсе 


л. 


литар; лица 


л/сек / 1/ѕес 


литар во секунда 


лаб. 


лабораторија, лабораториски 


ЛДИ 


Лабораторија за динамички испитувања 


лит. 


литература 


лк 


Лекарска комора 


м. 


месност, место 


м. в. 


минатиот век 


М.ф. 


Медицински факултет 


м/сек 


метри во секунда 


м 3 /с 


кубни метри во секунда 


МАГА 


Македонска геотермална асоцијација 


МАИМ 


Македонска асоцијација за историја на 




медицината 


Мак. секц. 1ЕЕЕ Македонска секција на ШЕЕ (в.) 


МАКО СИГРЕ 


Национален комитет на С10КЕ (в.) 




во Република Македонија 


МАНАПО 


Македонски народен покрет 




(Македонско народно движење) 


МАНД 


Македонско археолошко научно 




друштво 


МАНС 


Македонско-американски народен сојуз 


МАНУ 


Македонска академија на науките 




и уметностите 


МАО 


Македонска антифашистичка 




организација 


Мат. инст. 


Математички институт 


Мат. фак. 


Математички факултет 


МАЦЕФ 


Македонски центар за енергетска 




ефикасност 


Маш. фак. 


Машински факултет 


МБУЦ 


Музичко-балетски училиштен центар 


МВИО 


Македонска воено-инспекциска област 


МВР 


Министерство за внатрешни работи 



XIX 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



МВРНЗ Министерство за внатрешни работи 

и народно зрдавје 

МВШ Местен воен штаб 

Мед. фак. Медицински факултет 

Мед.ц. Медицински центар 

МЕС Меѓународен еврејски сојуз 

МЕФО Македонска емигрантска федеративна 

организација 

МЖ Македонски железници 

МЖС Македонски женски сојуз 

МЗНДТВО Македонско здружение за нефрологија, 
дијализа, трансплантација 
и вештачки органи 

МЗТ Металски завод „Тито" 

МК Местен комитет 

МКД Македонско културно друштво 

МКНОУБ Македонско-косовска 

народноослободителна ударна бригада 

МКНС Македонско-канадски народен сојуз 

МКП Македонска колонија во Петроград 

МЛ Македонска лига 

МЛД Македонско лекарско друштво 

МЛК Македонски литературен кружок 

во Софија 

млн. милион 

ММКД Млада македонска книжовна дружина, 

Софија 

ММП Македонски медицински преглед 

ММС Македонски младински сојуз 

(во Бугарија) 

ММТРО Македонска младинска тајна 

револуционерна организација 

МНИ Македонски научен институт, Софија 

МНЛД Македонско научно-литератутно 

другарство во С.-Петербург 

МНОБ Македонска народноослободителна 

бригада 

МНОК Македонски народноослободителен 

корпус 

МНОУБ Македонска народноослободителна 

ударна бригада 

МНОУК Македонски народноослободителен 

ударен корпус 
МНР Министерство за надворешни работи 

МНС/МАНС Македонски народен сојуз/Македонско- 
американски народен сојуз 

МНСГ Македонска народна студентска група, 

Софија 

МНТ Македонски народен театар 

МОН Министерство за образование и наука 

МОНСС Македонски општ народен студентски 

сојуз, Софија 

МОРО Македонска омладинска револуционарна 

организација (Македонска младинска 
револуционерна организација) 

моторен бензин 

МПО Македонска патриотска/политичка 

организација 

МПЦ Македонска православна црква 

МПЦО Македонска православна црковна 

општина 

МР Македонско радио 



МРК 


Македонски револуционерен комитет, 




Петроград 


МРО 


Македонска револуционерна 




организација (ТМОРО, ВМОРО) 


МРСГ 


Македонска работничка социјалистичка 




група 


МРТВ 


Македонска радиотелевизија 


МУ 


машинско училиште 


МФРО 


Македонска федеративна револуционерна 




организација 


МФС 


Машински факултет - Скопје 


мхк 


Металуршко-хемиски комбинат 


н. в. (н.м.в.) 


надморска височина 


н. м. 


населени места 


НАНУ 


Национална академѓл навук Украши, 




Киш (Национална академија на науките 




на Украина, Киев) 


нар. 


народно 


НАТО 


Северноатлантски пакт 


НБКМ 


Народна библиотека „Кирил и Методиј", 




Софија 


НБС 


Народна библиотека Србије (Народна 




библиотека на Србија) 


НВ 


„Народна волл", весник на Бугарите 




и Македонците во САД 


НВ 


Народна војска 


НВО 


невладина организација 


НГШ на АРМ 


Началник на Генералштабот 




на Армијата на РМ 


НДШО 


Национална демократска шиптарска 




организација 


НЕАП 


Национален еколошки акционен план 


НИП 


научноистражувачки проект; 




Новинско-издавачко претпријатие 


НИР 


научноистражувачка работа 


НКАМА 


Национален комитет за автономија 




на Македонија и Албанија 


НКОЈ 


Национален комитет на ослободувањето 




на Југославија 


НМ 


Национален музеј, Прага 


НН 


низок напон, нисконапонски 


ННСГ 


Научно-наставна студиска група 


НО 


Народноослободителен 


НОАВМ 


Народноослободителна антифашистичка 




војна на Македонија 


НОБ 


Народноослободителна борба 


НГШ и ттпм 

П V У О И 1 1УЈ IV! 


1—1 г 1 ГТ/Т П О / Т/ Т/". П / Т Ѓѓ/Т И ТТИ/т П О г 1 Г Г ГТ / 1 1 /"■ Т' П 

ГТаиОДИ(Ј(ЈСЈ101ЈОДИ1СЈ1Иа1 а Е>ОЈС1\.а 




и партизанските одреди на Македонија 


ТТОТ! 


1— ] '1 ГТ/Т П О / Т/Т Г - ГТ / Г Ѓ~Г/Т П ТТТ/т ГТ ТЈ 'Г О / / 1 О '1 ' 

ГТ_ар(ЈДН(Ј(ЈСЈ1(Ј1ЈОДИ1СЈ1На ВЦ|На, 




Народноослободителна војска 


НОВА 


Народноослободителна војска 




на Албанија 


НОВЈ 


Народноослободителна војска 




на Југославија 


НОВМ 


Народноослободителна војна 




на Македонија 


НОД 


Народноослободително движење 


ноем. 


ноември 


нок 


народноослободителан корпус 


ном. 


номинален 


НОМС 


Народноослободителен младински сојуз 



XX 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



НОМСМ Народноослободителен младински сојуз 

на Македонија 

НОО народноослободителен одбор 

НОПО народноослободителен партизански 

одред 

НОПОЈ Народноослободителни партизански 

одреди на Југославија 
НОПОМ Народноослободителни партизански 

одреди на Македонија 

НОР Народноослободилачки рат 

(Народноослободителна војна) 

НОУ Народноослободителна ударна [бригада] 

НОУБ Народноослободителна ударна бригада 

НОФ Народноослободителен фронт 

НОФМ Народноослободителен фронт 

на Македонија 

НРБ Народна Република Бугарија 

НРМ Народна Република Македонија 

НРПЈ Народна работничка парија 

на Југославија 

НС СРМ Народно собрание на СР Македонија 

НУБ Национална и универзитетска библиотека 

„Св. Климент Охридски", Скопје 

нукл. нуклеарен 

НФП Народна федеративна партија 

ОГНБ Одескал государственнаи научнал 

библиотека им. Горкого, Одеса (Одеска 
државна научна библиотека „Горки") 

одд. одделение (болничко) 

ОЗ оперативна зона 

ОЗН, ОЗНА Одделение за заштита на народот 

ОК околиски комитет; областен комитет 

ок. околу 

ОКНЕ Младинска комунистичка организација 
на Грција 

окт. октомври 

ОКТА Рафинерија во Скопје 

ОМО Обединета македонска организација 

ОН Обединетите Нации 

ОНА Ослободителна национална армија 

ОНО Околиски народноослободителен одбор 

ОНР оперативно-наставна работа 

ООЗТ Основна организација на здружен труд 

ООН Организација на Обединетите Нации 

ОРК околиски/општински револуционерен 

комитет 

ОРЛ оториноларингологија 

ОУ основно училиште 

ОХИС Органско-хемиска индустрија - Скопје 

п.о. партизански одред 

ПАА противавионска артилерија 

ПАО Сегрчка ослободителна организација 

ПАРП Процес за планирање и преглед 

на програмата „Партнерство за мир" 

ПВМ Привремена влада на Македонија 

ПВО Противвоздушна одбрана 

ПВЦ поливинил-хлорид 

ПВШ Покраински воен штаб 



ПВШМ Покраински воен штаб за Македонија 

ПДВГ Привремена демократска влада 

на Грција 

ПЕЕА Политички комитет за национално 

ослободување 

ПЕЕС преносни електроенергетски системи 

ПЕН Рое1ѕ, Еѕѕау1ѕ1ѕ, №>уеНѕ1ѕ (Меѓународна 

асоцијација на книжевниците) 

ПК Покраински комитет 

пл. планина 

ПМФ Природно-математички факултет 

ПНС Привремено народно собрание 

ПО партизански одред 

ПОЈ Партизански одреди на Југославија 

полк. полковник 

ПОМ Партизански одреди на Македонија 

пом. помошник 

ПОС Партизански одреди на Србија 

постдипл. постдипломски 

поч. почеток 

пр. н.е. пред новата ера 

проф. професор 

ПС МЛД Педијатриска секција при МЛД 

псевд. псевдоним 

ПТТ Пошта-телеграф-телефон 

Р Република 

р. река 

РА Република Албанија 

раков. раководител 

РАН Руска академија на науките 

РБ Република Бугарија 

РГ/РГр Република Грција 

РГБ Рускал государственнал библиотека 

(Руска државна библиотека), Москва 

РГО Работна градежна организација 

РГФ Рударско-геолошки факултет 

РДГ рендген 

ред. редовен 

РЕК рударско-енергетски комбинат 

реп. републички 

РЖ Рудници и железарница 

РЗЗЗ Републички завод за здравствена 

заштита 

РЗТ Републички завод за трансфузиологија 

РК Реонски комитет 

РМ Република Македонија 

РНБ Ратници за напредгк на бтзлгарпшната 

(Борци за напредок на бугарштината) 

РНБ Рускал националвнал библиотека (Руска 

национална библиотека), С. Петербург 

РО Работна организација 

РОЗТ Работна организација на здружен труд 

РПЦ Руска православна црква 

РС Републичко собрание; Република Србија 

РСВР Републички секретаријат за внатрешни 

работи 

РСИЗ Републичка самоуправна интересна 

заедница 



XXI 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



РСл Република Словенија 

РФ Руска Федерација 

РФр Република Франција 

РХ Република Хрватска 

С север 

с. село, секунда 

САД Соединети Американски Држави 

САДЈ Сојуз на археолошките друштва на 
Југославија 

САМ Сојуз на архитектите на Македонија 

САНУ Српска академија наука и уметности 

СБОТИЧ Савез банкарских, осигуравајуних, 

трговачких и индустриских чиновника 
(Сојуз на банкарските, осигурителните, 
трговските и индустриските чиновници) 

Св. Свети 

св. свети; свеска 

СВП Струшки вечери на поезијата 

СВР Секретаријат за внатрешни работи 

СГТ средна годишна температура 

СДА Странка на демократската акција 

СДИЈ Сојуз на друштвата на историчарите 

на Југославија 

СДИРМ Сојуз на друштвата на историчарите 

на Република Македонија 
СДМ Сојуз на друштвата на математичарите 

(на Македонија) 

СДМИ Сојуз на друштвата на математичарите 

и информатичарите (на Македонија) 

сев. северен 

сек. секундарен 

септ. септември 

СЖОУ Савез жидовских омладинских удружења 

(Сојуз на еврејските младински 
здруженија) 

СЗ северозапад 

СЗБ Сојуз на здруженијата на борците 

СЗБНОВ Сојуз на здруженијата на борците 

од Народноослободителната војна 

СЗО Светска здравствена организација 

СИ североисток 

СИГРЕ Меѓународен комитет за големи 

електрични системи (С10КЕ - Сопѓегепсе 
т1егпа1шпа1 (1еѕ ^гапЉ геѕеаих 61ес1ж[иеѕ) 
СИЗ Самоуправна интересна заедница 

СИМ Военоразузнавачка служба на Италија 

СИРМ Сојуз на историчарите на Македонија 

СИС/СИВ Сојузен извршен совет / Савезно 
извршно вене 

СК спортски клуб 

СкАО Скопска армиска област 

СКЈ Сојуз на комунистите на Југославија 

СКМ Сојуз на комунистите на Македонија 

СКОЈ Савез комунистичке омладине 

Југославије (Сојуз на комунистичката 
младина на Југославија) 
СМД Сојуз на македонските друштва 

СМО Светска метеоролошка организација 

СН среден напон, среднонапонски 

Сн. сл. санитетска служба 



СНД Скопско научно друштво 

СНОВ Славјаномакедонска национално- 

ослободителна војска 
(во Егејскиот дел на Македонија) 

СНОФ Славјаномакедонски национално- 

ослободителен фронт 
(во Егејскиот дел на Македонија) 

СОЕ Служба за специјални операции 

на Велика Британија (ЅОЕ - Ѕрес1а1 
Орегагшпѕ Ехесипуе) 

СОФА Договор за статусот на силите 

сп. списание 

СПб Санкт-Петербург, С.-Петербург 

СПбСБД С.-Петербуршко словенско благотворно 

друштво 

спец. специјалист 

СР Германија Сојузна Република Германија 

Срб. Србија 

сред. средина 

СРЈ Сојузна Република Југославија 

СРМ Социјалистичка Република Македонија 

СРНАО Српска национална омладина 

(Српска национална младина) 

СРПЈ Социјалистичка (социјалдемократска) 

работничка партија на Југославија- 
комунисти 

ССЗ север-северозапад 
ССИ север-североисток 
ССЈ Сојуз на синдикатите на Југославија 

ССНО Сојузен секретаријат за народна одбрана 

ССРНЈ Социјалистички сојуз на работниот 

народ на Југославија 

ССРНМ Социјалистички сојуз на работниот 

народ на Македонија 

СССР Сојуз на Советските Социјалистички 

Републики 

ст. е. (с. е.) стара ера 

ст. ст. стар стил 

Ст. ф. Стоматолошки факултет 

СФРЈ Социјалистичка Федеративна Република 

Југославија 

СХС Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца 

(Кралство на Србите, Хрватите 
и Словенците) 

т/ч / 1/п тони на час 

ТАМ Телеграфна агенција на Македонија 

ТАНЈУГ Телеграфска агенција на Нова 
Југославија 

ТБИ терминална бубрежна инсуфициенција 

ТБЦ туберкулоза 

ТВН техника на висок напон 

ТЕ термоелектрана 

Тех. фак. Технички факултет 

техн. технички 

Техн.-мет. фак. Технолошко-металуршки факултет 

ТЕЦ термоелектроцентрала 

ТМ „Трудова Македошм", месечен орган 

на МНС во САД 

ТМОК Таен македонско-одрински кружок 

(во Русија) 



XXII 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



ТМОРО Тајна македонско-одринска 

револуционерна организација 

ТНГ течен нафтен гас 

ТО Територијална одбрана 

ТОМО Тајна македонска ослободителна 

организација 

трансф. трансформатор 

тс тесни социјалисти 

ТС трансформаторска станица 

тур. турски 

ТФ Технички факултет 

ТЦ термоцентрала 

УДБ Управа за државна безбедност 

УИА Меѓународна унија на архитектите 

УИЦ Меѓународна унија на железниците 

УКИМ Универзитет „Св. Кирил и Методиј", 

Скопје 

унив. универзитет, универзитетски 

УНИКОМБ Партија за на ционално обе ди ну вање 
на Албанците 

УНПРЕДЕП ТЈтгеа 1 №1тпѕ Ргеуетлуе Вер1оутеп1 [Рогсе] 

УНПРОФОР ТЈпгѓеи Штпѕ Ргогеспоп Рогсе 

УО Управен одбор 

УРС Уједињени раднички синдикат 

(Обединет работнички синдикат) 

УРСС Уједињени раднички савез синдиката 

(Обединет работнички сојуз на 
синдикатите) 

УСАОЈ Уједињени савез антифашистичке 

омладине Југославије (Обединет сојуз 
на антифашистичката младина 
на Југославија) 

УХФ фреквенција на ултракратки бранови 

УЦМН Универзитетски центар за медицински 

науки 

УЦМТН Универзитетски центар 

за математичко-технички науки 

Фак. за мат. Факултет за математика 
Фарм. ф. Фармацевтски факултет 

ФАС Фабрика за автобуси - Скопје 

ФВМ Факултет за ветеринарна медицина 

ФДУ Факултет за драмски уметности 

фев. февруари 
феник. феникиски 

ФЕЦЦ Здружение на европските карневалски 

градови 

ФИДЕ Реаегаиоп 1п1егпапопа1е аеѕ ЕсНесѕ 

(Меѓународна шаховска федерација) 

ФИЛА Реаегагтп 1пгетаиопа1е с!еѕ ЕиИеѕ Аѕѕосшеѕ 

(Меѓународна борачка федерација) 



Филоз. фак. Филозофски факултет 

ФИСОМ Фискултурен сојуз на Македонија 

ФК фудбалски клуб 

ФМР физикална медицина и рехабилитација 

ФНРЈ Федеративна Народна Република 

Југославија 

ФОД Фабрика за опрема и делови 

ФОН Факултет за општествени науки 

ФТУ Факултет за туризам и угостителство 

ФФ Филозофски факултет 

ха хектари 

ХАЗУ Нгуагѕка акаЈегшја 2папоѕ11 1 итјегпоѕгј 
(Хрватска академија на науките 
и уметностите) 

ХБИ хронична бубрежна инсуфициенција 

ХБЦ Христијанска баптистичка црква 

ХД хемодијализа 

ХЕ хидроелектрана 

ХЕК хидроелектро комбинат 

ХЕМТЕКС Хемиско-текстилна индустрија - Скопје 

ХЕО хигиенско-епидемиолошки одред 

ХЕЦ хидроелектроцентрала 

ХЕч хигиенско-епидемиолошка чета 

ХЗ Хигиенски завод 

ХИ Хигиенски институт 

ХМС хидромелиоративен систем 

ХОББ хронична опструктивна белодробна 
болест 

хон. хонорарен 

Хрв. Хрватска 

ХС хидросистем 

ХЦ хидроцентрала 

ЦАНУ Црногорска академија наука и уметности 

ЦВЗУ Центар за воено здравствена установа 

на АРМ (Армија на РМ) - (ВБ - Скопје) 

ЦДА Централен државен архив, Софија 

ЦК и ЦП Црвен крст и Црвена полумесечина 

ЦК Централен комитет 

ЦНС Црковно-народен собор 

ЦСО Центар за средно образование 

ч часот 

ЧССР Чехословачка Социјалистичка 
Република 

1ПРА Шпанска републиканска армија 

Шум. фак. Шумарски факултет 



XXIII 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



б) латинични 



А§ сребро 

АЈд ампер-часови 

А1ЕЅЕЕ Аѕѕоааѓгоп 1Шета1гопа1е о" ЕшЉѕ с!и 

ЅисЈ-Еѕѓ Еигореап, Рапѕ 
Аѕ арсен 
Аи злато 

ВНХУК ВоШп§ пеауу дааКг геасгог 

(реактор за загреана тешка вода) 
В1 бизмут 

Сс1 кадмиум 

С10КЕ 1Шегпаѓгопа1 СоипсП оп Еаг§е Е1есѓпс 

Ѕуѕ1етѕ 

США Интернационален комитет за историја 

на уметностите 
С>ЈС СотрШег питепса1 соп1го1 

(компјутерска нумеричка контрола) 
Си бакар 

ОААЈ) БеШѕспег Акааегшѕспег Аиѕ1аиѕсп 01епѕ1 

(ДААД - Германски сервис за академска 
размена) 

ОПЧ ОеиѓѕсНеѕ ШѕѓНш ѓиг Коппип§ 

(ДИН - Германски институт 
за нормирање) 

ОТМ ТАфгА Теггаш Моое1 (ДТМ - Дигитален 

модел на теренот) 

ЕОР Е1есѓпсѓ1е с1е Ргапсе 

(Електростопанство на Франција) 
ЕРМА/ШЈО Европски форум на лекарските 

асоцијации при СЗО 
ЕКА/ЕША Еигореап Кепа1 Аѕѕопаѓгоп/ Еигореап 

В1а1уѕ1ѕ апс! Тгапѕр1ап1 Аѕѕоааѓгоп 
ЕКСР Ендоскопска ретроградна 

холангио-панкреатографија 
ЕЅАО Еигореап Ѕоаеѓу гог Аг11Ѓ1с1а1 Ог§апѕ 

Е1Ј-СОЅТ Еигореап Соорегаѓгоп Ш Ше ИеШ 

оѓ Ѕс1еппѓ1с апс! ТеЃ1шса1 КеѕегсН 

(Европска соработка на полето 

на науките и техничките истражувања) 

Ре железо 

Р1ЅР РеЈегаПоп 1Шегпа1гопа1е деѕ ЅосшЈеѕ 

<1е РѓШоѕорШе (ФИСП - Меѓународна 
федерација на филозофските друштва) 

Оа галиум 

ОАМЕ Глобална организација за медицинска 

едукација 

ОС1 Оеѓѓу СопѕепШгоп ШѕѓЈѓШе 

(ГЦИ - Гети институт за конзервација) 
Ое германиум 
0\\Ш/г. Гигават часови годишно 

1АЕА 1Шегпаѓгопа1 Атогшс Епег§у А§епсу 

(Меѓународна агенција за атомска 
енергија) 

1ЕЕЕ ШѕкШе оѓЕ1есѓпса1 апс1 Е1есѓгошсѕ Еп§Шеегѕ 

1РАС 1Шегпаѓгопа1 РесЈегаѓгоп оѓ Аитотапс Соп1го1 

(ИФАЦ - Меѓународна федерација 
за автоматско управување) 

1РТОММ 1п1етаггопа1 Реоегаѓгоп ѓог те Тѓиогу 

оѓМасШпеѕ апс! МесНашѕтѕ 
(ИФТОММ - Меѓународна федерација 
за теоријата на машините и механизмите) 

Ш индиум 



МА1ХО 



1ЅАО 

1Ѕ7М 

1ЅО 



1УР 
кУ 

кШ1т 
тк 

мкѕ 

Мо 

МУА 

М\У 

№ 
МН 

№ЈК 



ОСС 



р- 

РЃЈ 

Рс1 

ршук 

Р1 

ЅЃЈ 

Ѕе 

ЅЕЕРМА 



Т1 

ШАЅ 

цмжо 

ШЈЕЅСО 
1МШО 

Уоѓ 

\УАА 
\УГ20 



\ума 

\УУА 
2п 



ШѕШиѓ №1гопа1 сѓеѕ Еап§иеѕ еѓ СѓуШѕаЈгопѕ 
ОпеШа1, Рапѕ 

(Национален институт за ориентални 
јазици и цивилизации, Париз) 
Ш1егпа1гопа1 Ѕос1еѓу ѓог АШЃ1с1а1 Ог§апѕ 
1Шегпаѓгопа1 Ѕоиеѓу оѓ№рЃ1го1о§у 
1Шетаиопа1 Ог^апѓгаѓгоп ѓог Ѕ&паагсНгаПоп 
(Меѓународна организација 
за стандардизација) 
Ш уѓѓго фертилизација 

киловолти 

киловат-часови годишно 

македонски досег на Интернет 

Ме1ге-кПо§гат-ѕесопс1 ѕуѕЈет 

(МКС - метар-килограм-секунда систем) 

молибден 

мегаволт-ампери 

мегавати 

никел 

Нацинален институт за здравје 
во Бетедза (САД) 

Кагосѓпа Ш ишуетѓеѓпа кпјапша (Народна 
и универзитетска библиотека), Љубљана 

Оѓѓке оѓ Ѕгга1е§1с Ѕепасеѕ (Канцеларија 
за специјални служби на САД) 

ра§е (страница) 

олово 

паладиум 

ргеѕѕипѕеа 1 пеауу дааКг геасгог 
(реактор за тешка вода под притисок) 



антимон 
селен 

Форум на национални лекарски 
асоцијации од Југоисточна Европа 

талиум 

Интернационален комитет 
за словенска архелогија 
СЈпкесѓ №1гопѕ В1ѕаѕѓег КеНеѓ 0г§апЃ2а1гоп 
(УНДРО - Организација на ОН 
за помош при катастрофи) 
ШШес! №1гопѕ ЕЉсаПопаѓ ЅаеШШс 
апс! Си11ига1 0г§апЃ2аѓгоп (УНЕСКО - 
Организација на ОН за образование, 
наука и култура) 

ШШес! Каѓгопѕ Шсшѕгпа1 ВеуеШртеШ 
0г§апЃ2аѓгоп (УНИДО - Организација 
за индустриски развој на ОН) 

уоШте (том) 

\Уог1с1 АрЃ1егеѕ1ѕ АѕѕоааПоп 

\Уотап'ѕ 1Шета1гопа1 2готѕ1 0г§апЃ2аѓгоп 

(Светска организација 

на ционистичките жени) 

Светска лекарска асоцијација 

\Уог1с1 Уеѓеппагу Аѕѕоааиоп 

цинк 



XXIV 



А 



А, а - првата буква во азбуката, 
со бројна вредност еден. Во кири- 
лицата од грч. алфа < вертикално 
свртен а1ер од фенич. азбука со 
значење „биковска глава", сим- 
бол на егип. бог Апис, персонифи- 
циран во св. Бик од Мемфис. Во 
глаголицата има форма на крст, 
со кој започнува секоја работа на 
христијанинот (в. Глаголица, пис- 
мо). П. Хр. Ил. 




АБА - женска волнена поткошу- 
ла, без ракави, составен дел на ма- 
риовската женска народна носија, 
изработена од самопредено вол- 
нено платно, наречено „аба", по 
кое и го добила името. Ј. Р.-п. 

АБА, Јисраел (XVII в.) - рабин во 
Скопје. Служел во синагогата 
„Бет Јаков" (1617). Потекнувал 
од семејство со голема рабинска 
традиција. Во истиот период се 
спомнува како рабин и неговиот 
син Шломо бен Ахарон Абајов. 

ЛИТ.: 2еш ЕеМ, РШпа / ѕ1от к ѓѕГопје Јеугеја 
УагсШгѕке МакеЉтје, Оогпј1 МПапоуас, 1990. 

Ј. Нам. 

АБАЗИ, Алајдин (Тетово, 1. XI 
1942) - електроинженер, унив. 
професор, член на МАНУ. Ос- 
новно училиште и гимназија завр- 
шил во родниот град, а потоа дип- 
ломирал на Електротехничкиот 
факултет во Загреб (1965). Првин 
бил приправник во фабриката 
„Југохром" во Тетово (1965) и ин- 
женер за развој во Електросто- 
панство на Македонија (1966- 
1969). Бил избран за асистент на 
Техничкиот факултет во При- 
штина. Магистрирал со трудот 
„Моу1 12о1асшш та1епјаН 1 пјШоуа 



и1о§а и е1ек1го1ег1шс1" (1973) и док- 
торирал на тема „Ѕгогшгапје 1 пеи- 
гга1шгапје еккггоѕШЈспое паооја и 
гапкгт Ѓ2о1асшшт штоУгта" 
(1977) на Електротехничкиот фа- 
култет во Загреб. Првин бил из- 
бран за доцент (1973), потоа за 
вонреден (1979) и редовен профе- 
сор (1985) по предметот електро- 
магнетика на Техничкиот и на 
Електротехничкиот факултет и 
декан на Техничкиот факултет во 
Приштина (1979-1981). Бил визи- 
тинг-професор на Академијата на 
науките во НР Кина (1981), на 
Универзитетот Вест Вирџинија 
(1981/1982), на Универзитетот во 
Тирана и на Универзитетот 1аѕ1 во 
Романија. Бил претседател на Од- 
борот за научноистражувачка ра- 
бота во Институтот „Инкос" на 
Електростопанството на Косово, 
потпретседател на Одборот за на- 
учноистражувачка работа УТЈ- 



Алајдин 
Абази 



1ЈЅА и член на Одборот за развој 
на Електростопанство на Југосла- 
вија. По престојот во САД (1992- 
1993) за реализација на проекти 
финансирани од БОЕ-ТЈЅА, се 
вратил во РМ. Првин бил назна- 
чен за директор на Фондацијата 
на Универзитетот на Југоисточна 
Европа (2001), а потоа бил избран 
за прв ректор на овој универзитет 
во Тетово и претседател на Инте- 
руниверзитетската конференција 
на РМ. Како автор и коавтор об- 
јавил над 40 научни и стручни тру- 
дови во земјата и во странство за 
новите изолациони материјали и 
електротехнички конструкции, 
разворт и примената на аплика- 
тивните електростатични систе- 
ми, тенките полимерни филмови, 



пресметувањето и мерењето на 
електричните величини и др. Ко- 
автор е и на неколку универзитет- 
ски учебници. Избран е за член на 
МАНУ (2006). 

БИБЛ.: Мерење и снимање статичког 
електрицитета методом пробе, Савето- 
вање о заштити од статичког електрици- 
тета, III, Београд, 1978; Добивање елек- 
трицитета електронским бомбардова- 
њем, на истото место; Апа1Шса1 апс/ Митегѓ- 
са1 СарасНапсе, РгосеесНп§ѕ оѓ 1МЕСО VIII, 
Моѕкуа, 1979; Сргаг/јапа е1/т/пас/ја е/ек(го- 
ѕ(а(/ско§ па/>оја, „2,аѕ1ка", вг. 1, Ѕагајеуо, 
1979; №//пеат/ е/ек(/ коа" ѕ/еге / го(ас/опо@ 
екрѕок/а и кото^епот / е/ек(гоѕ(а[/скот ро/- 
јц ,,ЕТА№', МагЉог, 1979; Контролисана 
елиминација статичког наелектрисања, 
ЅМЕ1ТЈ-ОЕЅ 80, Доњи Милановац, 1980. 

ЛИТ.: Проф. д-р Алајдин Абази, „Билтен", 
Петнаесетто изборно собрание. Предлози 
на кандидати за избор на редовни членови 
на МАНУ поднесени од три члена на Ака- 
демијата, од наставно-научни совети на ви- 
сокообразовни установи, од совети на на- 
учни установи и од собранија на научни и 
уметнички здруженија, I том, прв дел, 
Скопје, февруари 2006, 223-244. С. Мл. 

АБАЗИ, Неџат (Аваг! №х1ла1:) (с. 
Колибари, Кичевско, 1948) - пе- 
дагог и унив. професор. Основно 
и средно училиште завршил во 
Кичево, учителска школа во 
Скопје и Филозофски факултет 
(Група за педагогиЈа) во Пришти- 
на. Магистрирал на тема „Разво- 
јот на албанските училишта во 
Македонија (1945-1958)" на При- 
штинскиот универзитет, а докто- 
рирал на Универзитетот во Тира- 
на на тема „Развојот на образова- 
нието, училиштата и педагошко- 
то мислење на Албанците во Ре- 
публика Македонија (1830-1912)". 
Работел како учител, наставник во 
гимназија и како советник во Пе- 
дагошкиот завод во Скопје. Сега е 
професор по педагогија на Тетов- 
скиот државен универзитет. По- 
крај наставно-педагошката дејност, 
објавил повеќе од 100 научни тру- 
дови од областа на педагогијата. 

А. п. 

АБАЗИ, Рефет (Тетово, 17. I 
1964) - актер и педагог. Дипломи- 
рал на Факултетот за драмски 
уметности (1989). Член на Албан- 
ската драма (1989-1999). Од 1999 
г. доцент на ФДУ во Скопје, каде 
што ја води класата актери на ал- 
бански јазик. Улоги: Екарт („Ба- 



1 



А АБАЈОВ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




ал"); Едгар („Крал Лир"); Марк 
Ален („Коските што доаѓаат доц- 
на"); Осип („Платонов"); Кири- 
лов („Демони"); Ахмет Нуредин 
(„Дервишот и смртта") и др. р. Ст. 

АБАЈОВ, Ахарон (XVI в.) - ра- 
бин во Скопје. Во 70-тите години 
од XVI в. служел во синагогата 
„Бет Јаков". При донесувањето 
решенија во рабинскиот суд 
активно соработувал со прочуе- 
ниот солунски рабин Шмуел де 
Медина. Во 1596 г., во Солун ја 
објавил книгата „Шемен ха-мор". 

ЛИТ.: 2еш 1x1)1, РИта ѓ ѕ1от ѓг ѓѕГопје Јеугеја 
Уагпагѕке МакеЉтје, Оогпј! МПапоуас, 1990; 
Еврепски извори за оби^ествено-иконо- 
мическото развитие на Балканските зе- 
ми през XVI век, I, Софии, 1958. Ј. Нам. 




АБАЏИЕВ, Ѓорѓи (Дојран, 7. X 
1910 - Скопје, 2. VIII 1963) - раска- 
жувач, романсиер, историограф, 
публицист и сценарист. Од петта- 
та година на животот емигрант во 
Софија. Средно образование за- 
вршува воТорна Џумаја (Благое- 
вград). Студира на Правниот фа- 
култет во Софија, каде што зема 
активно учество во организациите 
на прогресивната македонска 
емиграциЈа во Бугарија. Член е на 
Македонскиот литературен кру- 
жок (1938-1942) и на Македонски- 
от литературен кружок „Никола 
Вапцаров" (1946-1947). Неговите 
први уметнички цртици, репорта- 
жи и раскази се поместени во кни- 
гите „Последна средба" и „Труд и 
луѓе" (Софија, 1936). Во 1948 го- 
дина се враќа во Македонија, каде 
што во Скопје е еден од основачи- 
те, в.д. заменик-директор и еден 
од најактивните соработници на 



Институтот за национална исто- 
рија. Литературната работа во 
татковината ја започнува со рас- 
казот „Двајцата другари", што е 
објавен во зборникот „Илинден" 
(Скопје, 1948). Во 1972 г. се објаве- 
ни неговите „Избрани дела" во че- 
тири тома. Во сите негови дела те- 
мите и феномените на историјата 
имаат истакнато место и со право 
се смета за историски белетрист. 

ДЕЛА: ИзГрев (раскази, 1950), Епопеја на 
ножот (раскази, 1951), Последна средба 
(раскази, 1953), Арамиско Гнездо (роман, 
1954), Пустина (роман, 1961), Раскази 
(1962), Балканските војни и Македонија 
(монографија, 1972). 

ЛИТ.: Миодраг Друговац, Историја на 
македонската книжевност XX век (1990); 
Венко Андоновски, Сп1руктурапш на ма- 
кедонскиот реалистичен роман (1997); 
Христо Георгиевски, Македонскиот ро- 
ман 1952-2000 (2002). В. М.-Ч. 




АБАЏИЕВА-ДИМИТРОВА, 
Соња (Софија, 20. V 1941) - исто- 
ричарка на уметноста, значајна за 
истражувањето и афирмацијата 
на македонската ликовна умет- 
ност и на меѓународен план. Дип- 
ломирала на Филозофскиот фа- 
култет во Скопје (1965). Била кус- 
тос и директор на Музејот на сов- 
ремената уметност, Скопје. Автор 
е на 15 монографии, на повеќе од 
300 изложби (Антологија на маке- 
донската ликовна уметност 1984— 
1994, Биенале во Венеција, Зраче- 
ња) и на книги (Длабоко дишење, 
2002; Идеја-тека, 2003; Континуи- 
тет, 2004). Таа е основач и уредник 
на сп. „Големото стакло". Објавува 
критики и теориски написи што се 
одликуваат со суштински одредни- 
ци за современата ликовна умет- 
ност, со акцент врз значенските и 
аксиолошките функции на умет- 
ничките појави. м. в.-п. 

АБАЏИСТВО (тур. аБасШк, од 
ар.) - занает за производство на 
аба, дебела волнена ткаенина од 
која се изработувала главно ма- 
шка облека. Во Македонија било 
особено развиено кон крајот на 
XVIII и во почетокот на XIX в„ ка- 
ко една од најзначајните дејности 
на македонското занаетчиство. 
Неговиот развиток бил тесно по- 
врзан со развитокот на сточарс- 



твото, а посебен замав зело по во- 
ведувањето на редовната турска 
армија (1826), бидејќи воените 
униформи биле изработувани од 
аба. Македонската аба била изво- 
зувана и на пазарите во другите 
балкански земји, а преку Цари- 
град и во Мала Азија (посебно во 
Анадолија), па и во Африка (Алек- 
сандрија) и Индија. Во третата и 
четвртата деценија на XIX в. се 
појавиле и првите мануфактурни 
работилници за аба. Меѓутоа, во 
последните децении на векот, со 
конкурентската појава на шајаци- 
те и сукната од западните земји и 
запоставувањето на народната за 
сметка на европската модерна об- 
лека, започнало нагло опагање на 
абапиството. Такви занаетчии ве- 
ќе нема. Абаписката традиција е 
задржана во презимињата на не- 
кои семејства. 

ЛИТ.: П. Ташков, Историн на нашето 
занаетчипство по Освобождението ни, 
Софин 1922; Ст. Хинков, Занантчипс- 
твото в Бт>лГарин, Софии 1926. С. Мл. 

АБДЕРМАНОВ, Коста (с. Пате- 
ле, Леринско, Егејскиот дел на 
Македонија, 15. X 1927) - академ- 
ски вајар. Завршил Академија за 
ликовни уметности во Белград 
(1954). Член е на ДЛУМ. Излагал 
на повеќе групни и ревијални из- 
ложби. Автор е на неколку бисти 
на народни херои и првооорци и 
коавтор на Споменикот на падна- 
тите борци во с. Богомила. С. Мл. 



Фаик 
Абди 




АБДИ, Фаик (Скопје, 2. III 1937) - 
стопанственик и политички деец. 
Завршил средно образование, а 
потоа работел како советник во 
секторот за економика и план во 
Фабриката за хартија „Комуна" 
во Скопје. Бил одборник во Со- 
бранието на Скопје и пратеник во 
Собранието на СРМ (1969-1974) и 
на РМ (1990-1994). Повеќе години 
бил претседател на КУД „Прали- 
пе" во Скопје и на Партијата за 
целосна еманципација на Ромите 
во Македонија (ПЦЕРМ). с. Мл. 

АБДУЛ АЗИС (Истанбул, 9. II 
1830 - Истанбул, 4. VI 1876) - трие- 
сет и втори османлиски султан, кој 
владеел и во Македонија (27. V 1861 



2 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АБДУРАМАНОВ А 




поразите во војните со Русија и 
Австрија. 

ЛИТ.: А. Б. АИегѕоп, ОѕтапГ 11апедап'п'п 
уар 'ѕ ', ШапШ, 1998. Ј. Јан. 



Султанот 
Абдул 
Азис 

- 1. VII 1876). Ги продолжил рефор- 
мите во Империјата, земал големи 
заеми и давал концесии за изградба 
на железнички линии. Во негово 
време, до востанијата во европски- 
те владенија: во Босна и Херцего- 
вина (1875), Априлското востание 
во Бугарија (1876) и Разловечкото 
во Македонија (1876), ескалирала 
Источната криза, а султанот бил 
принуден да абдицира. 

ЛИТ.: Е. 2. Кага1, ОѕтапЈ' ѓапМ, VII. СИѓ, 1ѕ1а- 
Јшѓ ѓегтш' Љмј (1861-1876), Апкага, 1995; 
Н.-Ј. Когпгатрѓ', ВЈоцгарШѕскеѕ 1ех1ќоп гш 
СеѕсшсМе Ѕп<1оѕ1ешораѕ, ЅМоѕ1еигора1ѕс1ге 
Аггј«1еп,75/1л еѓ. 1., Мшшеп, 1972. Ј. Јан. 




Султанот 
Абдул 
Меџид I 



АБДУЛ МЕЏИД I (Истанбул, 23. 

IV 1823 - Истанбул, 25. VI 1861) - 
триесет и први османлиски сул- 
тан, познат како „Гази". Владеел 
и во Македонија (3. VII 1839 - 25. 

V 1861). Го издал прочуениот др- 
жавно-правен акт Хатишериф (3. 
XI 1839), наречен уште и Ѓулхан- 
ски хатишериф, со кој државата 
им ги гарантирала имотот и сло- 
бодата на сите поданици. Со нови- 
от хатишериф, т.н. Хатихумајун 
(18. II 1856), им биле зголемени 
правата на христијаните во Импе- 
ријата. 

ЛИТ.: Н. Оапет, Е1ис1еѕ а"Мѕѓоѓге огѓепШе 1еѕ 
ѕиѓѓапѕ оѓѓотапѕ, I. II, Рапѕ, 1902; Н.-Ј. Ког- 
пгатрѓ, Вѓо^гарМѕсНеѕ 1ехѓкоп тг СеѕсМсМе 
Ѕпсѓоѕѓеигораѕ, Ѕис1оѕѓ.еигора1ѕсг1е Агбеѓѓеп, 75/ 
Тлеѓ'. 1, Мипспеп, 1972. Ј. Јан. 

АБДУЛ ХАМИД I (Истанбул, 20. 
III 1725 - Истанбул, 17. IV 1789) - 
дваесет и седми османлиски сул- 
тан што владеел и во Македонија 
(21. 1 1774 - 7. IV 1789). Пред и за 
време на неговото владеење ос- 
манлиската држава била во вна- 
трешна криза, продлабочена со 



т 



Султанот 
Абдул 
Хамид II 



АБДУЛ ХАМИД II (Истанбул, 
21. IX 1842 - Истанбул, 10. II 1918) 
- триесет и трети османлиски сул- 
тан, што владеел (31. VIII 1876 - 
27. IV 1909) и во Македонија. На 
почетокот од владеењето го из- 
дал првиот османлиски устав (23. 
XII 1876), формирал дводомен 
парламент и вовел реформи во 
полза на христијанските подани- 
ци. Кризата кулминирала со вој- 
ната со Русија, завршила со пре- 
лиминарниот Санстефански (3. III 
1878) и со Берлинскиот договор 
(13. VII 1878). Владеел апсолути- 
стички, го вовел т.н. „режим на 
зулумот". Од современиците бил 
наречен „Крвав султан". Од власт 
бил симнат во 1909 г., во времето 
на Младотурската револуција. 

ЛИТ.: А. N. Ваука1, Стм Кигѓагта Ѕапа' II 
АМшЉатМЧп удпеѓѓсШќ ѕ'г1аѓ, 1ѕ1ап1ш1, 
1999; Н. XV. Оиоа, Вт^гарМѕсНеѕ 1ехѓкоп гиг 
СеѕсМсМе ЅпЉѕѓеигораѕ, „ЅигЈоѕѓеигораЈѕспе 
АЉешгп", 75 Пеѓ". 1., Мипспеп, 1972. Ј. Јан. 

АБДУЛАХ, Авни (Ауш АМиИап) 
(Урошевац, 1948) - раскажувач, 
есеист, преведувач (од турски). 
Дипломирал на Педагошката 
академија во Скопје. Новинар во 
РедакциЈата „Бирлик" при НИП 
„Нова Македонија" во Скопје, 
бил лектор, новинар и кратко 
време уредник на сп. „Сеслер". 
Литературните трудови му се об- 
јавени во весникот „Бирлик" и 
„Тан", во детските списанија „То- 
мурџук", „Севинч", „Куш", „Сес- 
лер" и „Чеврен". Автор е на збир- 
ките раскази „Патот кон војната" 
(1976), „Мајчино срце" (1977), 
„Тој е најубав ден" (1986) и „Ноќ 
со месечина" (1992). Член е на 
ДПМ од 1988 г. А. Аго 

АБДУЛИ, Рамиз М. (Кагш2 М. 
АМуН) (с. Лојане, Кумановско, 1. 
II 1944) - историчар, редовен про- 
фесор на Државниот универзитет 
во Тетово. Основно училиште за- 
вршил во родното село, Учител- 
ска школа во Скопје и дипломи- 
рал на Филозофскиот факултет 
(Група историја) во СкопЈе (1969). 



Магистрирал на тема „Прешево 
во НОБ 1941-1945" (1977), а док- 
торирал за „Положбата на работ- 
ничката класа на Косово меѓу 
двете светски војни (1919-1941)" 
(1982) на Филозофскиот факул- 
тет во Приштина. До докторира- 
њето бил учител, наставник, про- 
фесор и новинар во Куманово и 
во Скопје, а потоа научен и виш 
научен соработник во Институ- 
тот за историја на Косово во При- 
штина (1978-1991), виш научен 
соработник и научен советник 




Рамиз 

Абдули I 

(1999) во Одделението за перио- 
дот меѓу двете светски војни на 
Институтот за национална исто- 
рија во Скопје (1. II 1994 - 2006). 
Извесно време беше ректор на 
нерегистрираниот албански уни- 
верзитет во Мала Речица. 

БИБЛ.: Вајгат ЅИаоат, „Р1ака е УеПагеп- 
тИ", ЅМсир, 1976; СјеаЈа Љке рогѓѓа е Шаѕеѕ 
рипеѓоге пе Коѕоуе (1918-1941), 1пѕИги11 1 Н1- 
ѕГопѕе, РпѕМпе 1988; 2еј~1иѕИ Магки, „КШпгЈ- 
ја", РпѕИИпе, 1988; Албанското ослободи- 
телно движење 1908-1912, ИНИ, Скопје, 
2003; Шцја КотШаге ЅИ§ѓрѓаге 1911-1912, 
1пѕ1јш1:1 1 Н1ѕ1о1чѕе, РпѕШпе, 2004. 

ЛИТ.: 50 Години Институт за национал- 
на историја 1948-1998, Скопје, 1998, 130- 
131. С. Мл. 

АБДУРАМАНИ, Адем (псевдо- 
ним: Адем Гајтани) (Подуево, Ко- 
сово, СР Југославија, 21. VII 1935 
- Скопје, 19. III 1982) - поет, нови- 
нар и преведувач. В. Гајтани, 
Адем. С. Мл. 



Дино 
Абдураманов 



АБДУРАМАНОВ, Дино Кљусев 
(Дине Дирманчов) (с. Пателе, Ле- 
ринско, втора половина на XIX в. 
- с. Петеле, 2. VI 1902) - комита 
на ТМОРО и народен јунак. Како 



3 



А АБДУРАХМАН-АБДУШ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




член на ТМОРО од 1896 г., бил во 
илегалство, а од 1901 г. комита во 
четата на војводата Марко Ле- 
рински (Г. И. Георгиев). При пре- 
стој во својот дом, бил опколен од 
османлиската војска и башибо- 
зук. Во безизлезната положба, 
првин ги убил своите најблиски, а 
потоа самоубиствено со сабја се 
втурнал кон насочените пушки и 
баЈОнети. Опеан е во неколку на- 
родни песни. 

ЈТИТ.: Македонски возрожденци и револу- 
ционери, Албум, Скопје, 1950, 73; Трпко 
Бицевски, Македонски народни песни од 
Воденско, Скопје, 1989, 186; Марко Китев- 
ски, Македонски борбени народни песни. 
Антологија по повод 60 години од АС- 
НОМ, Скопје, 2004, 197-198 и 315. С. Мл. 

АБДУРАХМАН-АБДУШ, Хусе- 

ин (Скопје, 2. II 1921 - Скопје, 4. 
XI 2001) - дипломец на првата ге- 
нерација на Државната театарска 
школа, драмски режисер и актер, 
основач и прв директор на Теата- 
рот на народностите во Скопје. 
Учесник во НОБ од 1941 г., борец 
во Првиот партизански одред. 
Осуден на смрт, а Ослободување- 
то го затекнува во ќелијата на 
смртта. Позначајни режии: „Сом- 
нително лице"; „Женидба"; „Ко- 
штана"; „Со сила лекар"; „Жорж 
Данден"; „Покондирена тиква"; 
„Не се женам за пари". р. Ст. 

АБДУРАХМАН-ПАША (втора 
половина на XVIII в. - Цариград, 
1843) - османлиски феудалец од 
албанско потекло што го управу- 
вал Тетовскиот пашалак. Бил син 
на Реџеп-паша Тетовски и Милја- 
на од Гнилане. Заедно со браќата, 
управувал и со пошироката об- 
ласт од Призрен до Штип. За лич- 
на заштита ја доградил тврдината 
на ридот Бал-Тепе над Тетово 
(1843). Поради учеството во ал- 
банското бунтовничко движење, 
бил повикан на одговорност во 
престолнината и погубен заедно 
со двајцата браќа. 

ЛИТ.: Г. Тосков, Тетовските паши, 
„Сборник на народни умотворении, нау- 
ка и книжнина", XI, Софиа, 1894; Алек- 
сандар Матковски, Опторот во Македо- 
нија во времето на турското владеење, 
том IV. Буни и востанија, „Мисла", Скопје, 
1983. С. Мл. 

АБЕДИНОСКИ, Мустафа (с. За- 

грачани, Охридско, 1922) - работ- 
ник, првоборец и политички деец. 
Бил учесник во НОБ (од 1942). 
По Ослободувањето бил секре- 
тар, потоа претседател на Оп- 
штинскиот народен одбор во род- 
ното село, претседател на Околи- 
ската контролна комисија во 
Охрид и народен пратеник во Со- 
бранието на НРМ (1957). С. Мл. 

АБЕЦЕДАР (АВЕСЕБАК) - бук- 
вар на македонски јазик за маке- 
донското национално малцинство 



во Грција, подготвен од специјал- 
на комисија на грчката влада (Па- 
пазахариу, Сијакцис и Лазару), 
под меѓународен притисок и по- 
кровителство на Друштвото на 
народите во Женева, отпечатен 
во Атина во 1925 г. на прилепско- 
битолско-лерински народен го- 
вор со специјално приспособена 
латинична азбука и со нагласено 
фонетски правопис. Прв маке- 
донски учебник објавен од една 
легална влада. Поради реакциите 
од Софија и од Белград, веднаш е 
и повлечен од употреба во пред- 
видените училишта во Егејскиот 
дел на Македонија. Фототипно 
објавен во Скопје (1985) и преоб- 
јавен во Солун (со придружни 
текстови на грчки, англиски и 
македонски јазик) под наслов 
„АвесесЈаг - Буквар - Ауауугосгако" 
(2006). 

Азбуката во АвесесЈаг-от има 29 
букви, при што африкатите ѕ џ се 
пишуваат како дифтонзи ск сЈѓ 
(скШ, сЊтг), ачшжсе предаваат 
со хрватско-чешките с, ѕ, ѓ (Саѕа, 
ѓепа), додека за темниот полу- 
гласник (г.) пред слоговното р (г) 
е употребена романската графе- 
ма I (кѓгра(а). Македонските пала- 
тали ќгљњсе градат со помошта 
на / или п (кикја/ кпп, Сјогсе, 1п1јат, 
ѕѓгепје). Акцентот е обележен на 
третиот слог од крајот на зборот 
или на акцентската целост, а чле- 
нот е троен (-о(, -оу, -оп). 

ЛИТ.: АкесеЈаг / Абецедар. Јубилејно изда- 
ние 1925-1985. Второ издание, Скопје. 
[1985]; Воислав Д. Кушевски, За појавата 
на „Абецедарот", „Историја", XIX, 2, 
Скопје, 1983; Блаже Ристовски, Атински- 
от Акесеќаг - македонски буквар објавен 
од Грчката влада, МАНУ, 2006. Бл. Р. 

АБИС ХАМИТ, Бедри (Скопје, 
5. V 1905-?) - функционер на Ис- 
ламската верска заедница на 
СРМ. Дипломирал на Теолошки- 
от факултет „Пјагпег" во Каиро. 
Пред Втората светска војна бил 
професор по арапски јазик во 
Скопје и член на Улек Меџлијата 



за Македонија, Косово, Санџак и 
Црна Гора. По Ослободувањето 
бил член и претседател на Улек 
Меџлијата за СРМ (1945-1954), а 
потоа претседател на Старешинс- 
твото на ИВЗ на СРМ и претседа- 
тел на Врховниот собор на ИВЗ 
на СФРЈ. с. Мл. 

АБЈАНИЌ, Драган (Куманово, 7. 
V 1953 - СкопГе, 15. III 1999) - ви- 
део и телевизиски автор. Го уна- 
предува телевизискиот израз во 
Република Македонија и внесува 
иновации во телевизуелниот ја- 
зик. Еден од првите и најзначајни 
македонски видеоавтори. Видео- 
дела: „Потоа"; „Процесија"; „Вев- 
чани"; „Ена"; „... и бело". Коав- 
торство: „Кокино"; „НЕП"; „Саб- 
веЈ"; „Ана". к. Тр.-Абј. 

АБРАВАНЕЛ, Хаим (Пирот, Ср- 
бија 25. XII 1896 - Израел, 1986) - 
спец. интернист, Евреин. Мед. фак. 
завршил во 1926 г. Специјализи- 
рал интерна медицина, а потоа ра- 
ботел приватно, како интернист 
во СкопЈе. Во 1945 г. бил упатен 
на работа во Интерното одделе- 
ние на Битолската болница, со 
кое раководел (како началник и 
примариус) до пензионирањето 
(1964), кога емигрирал во Израел. 

п. Б. 



Коста 
Абрашевиќ 




АБРАШЕВИЌ (АБРАШ), Коста 

(Охрид, 20. V / 11. VI 1879 - Ша- 
бац, 20. 1 1898) - „прв пролетерски 



4 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



„АБРАШЕВИЌ" А 




„Абрашевиќ", машки хор (Битола, 1933), со диригентот Калипсо Налча 



поет" во Србија, борец за „работно- 
то човештво". Завршува III одделе- 
ние грчко училиште во Охрид, а по 
одењето на семејството на печалба 
во Шабац, Србија (1888) го продол- 
жува образованието во српското 
училиште. Поради тешко заболу- 
вање, во V клас го напушта учили- 
штето. Го моли Министерството за 
надворешни работи (1896) да се за- 
пише како стипендист во Учител- 
ската школа „за да и бидам - пишу- 
ва - полезен на татковината, а по- 
себно на моето родно место". Мол- 
бата му е одбиена. По усвојувањето 
на социјалистичките идеи (1894), 
усилено пишува егзалтирани сти- 
хови и објавува свои и преведени 
песни (од германски) во весниците 
„Социјал-Демократ" (1895) и 
„Врач" (1896). Посмртно му е обја- 
вена единствената стихозбирка 
„Песме" (1903). Песните Свири ве- 
тре, Црвена, Пут у завичај и др. 
стануваат популарни во борбата за 
работнички права и слободи. Па- 
трон на културно-уметнички друш- 
тва во Македонија. 

ЛИТ.: Јован Скерли11, О песмама Косте 
Абрашевика, СКГ, 4, Београд, 1903; Инж. 
Мома Поповик, Коста Абрашевик - ње- 
Гов живот, рад и идеје, Београд, 1940; Д-р 
Стојан Ристески, Коста Абраш. Проле- 
терски поет од Охрид. ПрилоГ одбрана 
поезија, Охрид, 1981. Бл. Р. 

„АБРАШЕВИЌ", МАШКИ ХОР, 
БИТОЛА (1933-1940) - основан 
во Битола (1933) од Здружените 
работнички синдикати на Крал- 
ството Југославија. Неговата цел 
била здружување на работничка- 
та класа за борба против тогаш- 
ниот капиталистички режим. Прв 
диригент на овој хор била Калип- 
со Налча, дипломиран пијанист на 
Музичката академија во Атина. 
Во почетокот хорот броел 30 пе- 
јачи, но потоа (1936-1940) бројот 



на хористите се зголемил до 120, 
кога негов диригент станал Велко 
Петровски-Паскали. Репертоа- 
рот му бил составен од тогаш по- 
пуларните масовни и револуцио- 
нерни песни („Марселеза", „Ин- 



тернационала", „Буди се исток и 
запад", „Билеќанка" и др.). 

Ј. т. 

„АБРАШЕВИЌ", РАБОТНИЧ- 
КА КУЛТУРНО-УМЕТНИЧКА 
ГРУПА, КУМАНОВО (1927- 
1940) - првото основачко собра- 
ние го одржува на 15. I 1928 г., 
иако идејата за нејзино формира- 
ње во Куманово потекнува од 
1927 година. Според документа- 
цијата, во почеткот постоеле са- 
мо две секции: Мешан хор и Мал 
оркестар. Политичката клима во 
Куманово често го попречувала 
континуитетот во работата на 
„Абрашевиќ". За најзначаен пери- 
од се смета времето кога дири- 
гент на хорот станал првоборецот 
Панче Пешев (1935-1936). Во Мо- 
нополот во Куманово, по иниција- 
тива на П. Пешев, биле собрани 
материјални средства од работни- 
ците за купување на музичките ин- 
струменти за Монополскиот ор- 
кестар. Освен на излетите за Пр- 
ви маЈ, хорот приредувал концер- 
ти во градот со богат репертоар 
од едногласни и двогласни рево- 
луционерни и масовни песни. Ј. т. 




„Абрашевиќ", работничка културно-уметничка група - Куманово 



5 



А „АБРАШЕВИЌ" 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



„АБРАШЕВИК", РАБОТНИЧ- 
КА КУЛТУРНО-УМЕТНИЧКА 
ГРУПА, ПРИЛЕП (1934-1939) - 
основана во 1934 г. од младинци, 
припадници на СКОЈ. Имало не- 
колку секции: Мешан хор, Орке- 
стар од усни хармоники, Драмска 
и Рецитаторска секција и Дувачки 
оркестар. Раководител на Хор- 
ската секција и на оркестрите бил 
Аспарух Корубиновски (1910- 
1972); со Драмската секција рако- 
водел Киро Ѕале, со Рецитатор- 
ската ТраЈко Бошковски-Тарцан, 
а Литературната дружина ја во- 
дел Миле Корубин. Сепак, основ- 
ната задача на групата била пар- 
тиската работа со која исто така 
раководел Миле Корубин. Репер- 
тоарот на секциите најчесто се со- 
стоел од македонски народни пес- 
ни, како и од песни со револуцио- 
нерна содржина. Ј. т. 

„АБРАШЕВИЌ", СОЈУЗ НА 
КУЛТУРНО-УМЕТНИЧКИ 
ДРУШТВА - првата самостојна 
Работничка уметничка група „Аб- 
рашевиќ" била основана во Бел- 
град (30. X 1905) во рамките на Ра- 
ботничкиот сојуз и Социјалдемо- 
кратската партија. Подоцна биле 
формирани истоимени КУД и во 
повеќе други градови. Во Македо- 
нија првите вакви КУД биле фор- 
мирани во Скопје (1919) и Кума- 
ново. Во Кралството Југославија 
имало вкупно 42 друштва (во Бос- 
на и Херцеговина, Македонија, 
Србија и Црна Гора). Поради рас- 
цепот на работничкото движење 
на Комунистичка и Социјали- 
стичка партија, со време се поде- 
лиле на две групи (1923-1929). Ед- 
ните биле под влијание на Неза- 
висната работничка партија и Не- 
зависните синдикати, предводени 
од КПЈ, а другите (т.н. центрума- 
ши) биле под контрола на Соција- 
листичката партиЈа и биле фаво- 
ризирани од власта. По шестоја- 
нуарскиот преврат (1929) била за- 
бранета работата на Независните 
синдикати и независните КУД 
„Абрашевиќ". Биле обновени ду- 
ри во 1937 г. во рамките на УРС- 
овите синдикати. Во декември 
1940 г. пак била забранета дејно- 
ста на овие синдикати, а со тоа и 
на КУД „Абрашевиќ", а нивниот 
имот бил предаден на режимската 
синдикална организација ЈУГО- 
РАС и на режимското КУД 
„Абрашевиќ", кое во Србија про- 
должило и во времето на Втората 
светска војна. Во 1944 г. пак била 
обновена работата на КУД 
„Абрашевиќ" во состав на Месни- 
от синдикален совет на Белград. 
До 1950 г. во Југославија работеле 
вкупно 20 КУД „Абрашевиќ", а 
во 1970 г. имало едно друштво во 
Босна и Херцеговина, 19 во Срби- 



ја (од кои едно во Војводина) и 
две во Македонија. С. Мл. 

АБУЛАФИЈА, Јаков (XVII в.) - 
рабин во Скопје. Служел во скоп- 
ската синагога „Бет Јаков" (1680) 
во исто време со рабинот Јицхак 
Јихја. Поседувале дел од списите 
на шабтаистот пророкот Натан 
од Газа, кој при своето пропатува- 
ње низ Македонија одненадеж 
умрел во Скопје, каде што бил по- 
гребан. 

ЛИТ.: 2еш 1x1)1, РНта ѓ ѕ1от ш Шопје Јеугеја 
УагсГагѕке МакеЉтје, Оогпјј МПапоуас, 1990. 

Ј. Нам. 

АВАРСКИ КАГАНАТ (У1-1Х 
в.) - држава во Панонија, основа- 
на од Аварите (номадски племи- 
ња од турско-монголско потек- 
ло). Кон средината на VI в. се на- 
селиле во Панонија и формирале 
голем сојуз од племиња (Словени, 
Хуни и др.) на чело со каган. Од 
Панонија Аварите преземале 
пљачкашки напади врз Византија. 
Заедно со Словените учествувале 
во нападите на Солун (586, 618) и 
на Цариград (626), каде што до- 
живеале тежок пораз, нивната 
моќ започнала да слабее. Во по- 
четокот на IX в. Карло Велики го 
уништил Аварскиот Каганат. Кај 
словенските народи Аварите се 
познати под името Обри. 

ЛИТ.: Ј. Ковачевин, Аварски КаГанат, 
Београд. 1977. К. Аџ. 




Императорот 
Август 
Гај Јулиј 
Цезар 
Октавијан 



АВГУСТ ГАЈ ЈУЛИЈ ЦЕЗАР 
ОКТАВИЈАН (64 г. пр. н.е. - 14 г. 
н.е.) - римски император (27 г. пр. 
н.е. - 14 г. н.е.), внук на Јулиј Це- 
зар и негов наследник. Со Анто- 
ниј и со Лепид го основал Втори- 
от триумвират (43), а по битката 
кај Акциј (31) станал единствен 
владетел во римската држава. Во 
27 г. Сенатот му ја доделил титу- 
лата август („возвишен"). Ги пре- 
зел сите републикански овласту- 
вања, а во Сенатот бил принцепс 
(прв), римската држава се претво- 
рила од република во монархија. 



Тоа уредување било наречено 
принципат. Владеењето на Ав- 
густ се смета за најсветол период 
во римската историја. По смртта 
бил славен како божество. 

ЛИТ.: А.Н.М. Јопеѕ, Аи§иѕ(иѕ, 1дик1оп 1970; 
А. Маѕѕге, АициѕШѕ, СопЈоп, 1987. К. Аџ. 




АВДОВИЌ, Алија (с. Синѓелиќ, 
Скопско, 1912 - логор Бањица, 
септември 1941) - комунистички 
деец. Завршил основно училиште 
во родното село и медреса во 
Скопје, каде што се вклучил во 
прогресивното младинско движе- 
ње. Како студент на Филозофски- 
от факултет во Скопје и припад- 
ник на прогресивното студентско 
движење, бил прогонуван од срп- 
ската полиција, а во една парти- 
ска провала бил уапсен (кон кра- 
јот на 1934) и осуден како кому- 
нист според Законот за заштита 
на државата. Казната ја издржу- 
вал во затворот во Сремска Ми- 
тровица, каде што стекнал богато 
револуционерно искуство. По из- 
легувањето од затвор, поради на- 
рушеното здравје, извесно време 
престојувал во болница и санато- 
риум, но продолжил со комуни- 
стичката дејност во родното село 
и околината. Во Синѓелиќ фор- 
мирал и група активисти (1939), 
ангажирани во Селската самопо- 
мош и во Народната помош за 
учесниците во работничките 
штрајкови во Скопје. По фаши- 
стичката окупација, поради анти- 
фашистичката дејност пак бил 
уапсен (6. VIII 1941), спроведен во 
логорот Бањица и со група затво- 
реници стрелан од Гестапо. Пред 
стрелањето спасил неколку за- 
твореници да бидат вратени од 
стрелиштето, кога на прашањето 
од гестаповците за издвојување 
на комунистите, одговорил: „Ов- 
де нема други комунисти освен 
Боро Тодоровиќ и мене." 

ЛИТ.: Беа, загинаа, останаа, Скопје, 1969, 
22-23; Тихо Милошевски, Сеќавања од 
НОБ, Архив на Скопје, 1975, 10; Крсто 
Здравковски, Да не се заборави, Скопје, 
1982, 65-66. С. Мл. 

АВЗИУ, Сервет (с. Мала Речица, 
Тетовско, 1. X 1946) - политички 
деец, новинар и стопанственик. 



6 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АВРАМОВСКИ А 



Завршил Земјоделско-шумарски 
факултет во Скопје (1969). Бил 
член и секретар за земјоделство 
во Извршниот совет на Собрани- 
ето на Општината Тетово и ди- 
ректор на Центарот за унапреду- 
вање на индивидуалното земјо- 
делство во Тетово. Извесно време 
бил новинар во РТВ Скопје и ра- 
ководител на Претставништвото 
на ОП „Еренику комерц" - Скоп- 
је во Тетово, а потоа (како канди- 
дат на ПДП-НДП) министер без 
портфељ во Владата на РМ. с. Мл. 




Авијација во земјоделството 



АВИЈАЦИЈА ВО ЗЕМЈОДЕЛ- 
СТВОТО - Кај нас зачетоците да- 
тираат од 1962 г., кога се користе- 
ле два авиона од марката „Чме- 
лак", сопственост на РО „Агрохе- 
мизација" - Скопје. Приватната 
авиокомпанија „БОНИЕР" фор- 
мирана како друштво за авиоус- 
луги (1996). Во текот на 2004 ком- 
панијата располагала со 13 авио- 
ни од типот АН-2 и со свој аеро- 
дром во Свети Николе. Одреден 
број авиони работат на странски 
пазари (Бугарија и Србија на Бал- 
канот; Судан и Алжир во Афри- 
ка). Основни дејности во областа 
на земјоделското производство 
се: сеење на жита од авион, основ- 
но ѓубрење и прихранување со ве- 
штачки ѓубрива, прскање на зем- 
јоделските култури со инсектици- 
ди, хербициди и за фолијарна ис- 
храна; во областа на шумарство- 
то: прскање на шумските површи- 
ни против штетници, гаснење на 
шумски пожари, модификација на 
времето: предизвикување ве- 
штачки дожд, градобијна зашти- 
та, растерување облаци и магла. 

Др. Ѓош. 

АВНОЈ - в. Антифашистичко 
собрание (веќе) на народното ос- 
лободување на ЈуГославија 

АВРАМИЈ, Месапса (XVII в.) - 
охридски архиепископ (1629- 
1634). На 6 март 1631 г. добил гра- 
мота од Светиот архиерејски си- 
нод на Охридската црква да соби- 
ра милостина. Престојувал во Ве- 
неција и во Рим, а преку Франци- 



ја, Холандија, Англија, стасал во 
Русија. Од царот Михаил Теодо- 
рович и патриЈархот Филарет Ни- 
кетич добил право (грамоти) да 
собира милостина. По престојот 
во Русија повторно заминал во за- 
падна Европа и таму собирал ми- 
лостина за да ја спаси охридската 
соборна црква „Воведение Бого- 
родичино" да не биде претворена 
во џамија. За откуп дал 25.000 
златници. 

ИЗВ. и ЛИТ.: ЦГАДА, ф.: 52, оп. 1, д. 8, лл. 
1-55; И. Снегаров, Историн на Охридска- 
та архиепископин-патриаршип, II, Со- 
фил, 1995. Ал. Тр. 

АВРАМОВ, Васил (с. Осој, Де- 
барско, 1812 - 1903) - градител и 
резбарод родот Филиповци од с. 
Осој. Тој е син на Аврам Дичов, 
кој соработувал со Петре Фили- 
повичТарката и со Димитар Ста- 
нишев во изведбата на иконоста- 
сите во Бигорскиот манастир и во 
Скопје. Нема попрецизни подато- 
ци за неговата дејност. 

ЛИТ.: А. Василиев, Бт>лГарски вт>зрожден- 
ски мапстори, Софии, 1965, 247. В. П.-К. 

АВРАМОВ, Крсто (с. Тресонче, 
1866 - Скопје, 1939) - зограф, син 
на Аврам Дичов од с. Тресонче. 
Учел од својот татко и работел со 
него до 1890 г. Од малкуте пода- 
тоци за неговата активност се 
знае за црквите „Св. Вознесение" 
во с. Извор и „Св. Троица" во с. 
Бојница, обете во Видинско, и за 
неколку дела во Северозападна 
Бугарија. 

ЛИТ.: А. Василиев, Бт>лГарски ељзрожден- 
ски мапстори, Софин, 1965, 189-190.В. П.-К. 

АВРАМОВ, Никола (Лазаропо- 
ле, 1856 - Серез, 1911) - зограф од 
родот Кошевски. Тој е син на 
Аврам Кошевски (1805-1880), за 
кого се помни дека работел во 
Егејскиот дел на Македонија. Н. 
Аврамов работел во Тетовско, 
Гостивар, Дебарско, Охридско и 
во Скопско. 

ЛИТ.: А. Василиев, Бт>лГарски вт>зрожден- 
ски мапстори, Софин, 1965, 244. В. П.-К. 

АВРАМОВ, Никола Јаковчев (с. 

Слатина, Охридско, 1880 - Русе, 
1939) - охридски селски војвода, 
учесник во Илинденското воста- 
ние. Со своја чета (од с. Слатина) 
учествувал во нападот на осман- 
лискиот гарнизон во селото Сиру- 
ла, Охридско (борбите на Сирул- 
ски Рид од 20. VII 1903 г.). Во те- 
кот на Балканските војни учес- 
твувал во IX велешка доброво- 
лечка (ополченска) чета во соста- 
вот на Бугарската армија. 

ИЗВ. и ЛИТ.: ЦДА, ф. 1, оп. 1, а.е. 4. л. 8: 
„Илкзстрации Илинденв", 3-4. Софин, 
1936. Ал. Тр. 

АВРАМОВ, Стефан (Чирпан, 
Бугарија, 1884 - Софија, 28. IX 



1953) - публицист, историчар и 
активист на македонското рево- 
луционерно движење. Завршил 
гимназиЈа и учителствувал во 
Охрид и Битола (1903-1907). Од 
1902 г. се вклучил во ТМОРО. 
Учествувал во борбите со српска- 
та пропаганда во Азот (Велешко) 
и во Порече. По Првата светска 
војна бил активен во Илинденска- 
та организација, подоцна и нејзин 
претседател (1944-1947). Автор е 
на трудови за револуционерното 
движење во Македонија. 

ЛИТ.: Алманах на бт>лГарските национал- 
ни движешш след 1878, Софии, 2005. 

3. Тод. 

АВРАМОВ, Филип (с. Осој, Де- 
барско, 1814 - 1900) - градител и 
резбар од родот Филиповци од с. 
Осој. Тој е син на Аврам Дичов и 
заедно со својот брат Васил Авра- 
мов и со синовите изработувал та- 
вани, долапи и врати во многу до- 
мови, конаци и манастири во Ма- 
кедонија и во Србија. 

ЛИТ.: А. Василиев. Бт>лГарски вт>зрожден- 
ски мапстори, Софии, 1965, 247. В. П.-К. 




Борка Аврамова, Планински човек (1962) 

АВРАМОВА, Борка (Тетово, 9. 
X 1924 - Загреб, 25. III 1993) - 
скулпторка. Дипломирала на 
Академијата за ликовна уметност 
во Загреб (1953). До 1960 г. деј- 
ствувала во Скопје, каде што во 
1954 г. имала самостојна изложба, 
прва на македонски скулптор. Из- 
ложила портрети со етнографски 
обележја, но со модерна форма и 
без класични анатомски пропор- 
ции (Шиптар, 1954). м. в.п 

АВРАМОВСКИ, Димитар Пан- 
дилов (с. Тресонче, 1. III 1899 - 
Скопје, 26. VII 1963) - сликар, 
еден од најзначајните основопо- 
ложници на македонската модер- 
на уметност и најеминентен прет- 
ставник на импресионизмот. Т1о- 
текнувал од позната зографска 
фамилија. Дипломирал (1924) на 
Државната художествена акаде- 
мија во Софија (Бугарија). Од 



7 



А АВРАМОВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Д. П. Аврамовски, Жетварки, масло на платно (1935) 



1927 до 1928 г. престојувал во Па- 
риз и Монпелје. До 1945 г. живеел 
во Бугарија (с. Хајредин), а потоа 
се вратил во Македонија и рабо- 
тел како ликовен педагог во 
Скопје. Ја приредил првата само- 
стојна изложба на македонски 
модерен сликар во Скопје,(1926). 
Самостојно излагал и во Куприја 
(1926), Скопје (1956, 1962), Мон- 
пелје (1928), Софија (1930, 1934, 
1937). Најголема ретроспектива 
имал во Музејот на современата 
уметност во Скопје (1983). Рабо- 
тел масла, акварели и цртежи, а 
жанровски се определил за пејза- 
жи, мртви природи, портрети, 
актови. Во почетокот го следел 
академизмот со благо реалистич- 
ни назнаки, а подоцна се опреде- 
лил за импресионизмот со еле- 
менти на експресионизам, на ме- 
ста со акциони потези. Во овој дух 
се насликани неговите најзначај- 
ни дела во кои доминира пастора- 
лата, поетиката на просторот, 
светлината, оптимистичката ве- 
дрина на атмосферата (Покрај 
вода, 1925; Жетварки, 1926; Акт, 
1928; Товарен воз, 1950; Есен, 
1951; Вршидба 1951; Жетва 1954). 

ЛИТ.: Цветан Грозданов, Дшлитар Пан- 
дилов, „Разгледи", год. V, бр. 1, Скопје, 
1963, 59; Елена Мацан Чукиќ, Димитар 
Пандилов (каталог), Уметничка галерија, 
Скопје, 1966; Соња Абаџиева-Димитрова, 
Димитар Аврамовски Пандилов, Скопје, 
1984. С. Аб.-Д. 

АВРАМОВСКИ, Драгутин (Гу- 

те) (Куманово, 11. Ш 1931 - Скоп- 
је, 12. IX 1986) - сликар, графичар, 
сценограф, професор на Факул- 
тетот за ликовна уметност во 
Скопје. Дипломирал на Академи- 
јата за применета уметност во 
Загреб (1955). Имал ретроспе- 
ктивна изложба во Скопје (Музеј 
на современата уметност, 2002). 



Драгутин 
Аврамовски- 
Гуте 




Оставил значаен белег во рамки- 
те на енформелот и лирската ап- 
стракција во сликарството и гра- 
фиката (Композиција, 1959; Гот- 
ска катедрала, 1961; Студија бр. 
27, 1962). 3. Ал.-Б. 




Ристо 

Аврамовски 



АВРАМОВСКИ, Ристо (с. Сел- 
це, Струшко, 20. VIII 1943 - Скоп- 
је, 8. VII 2007) - композитор. Ком- 
позиција учел во Скопје (Власти- 
мир Николовски) и во Белград 
(Енрико Јосиф). Еден од наји- 
стакнатите македонски компози- 
тори во последните три децении. 
Автор е на над сто дела од сите 
музички жанрови. Пишувал и 
филмска музика, музика за теа- 
тарски претстави како и за радио- 
драми и телевизиски серии. Се за- 
нимавал и со публицистика, обја- 
вувајќи стручни текстови и му- 
зички рецензии. Неговото тво- 
рештво произлегува главно од ду- 
ховните простори на Македонија. 
Музичкиот јазик му е умерен и 
авторот речиси воопшто не се 
впуштал во експерименти, типич- 
ни за музиката од втората полови- 
на на XX в. Делата на А. се изве- 
дувани во многу земји во светот, а 
најголем број од нив се снимени 
во Музичката продукција на 
МРТ. Член е на Сојузот на компо- 
зиторите на Македонија, во не- 
колку наврати негов претседател 
и секретар. Повеќе години ги во- 
дел Деновите на македонската 
музика, а бил и претседател на 
Управниот одборна фестивалот 
Охридско лето. Во 2006 г. е из- 
бран за редовен член на МАНУ. 

ДЕЛА; Библиофонија, за сифониски ор- 
кестар (1970); Психофонија I (1972) и Пси- 



хофонија II (1974) за камерен оркестар; 
Концерт за пијано и оркестар (1990); 8 
симфонии; ораториуми: Македонија, 1968; 
Повесница, 1977; две опери: Болен Дојчин 
(1982), Лидија од Македонија (2001); орке- 
старски композиции (Хармосин - Про- 
колнатиот Византиец (2002) и др.); Туба 
мирум, за глас и оркестар (2005); Балкан- 
ски реквием (2005). М. Кол. 



Петар 
Аврамоски 




АВРАМОСКИ, Петар (с. Ташма- 
руништа, Струшко, 11. VII 1945) - 
градежен техничар, историчар, 
музеолог, поет и публицист. Ос- 
новно училиште завршил во род- 
ното село и во с. Лабуништа 
(Струшко), а Средно техничко 
училиште (Градежен отсек) во 
Струга (1964), по што работел ка- 
ко градежен техничар. Дипломи- 
рал на Филозофскиот факултет 
(Група историја) во СкопЈе (1972). 
До пензионирањето работел како 
кустос-историчар во Народниот 
музеј „Д-р Никола Незлобински" 
во Струга (1983-2001). Како кус- 
тос подготвил 11 тематски излож- 
би за минатото на Струга и Стру- 
шко. Учествувал на 12 научни со- 
бири, објавил 6 монографии, една 
поема и десетина позначајни науч- 
ни прилози (главно од културното 
минато на Струга и Струшко). 
БИБЛ: Браќата Миладиновци, Струга, 
1992; Летописна книга на црквата „Све- 
пш Горгија" во СтруГа, Струга, 1996; 
Мислешево и кнтата на дарители на цр- 
квата „ Свети Јован Крстител ", Струга, 
1998; Незаборав и чествување, Струга, 
2000; Слово за бесмртните (поема), Стру- 
га, 2002; Великаните од СтруГа, Струга, 
2002; Враништа, Струга 2005. С. Мл. 




Владимир Аврамчев, од циклусот Метаморфоза 



АВРАМЧЕВ, Владимир (с. Сто- 
јаково, Гевгелија, 1. IX 1939) - ке- 
рамичар. Студирал на Академија- 
та за применета уметност во Бел- 
град, Отсек керамика. Создава 



8 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АВТОБУСКИ ПРЕТПРИЈАТИЈА А 



пластични асоцијативни форми со 
духовити решенија и примеси на 
фантастика, кои се движат меѓу 
применетата и ликовната умет- 
ност. Излагал самостојно и на ко- 
лективни изложби во Скопје и во 
странство. Добитник е на повеќе 
македонски и странски награди и 
признанија. 

ЛИТ.: Владимир Величковски, Владимир 
Аврамчев, Скопје, 2004. Ал. Цв. 

АВСТРАЛИСКО-МАКЕДОН- 
СКИ ВРСКИ И ОДНОСИ - се 

воспоставуваат со почетокот на 
иселувањето на Македонци во 
Австралија (крајот на XIX в.). Во 
Мелбурн се формира огранок на 
МПО (1936), во Перт прво маке- 
донско културно здружение 
„Единство" (1939), мрежа маке- 
донски организации (1941-1946), 
се одржува конференција за нив- 
но обединување во Македонско- 
австралиски народен сојуз (1946) 
и во Мелбурн се формира првата 
македонска црковна општина во 
странство (1960). Австралија ја 
признава РМ на 15. II 1994 г. Дип- 
ломатски односи се воспоставува- 
ат на 20. X 1995 г. Прв вонреден и 
ополномоштен амбасадор на Ав- 
стралија во РМ е Ноел Доналд 
Кембел (N061 БопаИс! СатрвеИ). 
Прв вонреден и ополномоштен 
амбасадор на РМ во Австралија е 
Виктор Габер. 

ЛИТ.: Иван Катарџиев, Македонската 
политичка емиГрација по Втората свет- 
ска војна, Скопје, 1994; Ахил Тунте, Репуб- 
лика Македонија - прва декада (1990- 
1999), Скопје. 2005. Т. Петр. 

АВСТРИСКО-ОСМАНЛИС- 
КИТЕ ВОЈНИ И МАКЕДОНИ- 

ЈА (XVII в.). Во времето на војна- 
та од 1683 г. на соЈузот „Света ли- 
га", јужното крило на австриската 
војска кон крајот на септември 
1689 г. продрело во северниот дел 
на Македонија, каде што избувна- 
ло востание предводено од марто- 
лозбашијата Карпош со околу 
3.000 востаници и бунт на Иво 
Штипјанецот со околу 500 воста- 
ници. Во почетокот на 1690 г. ав- 
стриската војска била поразена 
каЈ Качаник и присилена на пов- 
лекување. Во времето на војните 
(1716-1718 и 1737-1739), охрид- 
скиот архиепископ Јоасаф II вос- 
поставил тајни врски со Австрија, 
но не успеал да Ја придобие Хаб- 
збуршката монархиЈа за ослобо- 
дување на Македонија и другите 
христијански земји на Балканот 
под власта на Османлиската др- 
жава. Во Австро-османлиската 
војна (1788-1791) во доброволеч- 
ките одреди (фрајкори) се вклу- 
чиле повеќемина Македонци од 
Мавровско-реканскиот крај, Де- 
бар, Охрид и други места на Ма- 
кедонија. Некои се стекнале со ви- 



соки воени чинови. Во XIX в., во 
времето на кризата 1875-1878 и 
потоа Хабзбуршката монархија 
водела политика на задржување на 
Македонија под власта на Осман- 
лиската држава за зачувување на 
нејзината територијална целост. 

ЛИТ.: ЈоѕерН уоп Нагшпег, НШопја Тиг- 
ѕко§/Оѕтапѕкој* сагѕЊа, 1от 2 и 3 (РпјеуогЈ 1 
ѕгшспа гедаксуа №гкег ЅтаПа§1с), 2а§гек, 
Ј979; Д-р Душанка Бојанин, Устанак Кар- 
поша 1689. Године, Македонски оружани 
устанак против Турака у доба Аустро- 
турског рата крајем 17. века, „Уеѕтк", 17, 
Уојт тигеј, Вео§гаа\ 1971. М. Здр. 

АВСТРИСКО-МАКЕДОНСКИ 
(АВСТРОУНГАРСКО-МАКЕ- 
ДОНСКИ) ВРСКИ и односи 

- политички, стопански и култур- 
ни врски и односи низ минатото. 
Пред крајот на XVI в. архиеписко- 
пите на Охридската архиеписко- 
пија воспоставиле политички вр- 
ски со Австрија за да ја придоби- 
јат за ослободување на христија- 
ните од власта на Османлиската 
Империја. Со таква мисија во Ав- 
стрија патувал архиепископот Га- 
врил (1586), а и архиепископот 
Атанасиј I (1598/1599). Пред кра- 
јот на XVII в. (есента 1689), кога 
австриската војска навлегла во 
северниот дел од Македонија, на 
страната на австриската војска се 
бореле околу 3.500 до 4.000 маке- 
донски востаници предводени од 
Карпош. Императорот Леополд I 
издал акт (IV 1690) за покрови- 
телство и за заштита на македон- 
скиот народ. Преселниците од 
Македонија во Австрија од XVII 
в. и понатаму континуирано одр- 
жувале трговски и културни вр- 
ски. Во Австрија живеел и творел 
првиот македонски хералдичар, 
голем уметник и преродбеник 
Христофор Жефарович, кој ја 
создал Стематографијата со ма- 
кедонскиот земски грб во Виена 
(1741). На Берлинскиот конгрес 
(1878) Австро-Унгарија била про- 
тив создавање македонска држа- 
ва, како во времето така и по 
Илинденското востание. Таа со 
Русија (1903) подготвила програ- 
ма за реформи во Македонија и 
го контролирала Скопскиот вила- 
ет (до 1908). Во времето на Бал- 
канските војни зазела неутрален 
став и ја признала окупациЈата и 
поделбата на Македонија меѓу 
Грција, Србија и Бугарија. Во Пр- 
вата светска војна на Балканот 
Бугарија била поддржана да го 
окупира и да го анектира поголе- 
миот дел од Македонија. Во пери- 
одот меѓу двете светски војни 
Виена била надворешен центар 
на македонското ослободително 
движење; таму (1925) била осно- 
вана ВМРО (Об.). 

ЛИТ.: Милка Здравева, Македонско-ав- 
стриски врски од последните децении на 



XVII до првите децении наХХвек, Скопје, 
2002; Михајло Миноски, Политиката на 
Австро-УнГарија спрема Македонија и 
македонското прашање 1878-1903, Скоп- 
је, 1982; Австриски документи за ре- 
формската акција во Македонија, 1903- 
1909, Скопје, 2002. М. Мин. 

Во Солун (од 1768) постои австри- 
ски вицеконзулат (во 1830 г. се 
спомнува како ефективен конзу- 
лат, а од 1846 г. како конзулат), во 
Битола (од 1851), а конзуларни 
агентства има во Серес, Кавала и 
Волос. Последен се отвора конзу- 
латот во Скопје. Австрија ја приз- 
нава РМ на 5. V 1993 г. Дипломат- 
ски односи се воспоставуваат на 
23. XII 1994 г. Прв вонреден и 
ополномоштен амбасадор на Ав- 
стрија во РМ е Курт Спалингер 
(Кш1 Ѕра1т§ег). Прв вонреден и 
ополномоштен амбасадор на РМ 
во РА е Огнен Малески. 

ИЗВ.: Австриски документи за истори- 
јата на македонскиот народ, т. Ј, 
Ј905-Ј906, Ј907-Ј908, Скопје, Ј977, 8Ј. 

ЛИТ.: Горѓи Стојчевски, Реформите на 
Австро-УнГарија во Скопскиот санџак и 
во некои делови на вилаетоП1 Скопје од 
1903-1904 Година, 36. Европа и македон- 
ското прашање. Материјали од научниот 
симпозиум, Делчево, 29, 30 септември и Ј 
октомври Ј994 година, Делчево, Ј995; 
Ахил Тунте, Република Македонија - прва 
декада (1990-1999), Скопје, 2005. Т. Петр. 

АВСТРОУНГАРСКО-РУСКА 
ТАЈНА КОНВЕНЦИЈА (Будим- 
пешта, 3/15. 1 1877) - меѓудржавен 
договор за балканското владеење 
на Османлиската Империја. Со неа 
било договорено во случај на војна 
на Русија против Османлиската 
ИмпериЈа и територијални проме- 
ни Австро-Унгарија да ја окупира 
Босна и Херцеговина, а Русија да ја 
окупира Бесарабија. На Балканот 
се исклучувало создавање словен- 
ска или друга голема држава; Буга- 
рија, Албанија и другиот дел од Ру- 
мелија (Македонија) можеле да 
станат независни држави, а Теса- 
лија, дел од Епир и островот Крит 
да се соединат со Грција. Цариград 
со блиската територија, чии грани- 
ци би се определиле, можел да ста- 
не слободен град. 

ЛИТ.: Македонија во мегународните до- 
Говори 1875-1919. Избор, редакција и ко- 
ментар д-р Александар Христов и д-р Јо- 
ван Донев, Скопје, Ј994. М. Мин. 

АВТОБУСКИ ПРЕТПРИЈАТИ- 
ЈА И АВТОБУСКИ СТАНИЦИ. 

Првото претпријатие за јавен 
превоз го формирале браќата По- 
повиќ од Скопје (1925), а подоцна 
во Битола е формирано претпри- 
јатието „Југ" (1932). На 2. XII 1944 
г. АТРО - „Пролетер" ја пушти 
првата автобуска линија на рела- 
ција Скопје - Битола, а првото 
претпријатие за превоз на патни- 
ци - „ФАП" е формирано во 1945 
г. Денес има вкупно 32 АП. На 8. 



9 



А АВТОМАТИЗАЦИЈА 



IV 1953 г. е создадено Здружение- 
то за јавен автобуски сообраќај. 
Изградени се над 190 автобуски 
стојалишта, како и автобуски ста- 
ници низ РМ. При формирањето 
на Деловната заедница (1973) ег- 
зистираа околу 14 АС, во 1983 г. - 
22 АС, а во 2004 г. имаше 31 АС. 

ЛИТ.: М. Стефановски, Сообраќајот во 
Македонија, Матица Македонска, Скопје, 
2001 г. Р. Д., Кр. Б. 

АВТОМАТИЗАЦИЈА И МЕХА- 
НИЗАЦИЈА НА ТЕХНОЛОШ- 
КИТЕ ПРОЦЕСИ ВО ДРВНА- 
ТА ИНДУСТРИЈА ВО РЕПУБ- 
ЛИКА МАКЕДОНИЈА - инте- 
грален дел на дрвноиндустриски- 
те технологии. Со нив човековиот 
труд се заменува со работа на ви- 
сокопроизводни машини, уреди и 
системи за контрола и управува- 
ње. Како резултат на таа замена 
се овозможува самостојно течење 
на производните операции и про- 
цеси (без или со делумно учество 
на човекот). Дрвната индустрија 
има свои специфичности кои има- 
ат влијание врз типот на технич- 
ките средства за автоматизација и 
механизација. Специфични ка- 
рактеристики има и каЈ различни- 
те видови на дрвноиндустриските 
производства, кои исто така има- 
ат влијание при изборот на типот 
на техничките средства и на типот 
на системите со кои се реализира 
автоматизацијата во конкретните 
производствени операции и про- 
цеси. Во дрвноиндустриските прет- 
пријатија во РМ постојат полуав- 
томатизирани, автоматизирани и 
механизирани технолошки про- 
цеси. Автоматизацијата и механи- 
зацијата се присутни подеднакво 
во производствените капацитети 
од примарното и финалното про- 

ИЗВОДСТВО. Б. Ил. 

АВТОМОБИЛСКА БРИГАДА 
НА НОВ И ПОЈ ЗА МАКЕ- 
ДОНИЈА (Скопје, XI 1944) - воена 
единица на НОВ и ПОЈ за Маке- 
донија. Во формацискиот состав 
имала 70 камиони. Ги опслужува- 
ла сите единици во снабдувањето 
со храна, муниција и др. в. Ст. 

ШЖТЖЖ 



Првиот број на в. „Автономија" (1898) 

„АВТОНОМИЛ" (Софија, 10. V 
1898 - 23. X 1899 и 7. XII 1901 - 30. 
III 1902) - македонски весник. Во 
поднасловот првин се декларирал 
како орган на политичките инте- 
реси на христијанското население 
во Турција (бр. 1-5), потоа како 
независен орган на македонските 



интереси (бр. 6-19), како орган на 
политичките интереси на маке- 
донското население во Турција 
(бр. 20-24) и пак како првиот под- 
наслов. Првиот број бил печатен 
во печатницата на Иван П. Даска- 
лов, а подоцна сменил уште осум 
печатници. Одговорен уредник 
првин бил Д. Г. Чохациев, а потоа 
Ст. Иванов, А. С. Василев, Иван 
Стојменов, Иван Недев, Тодор 
Арсов и А. К. Чакаров. Излегу- 
вал секоја сабота. Објавени се 
вкупно 54 броја. Објавувал напи- 
си од политички карактер и допи- 
си од сите краишта на Македони- 
ја за положбата на населението. 
Во продолженија е објавена и по- 
емата на Рајко Жинзифов „Крва- 
ва кошула". Содржи и написи на 
француски јазик. 

ЛИТ.: Д-р Боро Мокров, Развојот на ма- 
кедонскиот печат и новинарство (од пр- 
вите почетоци до 1945 Година), Скопје, 
1980, 179-181; Д-р Боро Мокров - М-р То- 
ме Груевски, ПреГлед на македонскиот 
печат (1885-1992), Скопје, 1993. С. Мл. 

„АВТОНОМИЛ" (Софија, 1-16. 
VIII 1903, ст. ст.) - задграничен 
весник на Внатрешната македон- 
ско-одринска револуционерна ор- 
ганизација. Излегувал на бугар- 
ски и француски јазик. Бил печа- 
тен во печатницата на Георги А. 
Ножаров, најавен дека ќе излегу- 
ва секоја сабота, но излегле само 
три броја. Уводникот на првиот 
број има наслов „Пред револуци- 
јата", со напомена: „пред судбо- 
носните настани што се одвиваат 
во нашата татковина ние нема да 
зборуваме. Оставаме на самите 
настани да зборуваат. Ако денес 
Организацијата се решава да из- 
лезе со свој задграничен лист, тоа 
го прави за да ги изнесува пред 
светот барањата на населението 
што се бори и да го заштити него- 
вото дело од оние што сакаат да 
го клеветат." Во истиот прв број 
на француски јазик е објавена и 
„Декларација на ВМОРО", пот- 
пишана од задграничните прет- 
ставници во Бугарија д-р Христо 
Татарчев и Христо Матов. Втори- 
от број од 5 август, (ст. ст.) сооп- 
штува: „Жрепката е фрлена, бор- 
бата почна. На 20 јули вечерта во 
три часот по турско, согласно со 
решението на Централниот рево- 
луционерен комитет, започнаа 
дејствата во целиот Битолски ви- 
лает... Претседател на Битолски- 
от востанички штаб е Даме Груев, 
а членови се: Пере Тошев, Борис 
Сарафов и А. Лозанчев..." Трети- 
от и последен број од 16 август е 
исполнет со сведоштва за текот 
на Илинденското востание. 

ЛИТ.: Д-р Боро Мокров - М-р Томе Гру- 
евски, ПреГлед на македонскиот печат 
(1885-1992), Скопје, 1993, 29-30. С. Мл. 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ЛвтонамнА Мдкедонијд 

['ѓ. ' ' ([.а МадаЈснпе аи(опоте) 




Првата страница на в. „Автономна Македонија" (1905) 

„АВТОНОМНА МАКЕДОНИ- 

ЈА (Еа МасесЊше аи^опоте)" 

(Белград, 12. X - 14. XII 1905) - не- 
делен неофицијален орган на Ма- 
кедонскиот клуб во Белград. Под- 
насловно мото: „Балканот на бал- 
канските народи - Македонија на 
Македонците" (Гледстон). Главен 
уредник Григорие Хаџиташковиќ 
(од Воден), сопственик и одгово- 
рен уредник Ѓорѓе Герѓиковиќ 
(од Гевгелија), а меѓу соработни- 
ците се и Ј. Велиќ, А. Атанасов и 
Е. Спространов. Весникот излегу- 
ва на српски јазик (со уводниците 
и на француски), со програмска 
концепција во првиот број со под- 
наслови: „I. ИдеЈата за автономија 
на Македонија под гаранција на 
големите сили и на малите бал- 
кански држави. II. Македонското 
прашање не е националистичко 
прашање; тоа не е национално 
прашање на ниедна од балкански- 
те држави, секоја од кои го смета 
како такво за себе и со тоа го пра- 
ви невозможно неговото реше- 
ние; тоа е политичко прашање на 
сите христијански народи што 
живеат во Македонија. III. Идеја- 
та за Балканска конфедерација со 
Македонија како нејзин член". 
Кога издавачите формираат јадра 
и во Македонија и воспоставуваат 
личен контакт со раководството 
на ТМОРО за учество како по- 
себна македонска група на прет- 
стојниот Рилски конгрес, во Бел- 
град настануваат улични демон- 
страции и доаѓа до смена на вла- 
дата. По вербалните и физичките 
напади и застрашувања, по бр. 12 
весникот престанува, а редакто- 
рите-издавачи мораат да ја напу- 
штат Србија. Така е задушен и 
Македонскиот клуб и разнебите- 
на организационата структура во 
земјата и во странство. 



10 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АГАТИЈ А 



ЛИТ.: Блаже Ристовски, Македонскиот 
клуб во БелГрад и весникот ,^\втономна 
Македонија" (1905), „Современост", 
XXXI, 4 и 5, 1969, 501-542 и 619-639. Бл. Р. 











М И Ш Ш М И ». ј^ЅЅЗН татјЕЗ ■ г- 




Органот на македонската емиграција 
„Автономна Македонија" (1920-1923) 



„АВТОНОМНА МАКЕДОНИИ" 

(Софија, 1. XII 1920 - 26. 1 1923) - 
весник, орган на македонската 
емиграција во Бугарија, а од број 
53 (15. XII 1921) орган на Маке- 
донската федеративна емиграци- 
ја во Бугарија. Излегувал еднаш 
неделно, на бугарски јазик. Први- 
от број бил печатен во печатница- 
та на в. „Право", во тираж од 2.500 
примероци, а подоцна во други 
три печатници. Уредници биле 
Иван Снегаров и Владислав 
(Славчо) Ковачев. Објавени се 
вкупно 97 броја. Имал цел да ги 
обедини Македонците-емигранти 
и да создаде силна политичка ор- 
ганизација која повторно ќе го по- 
крене македонското прашање и 
неговото решавање по мирен пат. 

ЛИТ.: Д-р Боро Мокров, Развојот на маке- 
донскиот печат и новинарство (од први- 
те почетоци до 1945 Година), Скопје, 1980, 
309-312; Д-р Боро Мокров - М-р Томе Гру- 
евски, ПреГлед на македонскиот печат 
(1885-1992), Скопје, 1993, 30-31. С. Мл. 




Автопатот Скопје-Тетово 



АВТОПАТ - највисока сообра- 
ќајна класа на јавни патишта, со 
два раздвоени коловоза, градени 
за брзини од 80 до 120 кт/час. Пр- 
вата делница што е реконструи- 

Ѕана и изградена како автопат е 
^уманово - Миладиновци, со 21,8 
кт (1978). Комплетно нов автопат 
е изграден на делницата Велес - 
Мотел Македонија (коридор 10), 
со должина од 600 ктп (1985). 
Вкупно изграден автопат има 
196,80 кт, а во тек е изградбата на 
уште 45 кт (в. патна мрежа). 

ИЗВ.: Документација на Фондот за магист- 
рални и регионални патишта, Скопје. Р. Д. 



АВТОХТОНИ ЦВЕЌИЊА (ЕН- 
ДЕМИЧНИ, РЕЛИКТНИ, ЗАГ- 
РОЗЕНИ) - украсни, зелени, гр- 
мушести и полугрмушести расте- 
нија, кои се автохтони, односно 
потекнуваат и природно се рас- 
пространети на подрачјето на Ма- 
кедонија (Аѕгга§а1иѕ рпуѕосагух, 
Аѕтга§а1иѕ сегпјауѕки, Со1сШсит та- 
сескошсит, РотепгШа с1оегѓ1ег1, Ка- 
пипси1иѕ с!е§еш, ОѕтипсЈа ге§аПѕ, 
ЅаМа јипѕшп, ЅПепе раеошепѕ1ѕ, 
Аѕр1ешит тасесЈошсит, Сгосиѕ суџт- 
с1, Сгосиѕ реПѕтепсиѕ, Бгоѕега готипш- 
ѓоНа, ТНутиѕ ое1тгшапиѕ, ТиНра тап- 
аппае, Уш1а агѕешса, Уш1а аИсНапеп- 
ѕ1ѕ и др.). Често се ендемични или 
реликтни видови, некои се вклуче- 
ни во листите на загрозени видо- 
ви. Тие се од посебно значење за 
биолошката разновидност, како 
генофондови за научни истражу- 
вања, во селекционите зафати и 
како потенцијални видови за пеј- 
зажното обликување и уредување. 

ЛИТ.: Студија за зашпшта на природа- 
та, Завод за заштита на природата, Скоп- 
је, 1988. С. X. П. 




Според Скилица, семејството на царот Самуил 
на свадбата на ќерката Мирослава 



АГАТА (Х-Х1 в.) - македонска 
царица, жена на царот Самуил. 
Потекнувала од византиска бла- 
городничка фамилија од градот 
Драч. Нејзиниот татко Јован Хри- 
силиј бил протеуон на Драч и 
имал големо влијание во градот и 
во околината. Во бракот со Саму- 
ил Агата имала четири ќерки и 
синот Гаврил Радомир. 

ЛИТ.: 1оаптѕ ЅсуШгае Ѕторѕѓѕ кѓѕГопагит, 
гес. I. Тпигп, ВегоНш е! >Јоуј ЕгЈогасѓ, 1973; С. 
Пириватрив, Самуилова држава, Београд, 
1997. К. Аџ. 

АГАТАНГЕЛ БИТОЛСКИ, св. 

(? - Битола, 11. III 1727) - новома- 
ченик, Македонец - настрадал ка- 
ко жртва на присилното ислами- 
зирање (со меч му била отсечена 
главата). За неговите страдања и 
праведниот живот се ширело усно 
предание во Битола и низ Маке- 
донија. Првото житие го напишал 
јеромонахот Атанасиј од манас- 
тирот „Симонопетра" на Света 
Гора. Дел од неговите свети мо- 



шти се во Битола и дел во Бигор- 
скиот манастир. 

ЛИТ.: Александар Донски, Сите свети- 
пгели од Македонија, Штип, 2006; Добрила 
Миловска и Јован Таковски, Македонска 
житијна литература 1Х-ХУШ век, Скоп- 
је, 1996; Михајло Георгиевски, Македон- 
ски светци, Скопје, 1997. Рат. Гр. 



Митрополит 
Агатангел 




АГАТАНГЕЛ, митрополит (Ата- 
нас Станковски) (Скопје, 11. III 
1955) - архиереј на Македонската 
православна црква. Пред да при- 
ми монаштво бил свештеник на 
парохиска должност. Завршил 
Македонска православна богос- 
ловија (1975/76) и дипломирал на 
Богословскиот факултет во Скоп- 
је (1995), ракоположен за ѓакон 
на 7. 1, на 9. 1 1979 г. за свештеник, а 
за протоереј бил произведен во 
1988 г. Парохиски свештеник бил 
во храмот „Св. вмч. Горѓи" во Чаир, 
а во Австралија во „Св. Богороди- 
ца" во Бризбејн, во „Св. вмч. Дими- 
триј" во Спрингвел и во „Св. Нико- 
ла" во Престон, извесно време бил 
и архиерејски заменик за Австрали- 
ја. По враќањето во Македонија 
бил парохиски свештеник во цркви- 
те „Св. вмч. Димитриј" и „Св. Кли- 
мент Охридски" во Скопје. Работел 
и како референт на АУО, на Бого- 
словскиот факултет и во Синодот. 
Се замонашил на 5. II 1998 г., на 24 
јуни бил избран, а на 12 јули ист. го- 
дина хиротонисан за викарен епис- 
коп на Скопската митрополија, со 
титула Епископ велички. На 13. П 
2000 бил избран и востоличен за 
Митрополит повардарски. Од 2002 
до 2006 бил Брегалнички митропо- 
лит, а од 1. X 2006 повторно Митро- 
полит повардарски. Неколку годи- 
ни ја раководи и Македонската пра- 
вославна богословија во Драчево 
(Скопско) и ХО „Гаконија". 

ЛИТ.: Ратомир Грозданоски, Спсефан Ар- 
хиепископ Охридски и Македонски, Ско- 
пје, 2000. Рат. Гр. 

АГАТИЈ САуаОаО (ок. 536-582) 
- византиски историчар и поет, 
родум од Мала Азија. По завршу- 
вањето на студиите по книжев- 
ност во Александрија и право во 
Беѓрут, се занимава со адвокатура 
во Цариград. Автор е и на истори- 
ското дело во пет книги За Јусти- 
нијановото владеење, коешто со- 



11 



А АГЕНТ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



држи единствени вести за наста- 
ните од 552-558 г. 

ИЗВ.: Византиски извори за историју на- 
рода Југославије, I, Београд, 1955. 

ЛИТ.: Волфганг Бухвалд, Армин Холвег, 
Ото Принц, Речник Грчких и латинских 
писаца антике и средњеГ века, Београд, 
1984. Б. Р.-Ј. 

АГЕНТ НА РМ ПРЕД ЕВРОП- 
СКИОТ СУД ЗА ЧОВЕКОВИ 
ПРАВА - лице што РМ го опол- 
номоштува да ја застапува пред 
Европскиот суд за човекови права 
(Стразбур, РФ). Прв владин агент 
на РМ пред овој суд е д-р Цветан 
Цветковски (19. X 1998 - 20. X 
2001). 

ИЗВ.: Архива на Министерство за прав- 
да на РМ, Скопје, 2006. Т. Петр. 

АГЕНЦИЈА ЗА ВРАБОТУВА- 
ЊЕ НА РЕПУБЛИКА МАКЕ- 
ДОНИЈА - служба основана од 
страна на Владата на СФРЈ (1952) 
што го помага вработувањето. Од 
1960 г. прераснува во Државен за- 
вод за вработување на НРМ, по 
што нејзиното име е менувано во 
повеќе наврати. Од 2004 г. се 
трансформира во Агенција за 
вработување на Република Маке- 
донија. Организационо, Агенција- 
та е етаблирана на три нивоа: 
Централна служба на Агенцијата 
во Скопје, Центар за вработува- 
ње на градот Скопје и 29 центри 
за вработување за подрачјата на 
една или повеќе општини. Нејзи- 
ната дејност е од јавен интерес, 
насочена да им дава услуги на не- 
вработените лица, работодавачи- 
те и на државата, во согласност со 
одредбите од Законот за вработу- 
вање и осигурување во случај на 
невработеност и со одредбите од 
Статутот на Агенцијата. Агенци- 
јата, како што е тоа случај впро- 
чем со овој тип институции и во 
другите пазарни економии, извр- 
шува вонредно значајни улоги вр- 
зани за функционирањето на па- 
зарот на трудот. Во овој контекст, 
посебно треба да се потенцираат 
следниве: истражување и анализа 
на пазарот на трудот (анализа 
на состојбите и промените во до- 
менот на вработеноста и неврабо- 
теноста, т.е. понудата и побару- 
вачката на трудот, структурата на 
работната сила, посебно на лица- 
та што бараат вработување, изго- 
твување на разни програми и про- 
екти за имплементациЈа на актив- 
ни пристапи во вработувањето и 
за зголемување на флексибилно- 
ста на пазарот на трудот и сл.); 
осигурување на правата во случај 
на невработеност (овозможува- 
ње правна и материјална помош 
во случај на невработеност, како 
и на правна и материјална зашти- 
та врзана за пензиското и инва- 
лидското и за здравственосто оси- 
гурување на невработените лица, 



а во согласност со домашните за- 
кони и меѓународните договори и 
конвенции); регистрација и еви- 
денција (вклучувајќи и средување, 
„чистење" на евиденцијата на не- 
вработените лица) и сл. Во поно- 
во време, Агенцијата посебно е 
фокусирана на промовирањето и 
имплементацијата на акпшвни- 
те политики за вработување: 
обука, доквалификации и преква- 
лификации на невработените, 
професионална ориентација на 
ученици, студенти и невработени 
лица, совети и помош за самовра- 
ботување, организирање на јавни 
работи, поттици и поволности за 
вработување на инвалиди, стиму- 
ли за работодавачите за вработу- 
вања на лицата евидентирани во 
Агенцијата, професионална се- 
лекција на невработени лица спо- 
ред потребите и барањата на ра- 
ботодавачите итн. 

ИЗВ.: Интерни материјали на АГенција- 
та за вработуван?е на Република Македо- 
нија. П. Т. 

АГЕНЦИЈА ЗА САНАЦИЈА 
НА БАНКА - специјализирана 
институција основана за спроведу- 
вање на процесот на санација на 
банкарскиот систем на РМ. Фор- 
мирана е во почетокот на 1994 г. 
од страна на македонската влада, 
со почетен капитал обезбеден од 
буџетот. Основна задача на Аген- 
цијата е да управува со лошите 
пласмани отстранети од биланси- 
те на банките. Нејзиното портфо- 
лио вклучува два вида побарувања 
од над 300 трговски друштва и јав- 
ни претприЈатија: побарувања во 
износ од 336 милиони долари по 
основа на користени странски 
кредити од некои меѓународни до- 
верители (Парискиот клуб на до- 
верители, Лондонскиот клуб на 
доверители, Светската банка 
итн.) и ненаплатливи денарски по- 
барувања во износ од 12,7 мили- 
јарди денари (317,5 милиони дола- 
ри). За износот на ненаплатливи- 
те побарувања преземени од Сто- 
панска банка АД Скопје, од 1995 
г., Агенцијата издава обврзници за 
санација и реконструкциЈа на бан- 
ката. Обврзниците гласат на доно- 
сител, тие се емитирани со рок на 
отплата од 15 години, со месечна 
исплата на каматата и со годишна 
исплата на главницата. За наплата 
на побарувањата од крајните ко- 
рисници на кредитите Агенцијата 
применува различни форми на ре- 
гулирање на побарувањата, како: 
наплата на кредитите според 
склучените договори, предвреме- 
на наплата на кредитите со ди- 
сконт, репрограмирање на креди- 
тите, продажба на побарувањата 
на трети лица, претворање на по- 
барувањата во влогови во прет- 
приЈатијата, активирање на хипо- 



теките и иницирање постапки за 
ликвидација и стечај. Органи на 
управување на Агенцијата, имену- 
вани од страна на Владата, се 
Управен одбор, составен од седум 
члена, и Директор. Од 2001 г., 
името на Агенцијата е променето 
во Агенција на Република Маке- 
донија за управување со средства. 
Во текот на 2003 г. Агенцијата 
престана со својата работа. 

ЛИТ.: Љупчо Трпески, Пари и банкарс- 
пшо, Есопоту Ргеѕѕ, Скопје, 2003, 560-563; 
Кики Мангова Поњавиќ, Ванчо Каргов, 
60 Години централно банкарство во Ре- 
публика Македонија, Народна банка на 
Република Македонија, Скопје, 2006, 
141-145. Г. П. 

АГИС (? - 359 г. пр.н. е.) - пајон- 
ски крал, современик на Филип П, 
претендент на македонскиот цар- 
ски престол во периодот на поли- 
тичка нестабилност во Македони- 
ја. Бил во сојуз со Атина против 
македонскиот цар Филип II. Јаго- 
ворот пропаднал. По смртта на 
стариот пајонски крал, Филип II 
ги покорил Пајонците. 

ЛИТ.: Е. Петрова, Пајонија, Скопје, 1999. 

А. Шук. 




АГЈЕЈ, Сачидананд Хирананд 
Ватсјајан (ЅаеИШапаш! Нугапаш! 

Уа1ѕуаупап А§еу) (Лакно, Индија, 
7. V 1911 - Њу Делхи, 8. III 1989) - 
најзначаен индиски поет на хинд- 
ски јазик; во литературата влегу- 
ва со прекарот Агјеј (незнајниот 
или оној што не може да се доло- 
ви). Автор е на 15 книги поезија, 
три романи и повеќе збирки есеи. 
Бил уредник на списанија и автор 
на антологии. Неговата лирика се 
одликува со длабок интимизам и 
филозофски проблесоци. Во 1983 
година го добил Златниот венец на 
Струшките вечери на поезијата. 

БИБЛ.: Трепет, ОсП1рови во струјата, 
Мпг на зелената трева, Гласник на пора- 
зот, Лудиот ловец, Знаци и молчења. 

ЛИТ.: Анте Поповски, Кон поетскиот опус 
на АГјеј, Песни, СВП, Струга, 1983. П. Гил. 

АГО, Ариф (Апѓ А§о) (Охрид, 
1935) - универзитетски професор 
од турската националност во РМ. 
Завршил Филолошки факултет 
во Белград, докторирал на Фило- 
лошкиот факултет во Скопје. Ра- 
ботел како професор на Педаго- 



12 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АГРАРНА ПОЛИТИКА А 




Ариф 
Аго 

шката академија „Климент Ох- 
ридски" во Скопје. Бил главен и 
одговорен уредник на редакцијата 
„Бирлик". Од 1979 г. до пензиони- 
рањето е во наставнички звања 
предавач, виш предавач, вонреден 
и редовен професор на Катедрата 
за турски јазик и книжевност на 
Филолошкиот факултет „Блаже 
Конески" во Скопје, три мандата 
бил продекан на истиот факултет 
и визитинг-професор на Универ- 
зитетот Лунг во Шведска. Има об- 
јавено бројни стручни и научни 
трудови од областа на литерату- 
рата на турската националност во 
РМ, составувач е на букварот на 
турски јазик, турската граматика, 
раководител на повеќе научни 
проекти од дијалектологијата на 
турскиот јазик и турската литера- 
тура. Учесник на повеќе меѓуна- 
родни конгреси и научни собири, 
симпозиуми во земјава и во стран- 
ство. 

ИЗВ.: Универзитет Кирил и Методиј, Бил- 
тен, 1996. А. Аго 




АГОВСКИ, Иван Серафимов 

(Дебар, 24. VI 1887 - Софија, прва 
половина на 1925) - револуцио- 
нер, просветен деец и публицист. 
Основно училиште завршил во 
родниот град. Поради членство во 
социјалистички кружок, бил иск- 
лучен од Педагошкото училиште 
во Скопје (1905). По завршување- 
то на вишото образование, учи- 
телствувал во Кичево и учеству- 
вал во тамошниот учителски бунт 
(1908). Бил активист на Скопска- 
та социјалдемократска група 
(1910-1911). Подоцна се вклучил 
во комунистичкото движење и 



станал соработник на в. „Соција- 
листичка зора" (Скопје, 1919- 
1921). Со група истомисленици ја 
подржувал III комунистичка ин- 
тернационала. Како емигрант и 
публицист во Софија (1921- 1925) 
почнал да го издава в. „Свветска 
Македонил" (8. III 1923) и се зала- 
гал за македонските национални 
права, поради што бил уапсен и 
убиен. 

ЛИТ.: Бане Чадиковски, ПрилоГ кон био- 
Графијата и дејноста на македонскиот 
социјалист, револуционер и публицист 
Иван Серафимов АГовски, „Гласник" на 
ИНИ, XI, 1, Скопје, 1967, 77-116; Данчо Зо- 
графски, Концепции, проГрами и проекти 
за државно конституирање на Македо- 
нија, 36. АСНОМ. Педесет години маке- 
донска држава 1944-1994. Прилози од на- 
учниот собир одржан на 17-18 ноември 
1994, МАНУ, Скопје, 1995, 48. С. Мл. 

АГОЛИ, Кемал (Дебар, 1918 - 
Голи Оток, по 1948) - комуни- 
стички деец од албанско потекло. 
Како апсолвент по филозофија и 
педагогија, станал член на дивер- 
зантска група (октомври 1941), 
член на КПА и борец на парти- 
зански одред во Албанија (1942). 
Како заднински активист во Де- 
бар (од крајот на 1942) бил уапсен 
и спроведен во затворот во Тира- 
на. По капитулацијата на Италија 
(8. IX 1943) стапил во партизан- 
скиот одред на Хаџи Леши, бил 
политички комесар на Првиот 
НОПО, политички комесар на 
баталјон на Првата македонско- 
косовска НОУ бригада (11. XI 
1943) и политички комесар на 
Четвртата младинска НО шип- 
тарска бригада (1944). Бил избран 
за делегат од Македонија за Вто- 
рото заседание на АВНОЈ и деле- 
гат на Првото заседание на 
АСНОМ. По Ослободувањето 
бил член на Главниот одбор на 
НОФМ (1945) и др„ по што бил 
осуден за непријателска дејност 
против ФНРЈ (1948). 

ЛИТ.: Кичево и Кичевско во НОВ 1941- 
1945. Документи, Кичево, 1985, 207, 324 и 
395; Тетово и Тетовско во НОВ 1941- 
1945. (Материјали од научниот собир одр- 
жан на 20, 21 и 22 ноември 1985 година во 
Тетово и на Попова Шапка), прва книга, 
Тетово, 1991; Димче Најчески, Голооточ- 
ки сведоштва. Последици, зборник, III, 
Скопје, 2006, 27. С. Мл. 

АГОЛИ, Неџат (Дебар, 1914 - 
Голи Оток, 1949) - правник, ко- 
мунистички деец од албанско по- 
текло. Завршил право во Рим и 
бил судија во Тирана, но поради 
комунистичка дејност бил пре- 
местен на служба во Гаковица 
(Косово), каде што станал борец 
на партизански одред (1942). На- 
скоро се вратил во Дебарско и 
бил началник на Штабот на Прва- 
та оперативна зона на НОВ и 
ПОМ (1943), а потоа политички 
комесар на Четвртата младинска 



шиптарска бригада (1944). Бил 
избран за делегат од Македонија 
за Второто заседание на АВНОЈ, 
а подоцна бил кооптиран за член 
на АСНОМ (27. X 1944) и избран 
за втор потпретседател на Прези- 
диумот на АСНОМ (30. XII 1944). 
Во првата Влада на ДФМ бил 
именуван за министер за социјал- 
на политика (16. IV 1945), а потоа 
и реизбран (31. XII 1946). По при- 
фаќањето на Резолуцијата на Ин- 
формбирото (1948), бил уапсен и 
осуден на робија, каде што и по- 
чинал. 

ЛИТ.: Македонски влади. 60 Години, 
ДАРМ, Скопје, 2005, 23 и 29. С. Мл. 

„АГОНИСТИС" („АСОМЅТ1Ѕ") 

(Чехословачка, 1949) - весник, го- 
дишник, орган на политичката 
емиграција од Грција во Чехосло- 
вачка. Содржел и македонска 
страница „Борец". Ја уредувале 
Димитар Величков (Велаки) и 
Динко Козинаков. с. Мл. 

АГРАРЕН МАКСИМУМ ВО 
ДФМЛТРМ/СРМ - воведен со За- 
конот за аграрна реформа и коло- 
низација од 23. VIII 1945 г. Врз ос- 
нова на овој закон, земјишниот 
посед на земјоделските семејства 
беше ограничен од 20 до 35 На, а 
на црквата до 10 ќа обработливо 
земјиште. За неземјоделците зем- 
јишниот максимум изнесуваше 
три Иа. Со Законот за земјишниот 
фонд од 1953 г. земјишниот ма- 
ксимум беше определен на 10 па 
обработливо земјиште за едно 
земјоделско семејство. Земјишни- 
от максимум беше укинат со ус- 
тавните амандмани од 1988 г., би- 
дејќи го сметаа за пречка во раз- 
војот на приватната сопственост 
во областа на земјоделството. 

ЛИТ.: Светомир Шкариќ, Уставно право, 
книга прва, Скопје, 1991. Св. Ш. 

АГРАРНА ПОЛИТИКА - дел 

од економската политика што се 
применува во земјоделското про- 
изводство од одредена држава 
или заедница. Во Република Ма- 
кедонија, се до нејзиното осамо- 
стојување како држава, се водеше 
аграрна политика што се однесу- 
ваше за цела Југославија. Од 1991 
г. РМ води сопствена аграрна по- 
литика. Со потпишувањето на би- 
латералните договори за слобод- 
на трговија со: Словенија и Срби- 
ја и Црна Гора (1996); Хрватска 
(1997); Бугарија и Турција (1999); 
Украина и земјите на Европската 
асоцијација за слободна трговија 
(2001); Албанија и Босна и Херце- 
говина (2002); Романија (2003); и 
Молдавија (2004); потоа со вклу- 
чувањето во Светската трговска 
организација (2003) и со аплика- 
цијата за членство во ЕУ (2004), 
аграрната политика на РМ започ- 



13 



А АГРАРНА РЕФОРМА 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



на со приспособување кон заед- 
ничката аграрна политика на зем- 
јите-членки на ЕУ (САР). Др. Ѓош. 

АГРАРНА РЕФОРМА - проме- 
на во земјишните имотни односи 
и на имотната структура со интер- 
венција на државата. Една од најз- 
начајните мерки на аграрната по- 
литика, затоа што ги решава 
клучните прашања на аграрната 
структура. Се јавува во услови на 
стопанска неразвиеност и аграрна 
пренаселеност. Со Законот за 
аграрна реформа и колонизација 
(1945) се изврши ликвидирање и 
експропријација на капитали- 
стичките стопанства при што 
имотот беше ограничен на 35 па 
вкупна површина кај земјоделци- 
те и на 3 1га кај неземЈоделците. Со 
Законот за земјоделскиот земји- 
штен фонд (1953) беше ограничен 
аграрниот максимум на 10 На кај 
земјоделците и на 3 1га кај неземјо- 
делците. Земјишниот максимум е 
укинат во 1988 г. Др. ѓош. 

АГРАРНА СТРУКТУРА - со- 

ставен дел на економската струк- 
тура со која земјоделството е по- 
врзано во процесот на репродук- 
цијата. Таа е збир на производни- 
те односи во земјоделството на 
одреден степен на развој на про- 
изводните сили. До 1990 г. во Ре- 
публика Македонија имаше 211 
земјоделски стопанства во оп- 
штествена сопственост, 147 агро- 
комбинати и 64 земјоделски за- 
други, во кои работеа околу 
30.000 лица. Во 1993 г. започна 
процес на приватизација на прет- 
пријатијата што стопанисуваат со 
земЈоделско земјиште. Индивиду- 
алните земјоделски стопанства, 
чиј број изнесува 180.000, поседу- 
ваат околу 450.000 ка, со просечна 
големина на поседот од 2.5 па, а во 
структура учествуваат: со 82% во 
обработливото земјиште, со 63% 
од долгогодишните насади, со 
93% од ливадите, со 14% од паси- 
штата, со 60% од капацитетите во 
рибарството, со 95% од вкупниот 
број говеда, со 62% од бројот на 
свињите, со 92% од овците и со 
60% од живинарството. Др. ѓош. 

АГРЕСИЈА ВРЗ РМ ВО 2001 Г. 

- примена на вооружена сила пре- 
ку упатување вооружени банди, 
групи, нерегуларни или изнајмени 
војници од Косово како дел од РС 
(по 1999 г. под протекторат на 
ООН), против суверенитетот и 
териториЈалниот интегритет на 
РМ, забранета со Повелбата на 
ООН. Овој факт е констатиран 
во Резолуцијата 1345 (21. III 2001) 
на Советот за безбедност на ООН 
со формулацијата „извршители 
на насилството во РМ се албански 
екстремисти од Косово". Прет- 




Македонските бранители во акција (2001) 

ходно е извршена агресија врз 
СРЈ од страна на 19 држави-член- 
ки на НАТО (без одобрение од 
Советот за безбедност на ООН) 
при што се извршени тешки по- 
вреди на повеќе гранки на меѓуна- 
родното право, особено хумани- 
тарното, со последици во однос на 
целокупниот меѓународно-правен 
поредок и еколошка катастрофа 
со регионални размери. Во текот 
на траењето на агресијата (22. III - 
10. VI 1999), во РМ се стационира- 
ат НАТО трупи со различен со- 
став, мандат и траење. 

ЛИТ.: Митре Арсовски - Стојан Кузев - 
Ристо Дамјановски, Војната во Македо- 
нија во 2001 Година, Скопје, 2001; Татјана 
Петрушевска, Нападот на НА ТО врз СРЈ 
- преседан во функционирањето на мегу- 
народната заедница, „Македонско вре- 
ме", Скопје, 1999. Т. Петр. 

АГРИЈАНИ (Граи) - пајонско 
племе, кое ги населува територи- 
ите во горниот тек на реката 
Стримон (според Тукидид). Херо- 
дот ги спомнува меѓу племињата 
што не ги покорил персискиот 
војсководец Мегабаз (V в. пр.н.е.). 
Во времето на Филип II биле ма- 
кедонски сојузници. Нивниот вла- 
детел Лангар со најдобрите војни- 
ци му се придружил на Алексан- 
дар Македонски против илирско- 
то племе АвтариЈати. Во Алек- 
сандровиот поход учествувал под 
заповедништво на Атал. Како на- 
емници се спомнуваат во војските 
на дијадосите (крај на III в. пр.н.е.) 
во Етипет, кај Антигон Досон, 
Антиох Ш, но и во војските на по- 
следните македонски цареви Фи- 
лип V и Персеј (поч. во II в. пр.н.е.). 
Последен пат се спомнуваат во 
169 год. н.е. како војници што се 
борат за градот Касандреја. 

ЛИТ.: ТИисШШеѕ, II, 96, Нагуагс! Цшуеѕѕ1Ту 
Ргеѕѕ, 1958; НегоЉШѕ, V, 16.1, 1.оео С1аѕѕјса1 
Тлкгагу, Нагуагс1 ТЈшуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1961; Е. Пе- 
трова, Љг/о/ш/о,Скопје, 1999. А. Шук. 

АГРОЕКОЛОГИЈА (ст.грч. ау- 
роС, - нива; огкб^ - околина, сре- 
дина; л-буо^ - наука) - научна и 



наставна дисциплина што ги изу- 
чува меѓусебните односи на живи- 
те организми (растителни и живо- 
тински), од една страна, и амбиен- 
тот (животната средина) во земјо- 
делството, од друга. Посоодветна 
дефиниција изнесува Молнар 
(1995): „Агроекологијата ги проу- 
чува законитостите врз кои во 
земјоделското производство се 
засновува заедничкиот живот, 
одржувањето и производната деј- 
ност на културните растенија и 
домашните животни." Агроеко- 
логијата, како и екологијата во 
целина, опфаќа две основни ком- 
поненти: агробиотопи и агроби- 
оценози, кои се поврзани во еден 
систем: агроекосистем. Агробио- 
топите се карактеризират со по- 
веќе или помалку изедначени фи- 
зички и хемиски компоненти 
(клима, релјеф, петрографија, хи- 
дрографија, почви и сл.) во опре- 
делени територијални единици, 
во кои се одвиваат животните 
функции на одделни асортимани 
земјоделско производство. Агро- 
биоценозите ги претставуваат 




Агроеколошки насади за производство на биодизел 



14 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АГРОТЕХНИКА А 



асортиманите на живите организ- 
ми (видови, сорти, хибриди, раси) 
кои, заедно со спонтаните орга- 
низми (плевели, штетници, боле- 
сти), се одгледуваат во одделни 
агробиотопи. Меѓу двете компо- 
ненти интегрално се одвиваат 
процесите на размена на материи- 
те и проток на енергијата, така 
што поврзаноста на агробиотопи- 
те со агробиотопите функциони- 
ра како единствен систем - агрое- 
косистем (во слободната природа 
- екосистем). РМ со својата гео- 
графска положба, климатски ус- 
лови, релјеф, хидрографија, хи- 
дрологија, петрографија, почви, и 
др., се одликува со голем број 
агробиотопи, кои овозможуваат 
продуктивно функционирање на 
разновидни агробиоценози. Во 
оваа насока големо научно и ап- 
ликативно значење има агроеко- 
лошкото реонирање. Р. л. 

АГРОИНДУСТРИЈА - заемна 
поврзаност на примарното земјо- 
делско производство и прерабо- 
тувачката индустрија на земјодел- 
ски производи. Земјоделското 
производство (растителното про- 
изводство и сточарството) е осно- 
ва за развој на неколку прерабо- 
тувачки индустрии, кои го чинат 
т.н. агроиндустриски комплекс. 
Тука спаѓаат: прехранбената ин- 
дустрија, производството на пија- 
лаци, производството на доби- 
точна храна и индустријата за ту- 
тун и цигари. Овие индустрии 
имаат силно влијание врз разво- 
јот на примарното земјоделско 
производство. Историски гледа- 
но, прехранбената индустрија 
во Македонија своите корени ги 
влече уште пред Втората светска 
војна, кога најголем дел од прера- 
ботките на земјоделските произ- 
води се вршеа во самите селски 
домаќинства. По Втората светска 
војна овие дејности сукцесивно ги 
презедоа новоизградените инду- 



стриски капацитети. Денес асор- 
тиманот на прехранбената инду- 
стрија брои околу 120 производи. 
Во производството на пијалаци, 
од пред Втората светска војна, 
беше наследено само производс- 
твото на пиво, додека во поново 
време оваа индустриска гранка 
целосно го презеде и производс- 
твото на другите видови алкохол- 
ни и безалкохолни пијалаци. 
Производството на жестоки ал- 
кохолни пијалаци од 5.090 М во 
текот на 1947 г. порасна на 10.548 
М 2005 г., додека производството 
на пиво, во истиот период, порас- 
на од 50.000 Ш на околу 7201)00 М. 
Индустриското ироизводсшво на 
добиточна храна немаше некоја 
поголема развојна тенденција, 
што не може да се рече и за пре- 
работката на тутунот. Пред Вто- 
рата светска војна, преработка- 
та на туп1унот се вршеше во 
индустриските складишта, како 
обична манипулација. По Втора- 
та светска војна таа технолошки 
беше усовршена со целосна фер- 
ментација. Производството на 
ферментиран тутун порасна од 
10.742 { во текот на 1947 г., на 
31.962 1 1983 г., за 2005 г. да се на- 
мали на 15.904 тони. Фабричко 
производство на цигари пред 
Втората светска војна немаше. 
Производството на цигари од 890 
милиони парчиња во текот на 
1947 г. порасна на 14.030 милиони 
парчиња во 1983 г., а во 2005 г. се 
намали на 5.793 милиони парчи- 
ња. Република Македонија рас- 
полага со релативно голем број 
капацитети на преработувачката 
индустрија. Повеќето од нив беа 
изградени пред осамостојување- 
то на државата и во основа беа 
наменети за пазарот на поранеш- 
на СФРЈ. Голем дел од нив денес 
го надминуваат домашното про- 
изводство на суровинска база 
(масло, шеќер, тутун и друго). По 
осамостојувањето на земјата, 



стеснувањето на пазарот, ниската 
инвестициона активност и висо- 
ката амортизираност на постој- 
ниот физички капитал, придоне- 
соа за дополнително намалување 
на нивната искористеност. 

ЛИТ.: Стратегија за развој на земјодел- 
ството во Република Македонија до 2005 
Година, МАНУ, Скопје, 117-119; Н. Узу- 
нов. Стопанството на Република Маке- 
донија, 1945-1990, МАНУ, Скопје, 2001, 
333-340; Државен завод за статистика, 
Статистички Годишници на Република 
Македонија, 1955-2006. Д. Е. 

АГРОНОМ (ст.грч. ауроуоцод - 
надгледувач на нивитеј - земјо- 
делски стручњак. Во Република 
МакедониЈа и во други земји тер- 
минот агроном е вообичаен назив 
за земјоделски стручњак со завр- 
шен земјоделски факултет, а во 
некои земји и со завршена виша 
земјоделска школа од која било 
зем]оделска насока. Р. л. 




Проучување на почвата 



АГРОНОМИЈА (ст.грч. аурбд - 
нива и уоџос, - закон) - комплекс 
од научни и стручни дисциплини 
од сите специјалности на земјо- 
делството. Во потесна смисла, 
овој термин се однесува на проу- 
чувањето и примената на закони- 
тостите во општото и посебното 
полјоделско производство, а како 
посебно призната гранка на зем- 
јоделските науки, според Магип е! 
а1. (1969), постои од 1900 г. Р. л. 

АГРОТЕХНИКА (ст.грч. аурбд - 
нива и хѓууг\ - умеење, вештина). 
Обемна, научна и стручно-апли- 
кативна материја од комплексот 
на земјоделските науки. Проучува 
и изнаоѓа технички и технолошки 
решенија за интервенции во агро- 
биотопите и во агробиоценозите 
во одделни агроекосистеми, со 
кои се овозможува добивање на 
што постабилни, поекономични и 
поквалитетни производи од од- 
делни асортимани на земјоделско- 
то производство. Агротехниката 
опфаќа комплекс од технички и 
технолошки мерки кои можат да 
се групираат во две основни гру- 
пи: 1. Мерки со кои се вршат про- 
мени во почвите од одделни агро- 
биотопи; и 2. Мерки со кои се вли- 




Фабриката „Жито Лукс" во Скопје 



15 



А АДАЈ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Инсталација за современо наводнување 

јае врз одделни агробиоценози 
(видови посеви или видови наса- 
ди) поради воспоставување на 
што поусогласени односи меѓу од- 
делните агробиоценози и оддел- 
ните својства на агробиотопите. 
Најзначајни мерки од првата гру- 
па се почвените агромелиорации 
и обработката на почвата. 
Почвените агромелиорации, спо- 
ред потребата, опфаќаат поголем 
број мерки, како што се: нивели- 
рање на нерамни површини; регу- 
лирање на водниот режим на 
превлажни површини по пат на 
соодветни зафати - одводнување 
со каналска мрежа, со посебен 
дренажен систем, мелиоративно 
продлабочување на почвениот 
слој и др.; чистење на површината 
од претходната дрвенеста и зелје- 
ста вегетација; нивелирање на по- 
вршините и парцелизација според 
условите на теренот и според на- 
соките (асортиманот) на земјо- 
делското производство и сл. 
Обработката на почвата претста- 
вува интервенција во горниот 
почвен слој со определени маши- 
ни и орудија, со чија функција на- 
стануваат неколку, многу значај- 
ни, технолошки процеси, како 
што се: дробење и разровкување 
на почвената маса, превртување 
на изораниот пласт, мешање на 
одделните слоеви меѓу себе, рам- 
нење на површина на почвата, а 
по потреба набивање на почвата. 
Секој од наведените процеси при- 
донесува за создавање и одвивање 
на определени физички, хемиски 
и биолошки фукции во почвата, 
кои придонесуват за што поуспе- 
шен раст и развиток на одгледува- 
ните агробиоценози (земјоделски 
култури) во дадениот агробиотоп 
(земЈоделски локалитет). Обра- 
ботката на почвата за одгледува- 
ње на нивски и градинарски кул- 
тури најчесто се состои од два ос- 
новни дела: дел на основна обра- 



ботка и дел на дополнителна об- 
работка. Најчест вид на основна 
обработка е орање на почвата со 
плуг со штица за одметување. 
При орањето на почвата со ваков 
плуг се врши превртување и дро- 
бење на почвата на помали гру- 
тки и поситни агрегати и мешање 
на почвата до длабочината на 
орањето (најчесто 20-30 ст). До- 
полнителната обработка на поч- 
вата опфаќа повеќе операции со 
кои се оспособува горниот почвен 
слој за успешно изведување на се- 
идбата и за обезбедување повол- 
ни водно-воздушни услови за не- 
пречено никнење и развој на пре- 
стојната култура. 
Во групата агротехнички мерки 
со кои се врши влијание врз одг- 
ледуваните агробиоценози (од- 
делните култури) спаѓаат: плодо- 
редот, семето, сеидбата, негува- 
њето на културите. 
Плодоредот е план за поефикас- 
но искористување на условите во 
агробиотопите преку планско ме- 
нување на агробиоценозите (од- 
делните култури) по простор и 
време. Многу видови нивски и 
градинарски култури, ако повеќе- 
кратно се одгледуваат на исто ме- 
сто, не наоѓаат поволни услови за 
нормален раст и развиток. Плодо- 
редот опфаќа две компоненти: 
полесмена и плодосмена. Плодос- 
мената претставува менувањето 
на културите по време, т.е. на 
исто место секоја вегетациска се- 
зона се одгледува друга култура; 
полесмената значи дека ако зем- 
јоделскиот објект има повеќе 
парцели, во иста вегетациона се- 
зона, плански, на секоја парцела 
се одгледува посебна култура 
(агробиоценоза). 

Семето и сеидбата како агротех- 
нички мерки ги сочинуваат мето- 
дите за избор и примена на квали- 
тетен семенски материјал и, за- 
висно од насоката на производс- 



твото, примена на соодветен ме- 
тод и техника на сеидбата. Подго- 
товката на сеидбениот материјал 
опфаќа обезаразување, чистење 
на семето од механички нечисто- 
тии, чистење од плевелни семиња 
и од семе на други сорти од истата 
култура и сл. Сеидбата, зависно 
од видот и насоката на производс- 
твото, најчесто се изведува со со- 
одветни редосеалки. 
Негувањето на културите подраз- 
бира спроведување на определени 
агротехнички мерки од сеидбата 
до прибирањето на културите. 
Почести мерки се: валање на поч- 
вата, раздробување на површин- 
ската корка на почвата, меѓуред- 
но култивирање и окопување кај 
окопните култури, проредување 
на посевите поради обезбедување 
пооптимален склоп (број на инди- 
видуи по единица површина) на 
посевите, загрнување на растени- 
јата кај некои посеви и др. р. л. 

АДАЈ (V в. пр.н.е.) - македонски 
поет. За време на македонскиот 
владетел Архелај (413-399) Адај 
го составил епитафот за надгроб- 
ниот споменик на трагичарот 
Еврипид, кој умира во Македони- 
ја и тука бил закопан. За епита- 
фот како и за поезијата на Адај 
нема сознанија. 

ЛИТ.: Н. Проева, Историја на АрГеади- 
те, Скопје, 2004. А. Шук. 

I I 




Неолитски наод „Адам од Говрлево" (ок. 4500 г. пр. н.е.) 

АДАМ ОД ГОВРЛЕВО - кера- 
мичко торзо на маж, археолошки 
наод од неолитската населба Го- 
врлево, откриен во истражувања- 
та во 2000 г. Единствен пример од 
неолитската епоха, со моделира- 
ње на машка статуета и сосема 
реален приказ на човечко тело, со 
прикажување на грбот со 'рбетот 
и тртната коска, ребрата стома- 
кот, колковите и бедрата, со наг- 
ласување на мускулатурата и ре- 
ално претставување на половиот 
орган. Фигурата е фрагментира- 
но сочувана (вис. 12 ст). Нејзини- 
от временски контекст е 4-ти хо- 
ризонт во рамките на зрелата фа- 
за од средниот неолит, околу 4500 
пр.н.е. 



16 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АДВОКАТСКА КОМОРА А 



ЛИТ.: М. Билбија, Адам од Македонија, 
Бизнис Каталог - 2006, Агенција за марке- 
тинг и издавачка дејност - Марили, 2006, 
20-23. М. Билб. 

АДАМОВИЌ, Лујо (Ровињ, Хр- 
ватска 1886 - Дубровник, 1935) - 
познат фитогеограф од почето- 
кот на XIX в., кој Ја проучувал 
флората и вегетацијата на Бал- 
канскиот Полуостров. Неговата 
монографија ,Д)1е Уе§ега1шпѕуег- 
гшКшѕсп с1ег Ва1кап1апс1егп" (1909) 
има големо значење за флората и 
вегетацијата на балканските зем- 
ји, меѓу нив и за Македонија. Пра- 
ви обид за хоризонтално и верти- 
кално зонирање на растителноста 
на Балканскиот Полуостров и во- 
ведува некои нови вегетациски 
поими (псевдомакија). Вл. м. 




АДАМЧЕВСКИ, Мирче (Скопје, 
25. XI 1949) - новинар. Дипломи- 
рал на Технолошкиот факултет 
во Скопје. Најголем дел од работ- 
ниот век (1979-2004) го минал во 
„Нова Македонија". Го уредувал 
прилогот „Економија и пазар". Во 
периодот 1993-1999 г. е дописник 
од Москва. По враќањето е уред- 
ник-коментатор во Надвореншо- 
политичката и Стопанската ру- 
брика. Во последните години на 
„Нова Македонија" главен и одго- 
ворен уредник. Автор е на публи- 
кацијата „Македонско-руска со- 
работка" (јануари 2003). Еден од 
основачите и прв главен уредник 
на списанието за градежништво, 
архитектура, екологија и инвести- 
ции „Порта 3". Од април 2006 г. 
претседател на Советот за радио- 
дифузија на РМ. Б. п. ѓ. 

АДАМЧЕСКА, Снежана Мирко- 

ва (Делчево, 8. V 1950) - педагог, 
универзитетски професор. Дип- 
ломирала (1973), магистрирала 
(1983) и докторирала (1988) на 
Филозофскиот факултет во Скоп- 
је. Научен интерес и е дидактич- 
ко-методичката проблематика, 
посебно иновативните техники и 
методи на наставата. Автор е на 
над 80 стручни и научни трудови и 
на неколку учебници за основно 
образование. Била продекан и в.д. 
декан на Филозофскиот факул- 
тет во Скопје и член на Сенатот 




на Универзитетот „Св. Кирил и 
Методиј". 

БИБЛ.: Тандемската работа на ученици- 
те, 1991; Методски прирачник за ученич- 
ка лектира, 1994; Активна настава, 1996; 
Почетно читање и пишување, 1997 и др. 

ЛИТ.: Филозофски факултет во Скопје: 
1920-1946-2006, Скопје, 2006, 205. К. Камб. 

АДАНА - македонско машко на- 
родно оро што се изведува во по- 
лукруг, со почетно држење на ра- 
цете за рамо, а кон крајот тие се 
слободно спуштени и се држат за 
китките. Се игра во 2/4 метар во 
умерено брзо темпо. Орото за- 
почнува со балансирање, а потоа 
со потскокнувања, вртења и пот- 
клекнувања. Најчесто се игра во 
Велешко. 

ЛИТ.: Михајло Димоски, Македонски на- 
родни ора, Скопје 1977, 91 . Ѓ. М. Ѓ. 

АДВЕНТИСТИ (лат. аскепшѕ = 
доаѓање) - припадници на адвен- 
тистичките религиски заедници 
со протестантска насока, кои ве- 
руваат во адвент, т.е. скоро по- 
вторно доаѓање на Христос. Ад- 
вентизмот се појавил во раните 
години на XIX в. меѓу припадни- 
ците на средниот и на сиромашни- 
от слој на фармерите, трговците и 
на најнискиот слој на градското 
население во Северна Америка. 
Посебно место за ширењето на 
адвентизмот има проповедникот 
Вилијам Милер (1782-1849), по- 
ранешен офицер во американска- 
та армија. Во Македонија адвен- 
тизмот се појавил при крајот на 
XIX и почетокот на XX в. Првите 
собранија на адвентистите се кон- 
ституираат во 1880 г. во Скопје, а 
потоа се шират во Струмица и во 
Радовиш. Почетоците на шире- 
њето на адвентизмот во Македо- 
нија се поврзани со дејноста на 
Андреас Сифрајд и лекарот и ми- 
сионер Гарабет Јерам. По распа- 
дот на СФРЈ доаѓа до реорганиза- 
ција на оваа верска заедница. Во 
1992 г. од Југословенската унија 
се создадени две посебни единици: 
Југоисточноевропска унија (каде 
што влегуваат и адвентистите од 
Македонија) со седиште во Бел- 
град и Хрватско-словенечка кон- 
ференциЈа. Во 1993 г. мисијата во 
Македонија е изземена од Југои- 



сточноевропската унија и е по- 
дредена на трансверзалното одде- 
ление на Генералната конферен- 
ција. Во истата година доаѓа до 
расцеп и оттогаш во Македонија 
дејствуваат две христијанско-ад- 
вентистички цркви. 

ЛИТ.: В. Тимовски, Образованиепш и ре- 
лтијата, Скопје, 2005. В. Г.-П. 

I 




Христијанската адвентистичка црква во Скопје 



АДВЕНТИСТИЧКА ЦРКВА во 

Македонија - христијанска секта 
што проповеда брзо доаѓање на 
Христос на земјата. Адвентизмот 
е пренесен во Македонија во 1920 
г. Членството се придржува кон 
строги правила на живот, кои 
вклучуваат воздржување од алко- 
хол и тутун и целосно посветува- 
ње на Бога во седмиот ден од сед- 
мицата (саботата). Постојат две 
адвентистички цркви: Христијан- 
ска адвентистичка црква (Црква 
на адвентистите на седмиот ден) 
со околу 1.000 верници, и Христи- 
јанска адвентистичка црква со 
околу 4.000 верници, двете со се- 
диште во Скопје. 

ЛИТ.: Ѕтжк КоЉеу, КеП^ѓоиѕ Моуетепѓѕ: Се- 
пеѕѓѕ, Ехо/Јиѕ апп Миткегѕ, №те Уогк, 1985; 
Адресар на верските заедници во Репуб- 
лика Македонија, Скопје, 2006. М. Таш. 

АДВОКАТСКА КОМОРА НА 
МАКЕДОНИЈА - основана со 
Решение на Владата на ДФМ од 
13. VI 1945 г. Со Законот за адво- 
катурата од 2002 г., АКРМ се 
определува како самостојна и не- 
зависна установа. Највисок орган 
на Комората е Собранието, а ра- 
ководен орган е Управниот од- 
бор. Акти на Комората се: Стату- 
тот на АКРМ, Правилникот за 
дисциплинска одговорност на ад- 
вокатите и Кодексот за професи- 
онална етика на адвокатите. Од 
1995 г., Адвокатската комора е 
полноправен член на Интернаци- 
оналната унија на адвокатите, од 
2001 г. е примена за член-набљу- 
дувач во Советот на адвокатските 
комори и правни друштва при 
Европската унија, а од 2002 г. е 
полноправен член на Асоцијаци- 
јата на адвокатските комори од 
државите на Црноморскиот реги- 
он. Прв претседател на Адвокат- 
ската комора е Георги Хаџи Ма- 



17 



А АДВОКАТУРАТА 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



нев, адвокат од Велес (1951- 
1955), а сегашен претседател е 
Ненад Јаниќиевиќ, адвокат од 
Скопје (од 2000). 

ИЗВ.: Адвокатурата во Република Маке- 
донија (1945-2005), АКРМ, Скопје, 2005. 

Св. Ш. и Гор. Л.-Б. 

АДВОКАТУРАТА ВО МАКЕ- 
ДОНИЈА - организација на лица- 
та што извршуваат адвокатска деј- 
ност. Основите на адвокатурата во 
Македонија се поставени во Пра- 
вилата (Уставот) на Македонски- 
от востанички комитет од 1878 г. 
Со овој акт за прв пат се гаранти- 
раат правото на обвинетиот на од- 
брана и правото на бранител пред 
судот. Во периодот меѓу двете 
светски војни во Вардарскиот дел 
на Македонија работеле повеќе од 
160 адвокати. Меѓу нив се истакну- 
вале: Јован Алтипармаков од Би- 
тола, Илија Коцарев од Охрид, 
Јанко Цаца од Прилеп, Илија Че- 
лиманов од Струмица, Василие 
Стефановски од Скопје и Кадри 
Салих од Тетово. Во времето на 
Втората светска војна работеле 
повеќе адвокати, меѓу кои и: Гри- 
гор Анастасов, Кирил Дрангов, 
Благој Поп-Панков, Борислав 
Благоев, Киро Глигоров и Крум 
Органниев. На третата седница 
одржана на 2-3. IX 1944 г., Прези- 
диумот на АСНОМ донесе одлука 
да се воведе адвокатурата како 
слободна професија и како дел од 
правосудството на ДФМ. Уставот 
на РМ од 1991 г. ја определува ад- 
вокатурата како самостојна и не- 
зависна јавна служба што обезбе- 
дува правна помош и врши јавни 
овластувања во согласност со за- 
кон. Во периодот од 1. 1 1953 до 1. 
XII 2006 г. во Именикот на адвока- 
тите се запишани 2.249 лица. 

ИЗВ.: АдвокаП1урата во Република Маке- 
донија (1945-2005), Скопје, 2005. 

Св. Ш. и Гор. Л.-Б. 




АДЕМИ, Бурхан (Гостивар, 4. I 
1930) - учител и политичар. По 
Ослободувањето ја завршил гим- 
назијата во Гостивар (1947) и бил 
примен за член на СКОЈ (1946/ 
47). Веднаш потоа се вработил ка- 
ко учител, потоа како наставник 
во гимназијата и началник на Од- 



делението за просвета на Собра- 
нието на Општината во Гостивар 
П947-1958). Како член на СКМ 
(1951), вршел разни општествени 
и политички функции: претседа- 
тел на Ошитинскиот комитет на 
младината и член на Секретарија- 
тот на Околискиот комитет на 
младината во Гостивар, член на 
ЦК на младината на Македонија, 
член на Главниот одбор и претсе- 
дател на Општинската конферен- 
ција на ССРНМ (1960-1962), член 
на Главниот одбор на ССРНМ и 
секретар на Околискиот комитет 
на СКМ во Гостивар. Ја завршил 
Високата школа за политички на- 
уки во Белград и потоа бил начал- 
ник на Одделението за општест- 
вени служби при Собранието на 
Општината Гостивар, политички 
секретар на Ошнтинскиот и на 
Околискиот комитет на СКМ во 
Гостивар, член на ЦК на СКМ, во 
два мандати потпретседател на 
Републичкиот совет на ССМ, пра- 
теник во Собранието на СРМ и 
СФРЈ, претседател на Комисијата 
за следење и остварување на За- 
конот за здружен труд, на Коми- 
сијата за деловнички прашања и 
на Административната комисија 
на Собранието на СРМ и во два 
мандати потпретседател на Соб- 
ранието на СРМ, секретар и прет- 
седател на Републичката конфе- 
ренција на ССРНМ. Бил учесник 
на повеќе конгреси на СЌМ и на 
XII конгрес на СКЈ. 

ЛИТ.: БиоГрафија на Бурхан Адеми, „Но- 
ва Македонија", XXXVIII, 12714, Скопје, 
16. VI 1982, 3; (Бурхан Адеми), „Нова Ма- 
кедонија", 14. VI 1985. С. Мл. 

„АДИНГ" - Скопје - фабрика за 
производство на хемиски произ- 
води за градежништвото. Основа- 
на е во 1969 г., а од 1978 г. работи 
самостојно. Од 1980 г. како „Ади- 




Фабриката „АДИНГ" - Скопје 

тиви инжинеринг" (АДИНГ) ги 
проширува капацитетите и асор- 
тиманот. Во 1987 г. производниот 
погон е целосно разрушен во екс- 
плозија. Проширена модерна фа- 
брика е изградена на нова локаци- 
ја што произведува, применува, 
пласира и интензивно извезува: 
адитиви за цемент и малтер, хи- 
дроизолатори, пластификатори, 
китови, епоксидни и силиконски 
системи, лепила, средства за заш- 
тита од корозија и од пожар и др. 

ЛИТ.: 35 Години АДИНГ, монографија, 
Скопје, 2004. Св. X. Ј. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА НА 
ДФМ/НРМ/СРМ/РМ. Државната 
територија на ДФМ по Втората 
светска војна беше поделена на 
народни одбори, околии и општи- 
ни, како облици на локална упра- 
ва и самоуправа. Со Општиот за- 
кон за народните одбори од 1946 г. 
овие одбори беа определени како 
локални органи на државната 
власт на своето подрачје. Со овој 
закон беа воведени три степени на 
локалните органи на народната 
власт: месни, околиски и окружни 
народни одбори. Околијата и оп- 
штината, како локални територи- 
јални единици, првпат беа воведе- 
ни со Законот за поделба на НРМ 
на околии, градски ошнтини и оп- 




Административно-територијална поделба на Република Македонија 



18 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АДМИНИСТРАТИВНО А 




штини од 1952 г. Во истата година 
НРМ беше поделена на 18 околии, 
27 градски општини и 205 општи- 
ни. Според Законот за подрачјата 
на околиите и општините од 1955 
г., во НРМ имаше 7 околии и 73 
општини. Во текот на 1962 г. бро- 
јот на општините беше намален 
на 61. Околиите беа укинати во 
1966 г. Во текот на 1982 г. настана 
нова поделба, па во СРМ имаше 
34 ошнтини, со просечна големи- 
на од 756 кт 2 , со по 52 населени 
места и по 54.000 жители. Со За- 
конот за територијална поделба 
на РМ и определувањето на по- 
драчјата на единиците на локална- 
та самоуправа од 1996 г. беа вове- 
дени 123 општини. Со Законот за 
територијална организација на 
локалната самоуправа во РМ од 
2004 г. беа воведени 84 општини. 
Општините Вранештица, Другово 
и Осломеј остануваат и натаму по- 
себни општини до локалните из- 
бори во 2009 година. Независно од 
изборните резултати, овие општи- 
ни, по сила на Законот, требаше 
во 2008 г. да се приклучат кон Оп- 
штината Кичево. 

ЛИТ.: Гордана Силјановска-Давкова и 
Владимир Митков, Локална самоуправа, 
Скопје, 2000; Светомир Шкариќ, Уставно 
право, Скопје, 2006. Св. Ш. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА НА 
ЕГЕЈСКИОТ ДЕЛ НА МАКЕ- 
ДОНИЈА (по 1913). По Втората 
балканска војна и по силата на 
Букурешкиот мировен договор 
(10. VIII 1913) грчката држава ане- 
ктирала 34.000 кт 2 или 51% од 
македонската територија. Тери- 
торијата на Егејска Македонија 
била поделена на три генерални 



дирекции: Централна Егејска Ма- 
кедонија со центар во Солун (со 
окрузите Солунски, Халкидички, 
Кукушки, Воденски и Берски), 
Источна Егејска Македонија со 
центар во Кавала (со окрузите 
Серски, Драмски, Кавалски) и За- 
падна ЕгеЈСка Македонија со цен- 
тар во Кожани (со окрузите Ко- 
жански, Костурски и Лерински). 
На чело на провинцијата бил наи- 
менуван гувернер со функција ми- 
нистер за Северна Грција. 

ЛИТ.: Историја на Македонскиот народ, 
IV, Скопје, 2000. Ст. Кис. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА НА 
МАКЕДОНИЈА ВО АНТИКА- 

ТА. Во времето кога постоела ма- 
кедонската држава (УП-П в. пр. 
н.е.) античките автори разликува- 
ле главно Горна и Долна Македо- 
нија. Долна Македонија (Пиерија, 



Ботиаја, Еордаја, Алмопија, Миг- 
донија, Крестонија, Бисалтија и 
др.) ги опфаќала јужните, пре- 
тежно рамничарски предели, со 
престолнина првин во Ајга, а по- 
доцна во Пела. Горна Македонија 
опфаќала претежно планински 
предели (Орестида, Линкестида, 
Пајонија, Пелагонија, Дасаретија 
и др.) и во голем дел се совпаѓала 
со територијата на денешна РМ. 
Природните граници што ја разд- 
војувале македонската држава од 
соседните територии, наЈчесто се 
простирале по високите планин- 
ски венци, но и низ поголемите 
речни долини (на југ - пл. Олимп, 
Камбунските Планини и р. Пенеј; 
на југозапад - пл. Пинд; на запад 
пл. од Шарпланинскиот масив; на 
север - пл. Јакупица, р. Пчиња, 
Осоговските Планини до пл. Рила 
и на исток - источните падини на 
пл. Пирин и р. Места). Овие гра- 



._ . 7**] •/ "Ѕ* Ј |Сиедвс С_«Л~/^ — ^га^^^* __рм «с к 

% - .... _ ! Г ^>^~Ѕ_ ° "*^>"~ 

х • «г«..сТ 1СГ^-Ј^ 

Административно-територијална поделба на античка Македонија - Административно-територијална поделба на античка Македонија - областите источно 
областите западно од реката Аксиј од реката Аксиј 



19 



А АДМИНИСТРАТИВНО 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ници на македонската држава ре- 
чиси во потполност се совпаѓаат 
со историско-географските гра- 
ници на Македонија, а единствено 
позначителни отстапувања има 
на север. Во втората половина на 
IV в. пр. н.е., во времето на крале- 
вите Филип II и Александар III 
Македонски границите на маке- 
донската држава биле енормно 
проширени. Во времето на Филип 
II државата на запад допирала до 
Јонското Море, на исток до Црно- 
то Море, а на север, со помали 
проширувања, останала старата 
нејзина граница, додека на југ се 
протегала до грчките области 
Етолија и Фокида. Александар III 
Македонски, по проширувањето 
на северните граници, целосно се 
насочил кон освојувањата во Ази- 
ја, по што источната граница била 
поместена до р. Инд. По неговата 
смрт огромната држава не се рас- 
паднала веднаш и некое време 
формално била одржувана. Во 
првата четвртина на III в. пр.н.е. 
завршил процесот на нејзината 
дезинтеграција, а деловите од ма- 
кедонската држава прераснале во 
посебни држави, владеани од по- 
себни династии: Египет (династи- 
јата на Птолемеидите), Сирија и 
главнината од поранешните пер- 
сиски територии (династијата на 
Селевкидите) и Македонија со 
поголем дел од Грција (династија- 



та на Антигонидите). Со паѓање- 
то на македонската држава под 
римска власт (168 г. пр. н.е.), неј- 
зината територија била поделена 
на четири мериди, секоја со свое 
седиште: Амфипол, Тесалоника, 
Пела и Пелагонија. Таквото уре- 
дување било променето кога била 
формирана провинцијата Маке- 
донија (148 г. пр. н.е.), која била 
управувана од претор. Во два на- 
врати провинцијата Македонија 
била привремено делена. При пр- 
вата поделба (кон крајот на IV в.) 
таа била поделена на Македонија 
Прима (со седиште Тесалоника) и 
на Македонија Салутарис (со се- 
диште Стоби). При втората подел- 
ба (средината на V в.) биле форми- 
рани Македонија Прима (со седи- 
ште Тесалоника) и Македонија 
Секунда (со седиште Стоби). 

ЛИТ.: Наде Проева, Историја на АрГеа- 
дите, Скопје, 2004. Т. Фил. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА НА 
МАКЕДОНИЈА ВО ОСМАН- 
ЛИСКАТА ИМПЕРИЈА (XIV- 
XX ВЕК) - поделена на: вилаеши 
(ејалети), санџаци, кази и нахии. 
Во текот на XV и XVI в. речиси це- 
лата територија на Македонија 
била поделена во пет санџаци: Па- 
ша (Одрински) санџак, Кустен- 
дилски, Охридски, Солунски и 
Скопски санџак, а сите тие влегу- 



вале во Румелискиот беглербег- 
лук или ејалет. Таа администра- 
тивна поделба на територијата на 
Македонија, без некои покрупни 
промени, траела до 30-тите години 
на XIX в. Со административната 
реформа во Османлиската Импе- 
рија од 1834 г. територијата на Ма- 
кедонија влегла во рамките на три 
ејалети: Румелиски, Скопски и 
Солунски ејалет. Румелискиот еја- 
лет во најголем дел од времето 
(1838, 1846, 1859/ 60) се состоел од: 
Бшиолскиош (Паша) санџак, Ко- 
стурскиот, Охридскиот и Скадар- 
скиот санцак. Во Скопскиот еја- 
лет (1846; 1853) влегувале: Скоп- 
скиот, Приштинскиот и Призрен- 
скиот санцак, а во Солунскиот еја- 
лет (1846; 1853): Солунскиот, Сер- 
скиот, Драмскиот и санџакот Тир- 
хала. Во согласност со Законот за 
административна поделба на Ос- 
манската Империја (1864), во 1867 
г. бил формиран Солунскиот ви- 
лает со седиште во Солун, во чиј 
состав влегувале санџаците: Би- 
толски, Скопски, Солунски, Сер- 
ски и Драмски. Во 1873 г. со одво- 
јување на еден дел од територија- 
та на Солунскиот вилает бил фор- 
миран Битолскиот вилает со 
центар во Битола. Во неговиот со- 
став влегувале: Битолскиот, При- 
зренскиот, Скадарскиот, Скоп- 
скиот и Дебарскиот санџак. Тре- 
тиот вилает што ја опфаќал тери- 




АДМИНИСТРАТИВНА ПОДЕЛБД 

НА МАКЕПОНИЈА ВО ХУ-ХУИ в 



Административна поделба на Македонија во ХУ-ХУИ век 



20 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АДМИНИСТРАТИВНО А 



торија на Македонија бил Косов- 
скиот вилает, формиран во 1877 
г. со одземање територии од Би- 
толскиот вилает, со центар во 
Приштина, а од 1888 г. во Скопје. 
Во него влегувале санџаците: 
Скопје, Приштина, Нови Пазар, 
Ташлиџа (Плевле) и Пеќ. 

ЛИТ.: А. Стојановски, Административ- 
но-територијалнапш поделба на Македо- 
нија под османлиската власт до крајот 
на XVII век, ГИНИ, ХУП/2, Скопје, 1973; 
ТигМуе Уе Маге 1еѕИ1а(1, Нагнкуап: УесШ То- 
пик, Апкага, 1945; 18. упгупш Ик уапѕшда оѕ- 
тапИ ќеуМИтп Мап Сакѕјтаи'. Еуа1е1 уе ѕапсак 
ѓеусЉаи, <к. ОЉап КЉс, Е1а21§, 1997; -О/е Рго- 
уѓтеп деѕ ОѕтатѕсНеп КеѓсИеѕ уоп АпФеаѕ 
Вѓгкеп, Ч/'кѕ\>адеп, 1976. Др. Ѓ. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА НА 
МАКЕДОНИЈА ВО СРЕДНИОТ 
ВЕК. Во времето на византиската 
власт во Македонија постоеле теми 
како административни единици: 
Солун, Стримон, Нов Стримон, 
Драгувитија и Верија. Бугарската 
административна структура се со- 
стоела од комитати: Брегалнички, 
Деволски, Кутмичевица и др. Во 
времето на Самуила Македонија 
била поделена на повеќе помали 
или поголеми воено-администра- 
тивни области: Струмичка, Мег- 
ленска, Воденска, Колидрон, Сер- 
вија и др. Мошне значајни промени 
во статусот на македонските тери- 
тории се случиле во втората поло- 
вина од X в., кога синовите на коми- 
тот Никола, комитопулите Давид, 
Мојсеј, Арон и Самуил, како пора- 
нешни претставници на бугарскиот 
воено-административен апарат, 
формирале посебна и наполно не- 
зависна државна формација, што е 
позната како Самуилово Царство 

Ѕрва претстолнина Преспа, потоа 
хрид). Јадрото на новата држава 
во голем дел се совпаѓало со тери- 
ториите од поранешниот Деволски 
комитат. Кон пространите матич- 
ни македонски територии, без Со- 
лун, Самуил (976-1014), со освоју- 
вања, кон својата држава ги вклу- 
чил следниве територии: Тесалија, 
Епир, Албанија, Дукља, Далмација, 
Босна, Рашка и поголем дел од де- 
неншата Бугарија. Територијата на 
Македонија и пошироко веројатно 
била поделена на повеќе помали 
или поголеми воено-администра- 
тивни области, а секоја од нив за 
свој центар имала некој поголем и 
добро утврден град. На чело на се- 
која област се наоѓал управник 
(најчесто во византиските извори 
именуван како архонт), под чија не- 
посредна власт се наоѓале и окол- 
ните тврдини. 

По 1018 г., кога било уништено Са- 
муиловото Царство, Македонија 
била одново вклучена во византи- 
скиот тематски воено-администра- 
тивен систем. Од крајот на IX до 
XIII в., познати се следниве теми: 



Солунска, Струмичка, Берска, Ко- 
стурска, Мегленска, Пелагониска, 
Охридска, Вардарска, Скопска и 
др. Во периодот кога во Византија 
владеела династијата на Палеоло- 
зите, најраспространета админи- 
стративна единица е катепанатот. 
Од втората пол. на XIII в. познати 
се следниве катепанати: Каламари- 
ја, Ермилија, Јерис, Касандрија, 
Апрос, Стримон, Рендина, Стефа- 
нијана, Завалтија, Пополија, Зихна, 
Сер, Лангада, Вардар, Христопол, 
Валавиште и веројатно Меглен, 
Мелник, Верија, Сланица, Анаклу- 
сирон и Пелагонија. 
Како дел од централизираната Ду- 
шанова држава, Македонија била 
разделена на повеќе области, а од 
нив некои биле именувани како жу- 
пи. По смртта на Душан биле фор- 
мирани неколку независни феудал- 
ни области со висок суверенитет. 

ЛИТ.: Бранко Панов, Македонска средно- 
вековна држава, Скопје, 1999. Т. Фил. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА на 
Вардарскиот дал на Македонија 
под власта на Србија, Бугарија и 
Кралството на СХС/Југославија 
(1912-1915; 1915-1918; 1919-април 
1941). Од 1912 до 1915 г. Вардар- 
скиот дел на Македонија бил оку- 
пиран од Србија. Административ- 
но-територијално била поделена 
на 7 окрузи, а овие на околии и 
општини. Од есента на 1915 до 
есента 1918 г. Вардарскиот дел на 
Македонија бил окупиран од Бу- 
гарија, прогласен за единствена 
воено-административна управна 
област под име „Македонска вое- 
но инспекциска област" (МВИО). 
Таа била поделена на 9 окрузи, од 
кои 7 биле целосно на македонска 
територија. Од 1918 до април 1941 
г. Вардарскиот дел на Македонија 
бил во составот на Кралството на 
СХС/ Југославија. Во почетокот 
бил поделен на 7 округа, околии и 
општини. Со Уставот од 28. VI 
1921 овој дел на Македонија бил 




Административно-територијалната поделба на окрузи 
во Вардарскиот дел на Македонија (1918-1922) 




Административно-територијална поделба на области 
на Вардарскиот дел на Македонија 



поделен на 3 области: Битолска, 
Брегалничка и Скопска, а овие на 
околии (31) и општини. Со Зако- 
нот за „името и поделбата на 
Кралството на управни подрачја" 
од 3. X 1929 г. Вардарскиот дел на 
Македонија е во составот на Вар- 
дарска бановина и бил поделен на 
29 околии и општини. 

ЛИТ. : Надежда Цветковска, Локалната уп- 
рава во Вардарскиот дел на Македонија 
мегу двете светски војни (1919-1941), „Ис- 
торија", бр. 1-4, Скопје, 1988/1989. Н. Цв. 




Административно-територијална поделба на 
Пиринскиот дел на Македонија (по 1912) 



АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРИ- 
ТОРИЈАЛНА ПОДЕЛБА на Пи- 
ринскиот дел на Македонија под 
власта на Бугарија (1912 -). Овој 
дел на Македонија станал округ на 
Царството Бугарија (окт. 1912 - 
20. II 1920), именуван како Стру- 
мички округ, со административен 
центар градот Струмица. Админи- 
стративно бил поделен на околии, 
со околиски центри: Горна Џумаја 
(Благоевград), МехомиЈа (Разлог), 
Петрич, Неврокоп (Гоце Делчев) 
и Мелник. Со одлука на Версајска- 
та мировна конференција Струми- 
ца со дел од неЈЗината дотогашна 
околија и била одземена на Буга- 
рија и била доделена на Кралство- 
то на Србите, Хрватите и Словен- 
ците. Округот бил преименуван во 
Петрички округ (II 1920 - 1934) со 
окружен центар градот Петрич, 
потоа бил укинат (1934-1943) и 



21 



А АДМИНИСТРАТИВНО 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Горноџумајската, Петричката и 
Светиврачката околија биле при- 
соединети на Софиската, а Невро- 
копската и Разлошката околија на 
Пловдиската област. По Втората 
светска војна неколку пати биле 
правени административно-терито- 
ријални промени. Пиринскиот дел 
на Македонија претставувал Гор- 
ноџумајски округ (1950-1987), по- 
тоа бил укинат и присоединет на 
Софиската област. 

ЛИТ.: Десанка Тодоровиќ, Окупацијата 
на Струмица 1919 Година, „Гласник", ХЛ, 
Скопје, 1966; Енциклопедин БтгЛГарин, 1, 
БАН, Софин, 1978. В. Јот. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ЦЕН- 
ТРАЛИСТИЧКИ ЕКОНОМСКИ 
СИСТЕМ ВО ДФМ/НРМ (1945- 
1950) - економски систем во кој 
разрешувањето на централниот 
економски проблем (што да се про- 
изведува, како да се произведува и 
за кого да се произведува), т.е. раз- 
местувањето на постојните ресурси 
во економијата, комплетно е пре- 
пуштено на државата (владата) 
преку централно и директивно пла- 
нирање. Системот на администра- 
тивно-централистичкото управува- 
ње на стопанството во НРМ трае 
релативно кратко (1945-1950). Тој 
е фундиран врз државна (социјали- 
стичка) сопственост над средствата 
за производство, настаната со наци- 
онализација и конфискација на 
имотите на поранешните сопстве- 
ници. Неговите битни карактери- 
стики се идентични со оние на сто- 
панскиот систем на СССР и на дру- 
гите тогашни комунистички земји. 
Алокацијата на ресурсите е типич- 
но непазарна. Деталните државни 
планови се задолжителни и во ос- 
нова се сведуваат на директиви за 
претпријатијата. НРМ почнува да 
го реализира првиот петгодишен 
план од 1947 г., откако во претход- 
ните две години бројот на вработе- 
ните и нивото на индустриското 
производство го надминуваат пред- 
военото ниво. Од 1945 до 1950 г. 
бројот на вработените во НРМ по- 
раснува од 26.437 на 105.237, но со 
многу ниска продуктивност, а инду- 
стриското производство се зголе- 
мува за 2,6 пати, но пресметано врз 
многу ниска основа. Централниот 
план им го определува на претпри- 
јатијата, по административна логи- 
ка, количеството на добра и услуги 
што треба да се произведе и сите 
други услови поврзани со произ- 
водството - од каде да ги набават 
инпутите (суровини, полупроизво- 
ди и сл.) и по која цена, на кого да ги 
продадат финалните производи и 
по која цена. Платите на вработе- 
ните, исто така, се однапред опре- 
делени и фиксирани. Крајниот ре- 
зултат од ваквата алокација на ре- 
сурсите се сведува на недоволно 
искористување на постојните капа- 



цитети и на ниска економска ефи- 
касност. Надворешна манифеста- 
ција на овој проблем е малото про- 
изводство и евидентниот недостиг 
на добра и услуги. Дефицитарноста 
на добра и услуги е детерминирана 
од дејството на повеќе фактори: не- 
реално планирање (централните 
плански органи предвидуваат по- 
мали количини добра и услуги од 
фактичките потреби); од широко 
распространетата практика прет- 
пријатијата да издејствуваат пони- 
ски плански задачи од нивниот реа- 
лен производствен капацитет, би- 
дејќи неисполнувањето на плано- 
вите се санкционира; од ниско по- 
ставените цени на добрата и услу- 
гите, во оваа ситуација се случува 
планските органи добро да испла- 
нираат, претпријатијата да ги ис- 
полнат плановите, но поради ни- 
ските цени потропгувачите да поба- 
руваат поголеми количини добра и 
услуги и сл. 

ИЗВ.: Републички завод за статистика. 
Развојот на СР Македонија 1945-1984, 
Скопје 1986. 

ЛИТ.: Н. Узунов, Стопанството на Репуб- 
лика Македонија 1945-1990, МАНУ, Скоп- 
је, 2001; К. Глигоров, Сите јуГословенски 
(стопански) реформи, Скопје, 2006. Т. Ф. 

АДМИНИСТРАТИВНО-ЦЕНТ- 
РАЛИСТИЧКИ СИСТЕМ НА 
УПРАВУВАЊЕ ВО МАКЕДО- 
НИЈА (1945-1953). Се карактери- 
зира со државно управување на 
стопанството и со административ- 
но регулирање на земјоделството 
од страна на државната власт. Др- 
жавното управување со стопан- 
ството настана како резултат на 
државната сопственост врз сред- 
ствата за производство и тешките 
услови за обнова и изградба на 
земјата. Врз основа на државниот 
монопол врз средствата за произ- 
водство, државата стана основна 
сила во општеството. Во симбиоза 
со КПМ, таа управуваше со сто- 
панството и со општеството во це- 
лина на централистички начин и 
врз основа на сеопфатен државен 
план. Во таков систем на раководе- 
ње со стопанството секое претпри- 
јатие се третираше како државен 
орган во стопанството и беше на- 
полно подредено на некоја од гене- 
ралните дирекции, како облици на 
административно раководење со 
група истородни претпријатија 
(АОР). Раководна улога во управу- 
вањето со стопанството имаа сојуз- 
ните централни органи. Админи- 
стративното регулирање на земјо- 
делството се Јави како продолжена 
рака на државното управување со 
стопанството. Државниот апарат 
со многубројни прописи регулира- 
ше голем број прашања: задолжи- 
телен откуп на земјоделските про- 
изводи за прехрана на градското 
население и на војската и снабдува- 



ње на индустријата со земјоделски 
производи; планско одвивање на 
сеидбата; рационирање и планска 
распределба на постојните коли- 
чества земјоделски производи; 
определување стокови контигенти 
на земјоделски производи за оддел- 
ни делови на земјата и др. Држава- 
та беше присилена овие прашања 
да ги регулира со свои прописи, би- 
дејќи се закануваше опасност од 
глад на населението. Кон укинува- 
ње на рационираното снабдување 
со прехранбени производи се при- 
стапи во текот на 1949 г., а кон уки- 
нување на задолжителниот откуп 
на земјоделските производи во 
1951 г. Од 1953 г. е воведено самоу- 
правувањето. 

ЛИТ.: Светомир Шкариќ, Уставно право 
на СФРЈ, прва книга, Скопје, 1986. Св. Ш. 



Адмирал, 
дневна 
пеперуга 




АДМИРАЛ (Уапеѕѕа а1а1ап1а Г.) - 
дневна пеперуга. Средно голема, 
со устен апарат за лижење. Се 
храни со нектар и растителни со- 
кови. Лета многу живо, по сонче- 
ви и цветни ливади. Се појавува од 
мај до октомври. Распространета 
е низ цела Европа. Во Македони- 
ја е забележана како лета поеди- 
нечно. 

ЛИТ.: Јоѕеѓ Тгшгпег, Оѓе ЕерШорѓегеп/аипа 
Ји§оѕ1ам>Јѕк МагеЉтепѕ. I. Ккора/осега, Сгу- 
росега ипс1 ШсѓиШае, Посебно издание, Ас- 
1а. Миѕ. Мас. Ѕсѓ. №1., Ѕкорје, 1964; 1Јопе1 О. 
Н1§§тѕ апс! Могтап и. К11еу, А /шШ §иШе 1о 
ѓке ВиМегјНеѕ о/ Впѓат агт Еигоре, Гопаоп 
апс! С1аѕ§о\у, 1970; Раи1 ЅскеМег - Ргеага§ Јак- 
ѕѓс, Вѓе Та§/а1ѓег уоп Ји^оѕ/акѓѕск Магесјотеп 
Оиппа (КкораЊсега ипсѓ НеѕрепШае) , Мипс- 
пеп, 1990. В. Т. К. - М. Кр. 




АДОНИС, Али Ахмад Саид Ес- 
бер (АЦ АНшас! ЅаМ Еѕ&ег Ас1ошѕ) 

(Касабина, 1. I 1930) - поет и есе- 
ист, роден е во Сирија, а подоцна 
станува либански државјанин. Тој 
е наЈголем современ арапски по- 
ет. Неговото творештво претста- 
вува сјајна лирска синтеза на 



22 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЕРОП II А 



Исток и Запад, едно ново литера- 
турно изразување и толкување. 
Во 1997 година го добил Златниот 
венец на СВП. 

БИБЛ.: Песни на Мијар Дамаскинецот, 
1 961 ; КниГа на метаморфозите и селидба- 
та во пределите на денот и ноќта, 1965; 
Театарот и огледалата, 1968; Време мегу 
пеплиштата и розите, 1970; Еднина во 
форма на множина, 1977; КниГа на опкру- 
жувањето, 1985; Похота што напира во 
мапите на материјата, 1987; Светлосни 
свечености, 1988; Втор алфабет, 1994. 
Автор е и на повеќе есеистички книги. 

ЛИТ.: Ууеѕ Воппеѓоу, УШапсе е1 раѓх, 1пѕиѓи1 
ои топде агаке, Рапѕ, 2000. П. Гил. 

АДРИЈАНОВ, Георги (Белица, 
Разлошко, 14. XII 1897 - Банско, 
дек. 1931) - револуционер, кому- 
нист. Бил член на БКП во Пирин- 
скиот дел од Македонија и деец на 
ВМРО(Об). Во Септемвриското 
востание (1923) бил командир на 
чета. Бил на студии во Франција и 
во Белгија (1925-1928). Во Виена 
(1928) имал средба со Владимир 
Поптомов и со Димитар Влахов и 
од нив ги добил инструкциите за 
понатамошната активност во 
ВМРО(Об). Бил киднапиран од 
терористи на ВМРО на Иван Ми- 
хаЈЛОв (16. XII 1931), одведен во 
Банско и таму бил убиен. 

ЛИТ.: Георги Градинаин, Жертва на ми- 
хапловизма. Белица крепост на комуниз- 
ма в Пиринскин крап, Сборник от с/гатии, 
спомени и очерци, Софии, 1967; Иордан 
Градинаин, ГеорГи Адриннов. 36. Пирин- 
ски соколи, БКП, Софил, 1970. В. Јот. 

АЕРОДРОМ „АЛЕКСАНДАР 
ВЕ ЛИКИ", СКОПЈЕ - изграден е 
во 1928 г. во денешната скопска 
населба „Јане Сандански". Први- 
от патнички авион што слетал на 
овој аеродром на 15. VI 1928 г. бил 
авионот „Потез-29" (од францус- 
ко производство) на авиопревоз- 
никот „Аеропут", кој летал на пр- 
вата редовна воздушна линиЈа 
Белград - Скопје - Подгорица - 
Мостар - Сараево - Белград. Го- 
дишно се превозуваат околу поло- 



вина милион патници и се извршу- 
вааат околу десет илјади полету- 
вања и слетувања со авиони на де- 
сеттина авиопревозници, поврзу- 
вајќи го овој аеродром со светот. 

ЛИТ.: 1. Војна енциклопедија, Београд, 
1970; Мјсгоѕоп* Епсагга" Епсус1оресНа 2003; 
Т. Тунтев, Историја на воздухопловспшо- 
то, Летра, Охрид, 2003. Ст. Д. и Р. Д. 




Аеродромот „Свети Апостол Павле", Охрид 



АЕРОДРОМ „СВЕТИ АПОС- 
ТОЛ ПАВЛЕ", ОХРИД - започ- 
нал со работа на 5. VII 1953 г. со 
слетувањето на ЈАТ-овиот авион 
„ДЦ-3" на релацијата Белград - 
Скопје - Охрид, на тревна полет- 
но-слетна патека со должина од 
1.200 м. Годишно се превозуваат 
околу шеесет илјади патници и се 
извршувааат околу илјада поле- 
тувања и слетувања со авионите 
на 4-5 авиопревозници, поврзувај- 
ќи го оуој аеродром директно со 
разни европски дестинации. 

ЛИТ.: 1. Војна енциклопедија, Београд, 
1970; Мкгоѕоп® Епсагга® Епсус1ореШа 2003; 
Т. Тунтев, Историја на воздухопловство- 
то, Летра, Охрид, 2003. Ст. Д. и Р. Д. 

АЕРОДРОМИ ВО РЕПУБЛИ- 
КА МАКЕДОНИЈА. Во РМ 

функционираат меѓународните 
аеродроми во Скопје („Алексан- 
дар Велики") и во Охрид („Св. 
Павле"), спортските аеродоми 
Стенковец, Ацитепе, Коњари, Ло- 
говарди и Сушево, земјоделските 
аеродроми Пеширово, Каратма- 
ново, Врсаково, Градско, Црвени 
Брегови, Сарандиново, „Даме Гру- 
ев" и Логоварди (со бетонска 



ПСП), Мездра, Лакавица, Брод, 
Клечовци и Витачево (тревната 
ПСП), Петровец, Ебеплија (Плач- 
ковица), Пониква (Осоговија), 
Галичник и Јасеново (проширува- 
ње на патот), како и воени аеро- 
дроми во Годивје, Горно Поле, 
Витолиште, Гатеново, Орел и Ка- 
ратманово. Можни (регистрира- 
ни) аеродроми се и во Струмица, 
Битола, Овче Поле, Умин Дол и 
Романовце, а хелиодроми се Со- 
лунска Глава, Јаребино, Воената 
болница во СкопЈе и сите касарни 
на АРМ. в. Ст. 

АЕР (грч. воздух) (црква „Св. Со- 
фија" во Охрид ок. 1216) - богос- 
лужбен вез на црвена свила изра- 
ботен во Константинопол со 
претстава на Богородица Оранта, 
подарен од епирскиот деспот Тео- 
дор Комнен и неговата сопруга 
Марија Дука Комнена. Денес се 
чува во Националниот историски 
музеј во Софија. 

ЛИТ.: К. Еогапоуа, 1сопеѕ е1 тапиѕсгИѕ Ви1§а- 
геѕ, ВгахеИеѕ, 2002, 86. Ј. Ч.-Ф. 

АЕРОП (707/8 - 659 пр.н.е.) - 
брат на првиот македонски крал 
Пердика, основачот на македон- 
ската династија Аргеади. Според 
легендата (раскажана од Херо- 
дот) трите браќа, Пердика, Аероп 
и Гаван од гр. Арг доаѓаат во гр. 
Лебаја да работат кај кралот; от- 
таму бегаат и пристигнуваат во 
„друг дел на Македонија и се насе- 
луваат до таканаречените Гради- 
ни на Мида (син на Гордиј). Отка- 
ко го зазеле тоа место, браќата, 
тргнувајќи оттаму, преземале на- 
пади, па ги покориле и другите де- 
лови на Македонија". Името на 
Аероп е епиграфски посведоче- 
но: А(е)ѓгороѕ во Линкестида. 

ЛИТ.: НегоЉШѕ. 1-1У, 4 Уо1ѕ„ ЕоеБ С1аѕѕѓса1 
Шзгагу, Нагуага' 1Јшуегѕ1гу Ргеѕѕ, 1961; Херо- 
дот, Историја. Прев. Д. Чадикова, Скопје, 
1998; Н. Проева, Студии за античките 
Македонци, Скопје, 1997. А. Шук. 

АЕРОП I (ст. гр. "Аеролос; А'; Ае- 
гориѕ I) (ок. 639 - 574 г. од пр.н.е.) 
- македонски крал од династијата 
на Аргеадите, син на македонски- 
от крал Филип I; војува со Илири- 
те и Тракијците. Според рпто §е- 
тшга, за крал е прогласен уште во 
лулка, на бојното поле пред би- 
тката со Илирите, зашто (според 
Јустин) на „Македонците не им 
недостига храброст, туку крал". 
Ја зајакнува македонската воена 
организација и во негово време 
државата се проширува. 

ЛИТ.: На-оЉШѕ, 1-1У, 4 Уо1ѕ., Еоео С1аѕѕѓса1 
ЕИзгагу, Нагуагс! 1Јтуегѕ1гу Ргеѕѕ, 1961; Херо- 
дот, Историја. Прев. Д. Чадикова, Скопје, 
1998. А. Шук. 

АЕРОП II (ок. 396-393 пр.н.е.) - 
македонски крал од династијата 
на Аргеадите. Првите три години 




Аеродромот „Александар Велики", Скопје 



23 



А АЖДЕР 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Графемскиот изглед на македонското кирилично писмо 


А, а 


Б, б 


В,в 


г 

Г, г 


Д, д 


Г, г 


Е, е 


Ж,ж 


3,з 


Ѕ,ѕ 


И,и 


Ј.ј 


К,к 


Л, л 


Љ, љ 


М, м 


Н,н 




Њ, њ 




О, о 


П,п 


Р,Р 




С,с 




Т,т 




Ќ,ќ 




Ф,Ф 


Х,х 




Ц,ц 


Ч,ч 


Џ.џ 


Ш,ш 





владее како регент на малолетни- 
от крал Орест, син на Пердика П. 
Во 394 пр. н.е. му се противставу- 
ва на спартанскиот басилеј Агис 
да помине со војска преку маке- 
донската територија. 

ЛИТ.: ГНоЛ/г Ѕѓси/иѕ., 12 Уо1ѕ., Соев С1аѕѕ1са1 
1Јогагу, Нагуагд ТЈпѓуегѕѓѓу Ргеѕѕ, 1963; Р. Ил- 
јовски, Кој и кога владеел со Македонија, 
Скопје, 2003. А. Шук. 

АЖДЕР (АЖДА, АЖДАЈА, 
ЛАМЈА), (тур. ејАегка) - демон- 
ска претстава во вид на повеќе- 
главо змијолико чудовиште што 
живее во езерата и во длабоките 
вирови, во шупливите дрвја и пе- 
штерите, со исклучително нега- 
тивни особини. Неговиот женски 
облик е ламјата. Во верувањата 
се појавува само во животински 
облик, а во народното творештво 
се претставува и како човек. Не- 
говото потекло се поврзува со пре- 
образбата на стогодишните смо- 
кови или змејови во демонски би- 
тија: тело со рибја лунша, со една 
или повеќе кучешки или коњски 
глави (од три до четириесет), голе- 
ма коса, вилици, заби и јазик, чети- 
ри нозе, остри нокти, големи крил- 
Ја, опашка, со лаком и крвожеден 
карактер и можност да исфрла 
оган и пламен од очите и устата. 
Се смета за ненаситно суштество, 
одразено и во народните послови- 
ци и поговорки. Во некои верува- 
ња е главатар на змиите, предизви- 
кува затемнување со напад на Сон- 
цето, ги спроведува градоносните 
облаци и сл. Се верува дека со не- 
го можат да се справат само св. 
Горѓи со копјето и св. Илија со 
громовите. Во тоа бегање од опас- 
носта, може да се сокрие и во 
стомна на жетварите (Порече). 

ЛИТ.: Танас Вражиновски, Народна демо- 
нологија на Македонците, Скопје-При- 
леп, 1995, 47-51; истиот, Народна митоло- 
Гија на Македонципсе, кн. 1, Скопје-При- 
леп, 1998, 188-193. С. Мл. 

АЗБИЈА - насилник, зулумќар 
во времето на османлиското вла- 
деење во Македонија. Нивниот 
број посебно нараснал во времето 
на Руско-турската војна (1877/ 
1978), кога зеле учество како до- 
броволци во османлиската армија 
и попатно ги пљачкосувале маке- 
донските населени места. Притоа 
дебарските азбии го опљачкале и 
градот Крушево. Народниот пе- 
јач ги проколнал: „бог да убие де- 
брани... / што настанаа азбии / по 
таа река Радика, / по тие села рис- 
јански, / старо и младо колеа. . .". 

ЛИТ.: Збирка на македонски народни пес- 
ни. Редактирал Блаже Конески, Скопје, 
1945, 324; Македонски народни песни, со- 
брани од фестивалите во Битола и Штип 
на 11 октомври 1947. Редактирал Васил 
Иљоски, Скопје, 1948, 37; Трајан Никоди- 
носки, Народни песни од Охридско, 
Охрид, 1974, 142. С. Мл. 



АЗБУКА - утврден редослед на 
графичките знаци и на гласовите 
во писменото и усното изразува- 
ње во јазиците што користат ки- 
рилица. Името го добива според 
првите две букви (аз, буки) во из- 
ворното словенско писмо. Совре- 
мената македонска азбука е ре- 
формирана по Ослободувањето и 
има 31 буква, колку што има и 
гласови во македонскиот стандар- 
ден јазик. Министерскиот совет 
на НР Македонија, по повеќеме- 
сечна работа на неколку комисии, 
врз основа на Резолуцијата на 
последната Комисија за јазик и 
правопис при Министерството за 
народна просвета, во состав: Вен- 
ко Марковски, поет; Васил Иљо- 
ски, директор на гимназија; Мир- 
ко Павловски, професор; Блаже 
Конески, лектор; Круме Тошев, 
шеф на стручните школи; Иван 
Мазов, уредник на „Млад борец"; 
Густав Влахов, публицист; Владо 
Малески, директор на радио 
Скопје; Киро X. Василев, публи- 
цист и капетан Илија Топаловски, 
началник на пропагандното одде- 
ление на Главниот штаб, го усвои 
нејзиниот графемски состав на 3. 
V 1945 година. Македонската аз- 
бука е заснована врз фонетскиот 
принцип, што значи за секој одде- 
лен глас во јазикот има буква во 
азбуката. 



ЛИТ.: Бл. Конески, Граматика на маке- 
донскиот литературен јазик, Скопје, 
1982; К. Камберски, Од буквар до универ- 
зитет, Скопје, 1994. К. Камб. 

АЗМАК (СВЕТИНИКОЛСКА) 
РЕКА - десна притока на р. Бре- 
галница. Настанува од три пома- 
ли водотеци: Караташ, Периш и 
Мавровица, кои се соединуваат 
кај градот Свети Николе, по што 
го добива името Светиниколска 
Река, а пред сливот во р. Брегал- 
ница е позната под името Азмак. 
Извира од планината Манговица, 
на височина од 610 т, а се слива во 
Брегалница на височина од 203 т. 
Долга е 35 кт, има вкупен пад од 
407 т и просечен пад од 11,6 %о. 
Површината на сливот изнесува 
658,7 кпѓ. Во најголемиот дел од 
сливот има пороен карактер. 

ЛИТ.: Миловој Гашевски. Основни хидро- 
Графски особености на Главните прито- 
ки на Вардар во СР Македонија, „Гео- 
графски разгледи", кн. 17, Скопје, 1979; 
Александар Стојмилов, Физичка ГеоГра- 
фија на Република Македонија, ПМФ, 
Скопје, 2002. Др. В. 

АИЛ, МАЛА ПРЕСПА (во Ма- 

лото Преспанско Езеро, Р. Грци- 
ја) - остров на чија териториЈа се 
наоѓа трикорабната, катедрална 
базилика во урнатини, посветена 
на Св. Ахилеј од времето на вла- 
деењето на Самуил. Покрај јуж- 
ниот ѕид (од внатреншата страна) 




Островот Аил во Преспанското Езеро 



24 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЈГИ А 



се откриени три гроба. Третиот 
(Гробот Г) припаѓал на маж во 
зрели години. По опсежната ана- 
лиза на скелетот, наодите на ал- 
чињата од панцирната копгула и 
на остатоците од свилената, ска- 
поцена одежда, истражувачот А. 
Муцопулос Гробот Г го припишу- 
ва на Самуил. Наодите се чуваат 
во Солун. 

ЛИТ.: N. К. Моигѕороикв, Егетеѕ ѕпп КтГопа 
каѓ 1оп А§ш АкШеш, Тпеѕѕакогак!, 1965. Ел. М. 



1 



Георги 
Ајановски 



АЈАНОВСКИ, Георги (Воден, 
Грција, 25. II 1941) -новинар. Дип- 
ломирал новинарство во Скопје. 
Во периодот 1962-1966 г. бил со- 
работник а потоа и уредник во в. 
„Вечер", „Журнал" и „Нова Ма- 
кедонија". Постојан дописник од 
Москва (1979/83). Главен и одго- 
ворен уредник на „Нова Македо- 
ниЈа" (1989-1995) и заменик гене- 
рален директор на НИП „Нова 
Македонија" (1996). Основач и 
директор на дневниот весник 
„Македонија денес" и неделникот 
„Денес" (од 2001). Публицистич- 
ки трудови: „Мирка Гинова", „Си- 
бирските години на Краснаја", 
„Признавањето на Македонија", 
„Битка за демократија". Член е на 
ДПМ (1974), автор на романот 
„Вани". Б. п. ѓ. 



Вангел 

Ајановски- 

Оче 



АЈАНОВСКИ-ОЧЕ, Вангел (Во- 
ден, 5. II 1909 - Скопје, 19. V 1996) 
- припадник на македонското на- 
ционално движење (НОД) во 
Егејскиот дел на Македонија. Во 
периодот меѓу двете светски вој- 
ни бил член на КПГ, во 1941 г. бил 
секретар на Реонскиот комитет 
на КПГ за Воден. Во 1942 г. во 



Воден ја основал и ја раководел 
МАО. Во 1945 г. во Воден ја осно- 
вал и ја раководел ТОМО и бил 
секретар на Окружниот комитет 
на НОФ за Воденско. Во 1946- 
1949 г. бил организационен секре- 
тар на Главниот одбор на НОФ за 
Егејска Македонија. По 1949 г. 
живеел и работел во НР Македо- 
нија. Автор е на трудот „Егејски 
бури" (1975). 

ЛИТ.: Егејска Македонија во НОБ 1948, 
V, Скопје, 1981 (Редакција д-р Р. Кирјазов- 
ски и Ф. Буцкова-Мартинова). Ст. Кис. 

АЈАНОВСКИ, Ташо (Мими) 
Ристов (Воден, 6. II 1908 - Скопје, 
8. IV 1978) - национално-политич- 
ки деец и борец. Откако се вклу- 
чил во работничкото движење 
(1928), бил претседател на Сера- 
ботничкиот сојуз во Воден (1932), 
учесник во антифашистичката вој- 
на (1941), организатор и раководи- 
тел на воената организација 
ОПЛА (Заштита на народните 
борци) во градот (1943). Во време- 
то на Граѓанската војна во Грција 
бил политички комесар на маке- 
донски баталјон на НОФ во Воден- 
ско (од јули 1946), организационен 
(од декември 1946) и политички 
секретар на Окружниот комитет 
на НОФ за Воденско (од март 
1948), како и член на Главниот 
одбор на НОВ на Егејскиот дел на 
Македонија (од јануари 1948). 

ЛИТ.: Вангел Ајановски-Оче, Егејски 
бури. Револуционерното движење во 
Воденско и НОФ во ЕГејска Македонија, 
Скопје, 1975. С. Мл. 



престолнина на првиот македон- 
ски крал Пердика (707/6-659 г. 
пр.н.е.), па се до Архелај I (413- 
399 пр.н.е.) кој засновува нова 
престолнина во Пела (ден. с. По- 
стол). Во амфитеатарот Филип П, 
кралот на Македонците и хеге- 
мон на Хелените, приредува (336 
г. пр. н.е.) голема свеченост за 
свадбата на ќерка му Клеопатра 
со Александар од Епир. Во Ајга е 
пронајден дворец, здание за све- 
чености и прослави, со димензии 
104,50 х 88,5 т, со внатрешен двор 
опкружен со 60 столба. Во некро- 
полата е откриена големата моги- 
ла (со пречник 110 т и висина од 
12 т) со повеќе монументални 
кралски гробници; гробот II од го- 
лемиот тумулус најверојатно е на 
Филип П; гробниот облик во вид 
на могила (тумулус) е карактери- 
стичен и типичен за македонски- 
от начин на погребување уште од 
железното време (тумулуси во X 
в. пр.н.е. во Вергина); во гробови- 
те се пронајдени голем број арте- 
факти уште од VI в. пр.н.е., пре- 
стол, саркофаг од мермер со сон- 
чева розета (најчест симбол кај 
античките Македонци), фреско- 
декорација (на фасадата на гроб- 
ницата - Филип II и Александар 
се прикажани во сцена од лов) и 
др. Покрај кралските гробници, 
пронајдени се и храмови посвете- 
ни на владетелите, како што е 
храмот на Филип II (го изградил 
Александар, според Псевдо-Ка- 
листен) или храмот на Аминта III. 




Ајга, првата престолнина на македонските аргеатски кралеви 



АЈГА - првата престолнина на 
македонските кралеви од дина- 
стијата Аргеади, лоцирана кај 
ден. с. Палатица, во околината на 
Бер (Вепткла). Локалитетот е по- 
тврден со најновите археолошки 
наоди на кралската некропола во 
Вергина (Кутлеш) крај Бер (чле- 
новите на кралската куќа се по- 
гребувани тука и по пренесување 
на престолнината во Пела). Ајга е 



ЛИТ.: Јиѕпга, НѓѕЊпагит РкШрршагит; Ех 
Тго§о Ротреш, ПК ХПУ, Рапѕиѕ МОСС- 
СХХШ; N. К О. Наттопа\ ШѕЊгу о/ МасеЉ- 
та1 7 Охќзгс!, 1971; М. АпЉоткоѕ, Уег§та, 1ке 
Коуа1 Тоткѕ апа' Апсѓеп! СИу, Атепа, 1984; 
Јустин, Филиповата историја. Прев. Љ. 
Басотова, Скопје, 2000. А. Шук. 

АЈГИ, Генадиј (Генадии Аиги) 

(Зајмурзин, РФ, 31.УШ 1934) - по- 
ет, есеист и преведувач, по нацио- 
налност е Чуваш; од 1960 г. се 
определува да пишува на руски ја- 



25 



А АЈДИНСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Генадиј 
Ајги 

зик (до тогаш пишува на родниот 
чувашки). Неговите книги се об- 
јавувани во повеќе европски зем- 
ји. Во 1993 г. е добитник на Злат- 
ниот венец на СВП. 

БИБЛ.: На чувашки јазик објавил седум 
книги: Музика за цел живот, 1962; Од име- 
то на пштковците, 1958; Чекор, 1964; 
Расветлување, 1971; Јазол, 1975; Песни, 
1980; Тестамент, 1988; Полиња близнаци, 
1987; Три поеми за Малевич, 1989 и СеГа 
постојано снеГ. 

ЛИТ.: Јован Павловски, Песната како дел 
на светот, „Поезија", Струга, 1993. 

П. Гил. 



Љубомир 
Ајдински 



| 

АЈДИНСКИ, Љубомир (Љупчо) 
Бфтимов (Ново Село, Струмич- 
ко, 28. IV 1930) - дефектолог, уни- 
верзитетски професор и хума- 
нист. Го завршил Филозофскиот 
факулет во Скопје (педагогија) и 
Дефектолошките студии во Бел- 
град. Докторирал на дефектоло- 
шките науки (Белград, 1980). Ре- 
довен професор на Дефектоло- 
шкиот факултет во Белград (до 
1992) и на Филозофскиот факул- 
тет во Скопје (Институт за де- 
фектологија, 1993-2000). Објавил 
над 120 стручно-научни трудови и 
15 книги и учебници. Втемелувач 
на системот за интегрален при- 
стап во рехабилитацијата на мен- 
тално ретардираните лица кај нас 
и еден од основоположниците на 
дефектолошките студии на Фило- 
зофскиот факултет во Скопје. 
Бил републички помошник-се- 
кретар за здравство и социјална 
политика и делегат на Сојузниот 
собор на Сојузното собрание на 
СФРЈ (1985-1992). 

БИБЛ.: ИнтеГрална рехабилитација на 
ментално ретардирани деца, 1982; Осно- 



ви на дефектолошката теорија и пра- 
ктика, 1999; 50 Години заитшта, рехаби- 
литација, воспитание и образование на 
лица со пречки во развојоП1 во Република 
Македонија, 2000 и др. 

ЛИТ.: В. Андреевски, Човек со блаГород- 
но дело - проф. д-р Љупчо Ајдински, 
Скопје. 2003. К. Камб. 

АЈДУТСКИ НАРОДНИ ПЕС- 

НИ - циклус епски народни песни 
што ги опеваат подвизите и наста- 
ните од животот на ајдутите. Тие 
се појавиле како народен поетски 
израз кон ајдутското движење, па 
го одразуваат протестот против 
социјалните неправди и стреме- 
жите за слобода. Во нив ајдутите 
се претставени како борци про- 
тив османлиските поробувачи. 
Особено во XIX в., со епска идеа- 
лизација бил изграден ликот на ај- 
дутите првенствено како храбри 
антиосманлиски борци и јунаци, 
издржливи, итри, секогаш подго- 
твени да поднесат и најтешки из- 
мачувања. Овој циклус е еден од 
најбројните во нашата народна 
епика, а освен поединечните пес- 
ни за одделни ајдути, за некои од 
нив има и цели групи песни. Осно- 
вен мотив на песните е боречката 
судбина на ајдутите, нивните стре- 
межи за слобода и слободен жи- 
вот, одделните подвизи, но пред се 
личните самооткажувања од 
удопствата на мирниот секојдне- 
вен живот: „Арамија куќа нема, / 
куќа му е планината. / Арамија та- 
тко нема, / татко му е тенка пу- 
шка. / Арамија мајка нема, / мајка 
му е остра сабја. /Арамија браќа 
нема, / браќа му се чифт пишто- 
ли." Посебно импресивни се поет- 
ските описи на избирањето на вој- 
водите, подготовките за борба, 
меѓусебните јуначки натпревару- 
вања, јуначката смрт, верното 
другарство и саможртвувањето. 
Најопеани ајдути се нивните вој- 
води: Дедо Иљо (Марков-Мале- 
шевски) од Берово, Караман од 
Охридско, Јане Плетикоса, Чав- 
дар Војвода, Спиро Црне, Ѓорѓија 
Лажот, Петре Маџарче, Богдан 
Шалварина, Страхил Војвода и др. 
Со посебна љубов се опеани и ли- 
ковите на жените-ајдутки: Сирма 
Војвода (од с. Тресонче), Румена 
Ворода (во Осоговските Плани- 
ни), Бојана, Босиља, Гроздена, Гу- 
га, Елена, Цвета и др. Тие се прет- 
ставени како јунаци рамни на ма- 
жите во способностите и јуначки- 
те подвизи, вклучително и во ве- 
штото ракување со оружјето. 

ЛИТ.: Ефрем Каранов, Румена-вопвода, 
очерк из ОсоГовските планини, Софии, 
1886; Д. Добрев, Македонец^т в народни- 
те песни, „Македонска мисвл", II, 5-6, 
Софин, 1947; Васил Иљоски, Народни ај- 
дучки песни, „Литературен збор", бр. 1, 
Скопје, 1954; Кирил Пенушлиски, Црвен 
се бајрак развева. Народни борбени песни, 
Скопје, 1965. С. Мл. 




Ајдути на пусија, гравура 

АЈДУТСТВО (ХУ-Х1Х в.) - нај- 
долготрајната и најмасовна ору- 
жена борба против османлиската 
власт до појавата на македонско- 
то националноослободително дви- 
жење. Се појавило како отпор на 
феудалната експпоатација, наци- 
оналната и верската потчинетост 
и зулумите. Посебно се засилило 
од почетокот на XVI в. наваму. 
Познати се повеќе видови - од 
друмско разбојништво до оружен 
отпор на народот против општес- 
твеното уредување и економската 
експлоатација. Ајдутите претста- 
вувале востаничко Јадро на позна- 
тото Карпошово востание (в.). 
Ајдутските дружини броеле 20- 
30, а понекогаш и до 300 вооруже- 
ни лица, на чело со арамбаша или 
војвода и помошник на арамбаша- 
та - бајрактар. Се собирале околу 
Ѓурѓовден, а се растурале околу 
Митровден. При дејствувањето, 
главно засолниште им биле гори- 
те, а зимувале кај своите јатаци во 
селата. Често засолниште им биле 
и манастирите, особено за лекува- 
ње на болните и ранетите. Во нив- 
ните редови имало и жени, па дури 
и како водачи (Румена војвода, 
Сирма војвода и др.). Тие со нена- 
деен напад, од бусија, ги пресрет- 
нувале и ги ограбувале трговски- 
те карвани и собирачите на дано- 
ци, ги напаѓале феудалните посе- 
ди, особено чифлиците на спахии- 
те, ги палеле имотите и ги ограбу- 
вале орудијата за производство и 
добитокот, ги растерувале чифли- 
гарите и сл. Забележани биле и 
навлегувања на ајдутски дружини 
во градовите - во Битола (1646 и 
1661), Лерин, Охрид и Ресен, огра- 
бувајќи ги трговските дуќани. 
Против нивното дејствување ос- 
манлиските власти организирале 



26 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АКАДЕМСКО А 




потери, се одмаздувале на селаните 
што ги штителе и помагале со па- 
лење на нивните села, апсења, ма- 
чења и убиства, особено на нивните 
роднини, ги сечеле крајпатните шу- 
ми, граделе кули и тврдини со вое- 
на посада, назначувале дервенџии, 
мартолози и сл. Фатените ајдути 
жестоко ги казнувале, ги испраќа- 
ле на долгогодипша или вечна ро- 
бија, оковани на галии и сл. Но ај- 
дутството продолжило и се разви- 
вало, па тие и го сочинувале јадро- 
то на сите народни бунтови и воста- 
нија. Во народното творештво ајду- 
тите се опеани како јунаци и борци 
за слобода. Со појавата на МРО ка- 
ко организирано ослободително 
движење, ајдутството го изгубило 
своето поранешно значење. 

ИЗВ.: Турски извори за ајдутството и 
арамиството во Македонија, 1-У. Избор и 
превод Александар Матковски, ИНИ, 
Скопје, 1961, 1973, 1979 и 1980. 

ЛИТ.: Б. Цветкова, Хаидутството в 
бт,лгарскиоте земи през 15/18 век, т. 1, 
Софин, 1971; Д-р Александар Стојанов- 
ски, Дервенџиството во Македонија, 
ИНИ. Скопје, 1974; Д-р Александар Ма- 
тковски, Отпорот во Македонија во вре- 
мето на турското владеење, т. Ш. Ајдут- 
ството. „Мисла", Скопје, 1983. С. Мл. 



_гш,Ш Ај4г _ Л 



Ајдучка 
трева 

АЈДУЧКА ТРЕВА (АсШИса тте- 
јоИит) - повеќегодишно лековито 
зелјесто растение високо 20-80 ст, 
со бели или розови цветови и силна 
миризба. Има особено значење во 
народната медицина. Се верува де- 
ка има најлековити својства ако е 
набрано во времето на меѓудневи- 
цата. Се употребува за варење чај 
или се става директно на рана по- 
мешана со урина за да запре крва- 
вењето. Бидејќи за преврска и зале- 
чување на раните посебно ја кори- 
стеле ајдутите, по нив и го добила 
ова народно именување. Според 
народната традиција, тоа лековито 
својство токму тие и го пронашле. 
Во зејтин ако се пие таа е лек про- 
тив скрофули (скрофулозен - жел- 
кичав), ставена во ракија (плус бае- 
ње со девет повторувања) лекува 
треска, чајот пак леќува мрзливост 
(малаксаност), стомачни болести и 
забоболка. Кај словенските бал- 
кански народи се забележани над 
50 различни именувања. 

ЛИТ.: Во§оѕ1ау Ѕи1ек, Јадоѕ/а\'епѕк/ ипешк 
Шја, 2а§гео, 1879; Вга§и1ѓп Ѕшкшоук:, ВоШ- 
п/скг ' гесп/к ипепа Шјака, Вео§гас1, 1959; Ва- 
со Дервенџи, Современо лекување со леко- 
вити билки, Скопје, 1992, 355-357. С. Мл. 



Сабина 
Ајрула- 
Тозија 

АЈРУЛА-ТОЗИЈА, Сабина (Скоп- 
је, 17. IV 1946) - актерка во Драм- 
ски театар (од 1967). Улоги: Олга 
(„Чехов"); Гертруда („Хамлет"^; 
Фатима („Солунски патрдии"); 
Лисијен („Болва в уво"); Коста- 
динка („Јане Задрогаз"); Џеси 
(„Добра ноќ мајко"); Лаура („Та- 
тко"); Лени („Злостори на срце- 
то") и др. Како гостин учествува- 
ла во проекти на Турската драма 
и на Драмата на МНТ. р. Ст. 




Ајсхин 

АЈСХИН (Атина, 389 пр.н.е. - 

Самос, 314 пр.н.е) - политичар, 
главен протагонист на Македон- 
ската партија во Атина. Поли- 
тичката дејност ја започнува по 
освојувањето на Олинт (349) од 
Филип II, кога во Советот и во 
Собранието го поддржува пред- 
логот за отпор против Филип II, 
но набрзо преминува на страната 
на плутократите, кои сакаат мир 
со Филип II. Како атински прате- 
ник учествува во повеќе мировни 
договори со Филип II; двапати па- 
тува со атински пратеници во Пе- 
ла кај кралот Филип II. По побе- 
дата на Филип кај Хајронеја (338) 
учествува во мировниот договор 
помеѓу Хелените и Филип. По 
говорот „Против Ктесифон" 
(330), Собранието на Атина го 
обвинува и го казнува со проте- 
рување од градот; оди во Ефес, а 
по смртта на Александар се сели 
на Родос; умира во прогонство на 
Самос. 

ЛИТ.: АесНтеѕ, ТИе Ѕреескеѕ о/АеѕсШпеѕ, 1^0- 
ев С1аѕѕ. 1Јогагу, Нагуап! 1Јтуегѕѓгу Ргеѕѕ, 
1958; Ана Шукарова. Филип II Македон- 
ски и атинските ретори, Скопје, 2003. 

А. Шук. 



АЈТИЈА - македонска божица на 
светлината; според легендите Ма- 
кедон е син на Ајтија (Ајтрија) и 
Дион; според друга верзија Маке- 
дон е син на Ѕевс и Тија - ќерка на 
Девкалион; името на божицата се 
поврзува со македонската глоса 
адраја, со значење „светло, јасно 
небо". 

ЛИТ.: Н. Проева, Испшрија на АрГеади- 
те, Скопје, 2004. А. Шук. 



ЅОС1ЌТЕ Рф^ЈПОШ 

гиѕисн 



ѕтдтит 

кт 

Ш 



АКАДЕМСКО ДРУШТВО „МА- 
КЕДОНИЈА" (Женева, 1915) - 
продолжение на Академското 
друштво на македонско-одрин- 
ските студенти во Женева (Швај- 
царија) по Илинденското воста- 
ние (1904), а по почнувањето на 
Првата светска војна обновено 
под името „Македонија". Орга- 
низатори на Друштвото: Анастас 
Коцарев (Охрид), Петар Здравев 
(Тетово), Димитар Несторов 
(Струга), Трифун Греков (Ени- 
це-Вардар), Благо] Тошанов 
(Штип), А. Копандонов и Але- 
ксандар Крајчев (Велес) и др. Во 
истата година и група македон- 
ски студенти на Циришкиот уни- 
верзитет го формираат Поли- 
тичкото друштво „Македонија 
на Македонците", во следната го- 
дина во Лозана е конституирано 
Политичкото друштво „Македо- 
нија - за одбрана на правата на 
Македонците", а во Женева По- 
литичко друштво за независност 
на Македонија. Подоцна посто- 
јат 25 македонски друштва во 
Швајцарија што во времето на 
Версајската мировна конферен- 
циЈа формираат и Главен одбор 
на македонските друштва во 
Швајцарија (Лозана, 1919) за од- 
брана на целоста и државната 
конституција на Македонија. Пе- 
чатен орган е сп. „Г'1пс1ерепс1апсе 
МасегЈопЈеппе". 

ЛИТ: Љубен Лапе, Акпшвноспш на Глав- 
ниот одбор на македонските друштва во 
Швајцарија 1918-1919 Г. и документација- 
та за тоа, „Гласник на ИНИ", IX, 1, 1965, 
131-191; Љубен Лапе, Придонесот на ма- 
кедонските студенти во странство за 
развитокот на македонската национал- 
на мисла и одбрана на македонскиот на- 
ционален индивидуалитет. Моменти од 



Статут и 
Правилник на 
Политичкото 
друштво 
„Македонија на 
Македонците" 
во Цирих (1919) 



27 



А АКАКИЈ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



работата на неколку студентски дру- 
штва, „Историја", 2, Скопје, 1970; Михај- 
ло Миноски, Федеративната идеја во ма- 
кедонската политичка мисла, Скопје, 
1985. Бл. Р. 

АКАКИЈ - јеромонах и игумен 
(мирско име Јоаникиј), ктитор на 
манастирската црква „Св. Нико- 
ла" во с. Манастир (Мариово). 
Игумен станал во 1261 г. Во 1266 
г. на местото на постарата изгра- 
дил нова преубава црква. Во 1271 
г. овозможил црквата да биде жи- 
вописана, со посредство на ѓако- 
нот Јован, веројатно иста личност 
со ѓаконот Јован Педијасим (ре- 
ферендар на Охридската архие- 
пискошца). Ктиторот јеромонах 
Акакиј е насликан со моделот на 
црквата в раце, како предводен од 
св. Никола, патронот на црквата, 
му ја подарува црквата на Исус 
Христос. 

ЛИТ.: Д. Коцо - П. Миљковиќ-Пепек, Ма- 
настир, Скопје, 1958; Ф. Баришин, Два 
Грчка наптиса из Манастира и СтруГе, 
„Зборник радова Византолошког институ- 
та", 8/2, Београд, 1964, 13-27; В. Ј. Бурин, 
Византијске фреске у ЈуГославији, Бео- 
град, 1974; 3. Расолкоска-Николовска, 
Ктиторскиот портрет во ѕидното сли- 
карство во Македонија, Цивилизации на 
почвата на Македонија, МАНУ, Скопје, 
1995. 3. Р.-Н. 

АКАМИР (УШ-ЕХ в.) - архонт 
(кнез) на словенското племе Ве- 
легезити (во Тесалија). Се заме- 
шал во династиските борби во 
Византија во времето на царицата 
Ирина. Се обидел да ги ослободи 
синовите на Константин V (III 
799), кои биле затворени во Ати- 
на и да избере еден од нив за цар. 
Ирина го задушила бунтот. Него- 
вата натамошна судбина не е поз- 
ната. 

ЛИТ.: Т. Живковин, Јужни Словени под 
визанпшјском влашку (600-1025), Бео- 
град, 2002. К. Ап. 

АКВАС - патна станица од рим- 
ско време, забележана на Појтин- 
геровата карта (Ш-1У в.). Се нао- 
ѓала на делницата од римскиот 
пат помеѓу Скупи и Стоби, на ода- 
леченост од XXI римска милја од 
Скупи. Се идентификува со Кат- 
лановска Бања во близина на 
Скопје. 

ЛИТ.: Н. Вулин, Територија римскоГ 
Скопља, „Гласник Скопског научног 
друштва", 1/1 (1925), 1-4; Т. Томоски. При- 
лог за реконструкција на Таои1а Реипп%ггг- 
апа на делницата Ѕсирѓ-Ѕ(ооѓ, „Жива Анти- 
ка", XI, 1, Скопје, 1961. К. Аџ. 

АКВЕДУКТОТ ВО СКОПЈЕ - 

бил долг 12 кт, почнувајќи од кап- 
тажите кај с. Глуво, западно под 
Градиште с. Бразда и с. Горно 
Оризари, помеѓу Визбегово и ГПу- 
то Оризари, под источната падина 
на ридот кај касарната „Илин- 
ден", по должината на ул. „Ди- 
жонска" кон источното подножје 
на Скопското Кале. Во турско 




Акведуктот во Скопје (XVI в.) 

време ги снабдувал со вода број- 
ните амами и џамии на среднове- 
ковниот град Скопје. Зачуваниот 
дел го премостувал долот на р. 
Серава, северно од ридот на кој се 
наоѓа касарната „Илинден". Сега 
тој е долг 386 т, со 55 масивно ѕи- 
дани арки (широки 4,5 - 5 т, висо- 
ки до 6 т) и со две фази на пренос 
на водата. Првата фаза е ѕидан 
канал со четвртест пресек (0,8 х 
0,9 т), а втората фаза се керамич- 
ки цевки (долги 0,34 т, со дијаме- 
тар 0,23 т однадвор и 0,20 т одна- 
тре). Изграден е во турско време 
(XVI в.) за потребите на турската 
касарна на Скопското Кале и на 
Старата скопска чаршија. 

ЛИТ.: К. Петров, Аквадуктот крај Скоп- 
је и проблемот на неГовото датирање, 
МакНас, 7, Скопје 1998, 86-111; Н. Ката- 
нин - М. Гојковин, ГраНа за проучавање 
старих камених мостова и акведуката у 
Србији, Македонији и Црној Гори, Бео- 
град, 1961. В. Л. 

АКИМОВСКИ, Радован (с. Бо- 

гомила, Велешко, 25. V 1922 - 
Скопје, 1992) - редовен професор 
на Шумарскиот факултет во 
Скопје, специјалист за шумски 
транспортни средства. Дипломи- 
рал на Шумарскиот факултет во 
Белград (1949), а потоа бил назна- 
чен за асистент на Земјоделско- 
шумарскиот факултет во Скопје. 
Докторирал на Високата шумар- 
ска школа во Виена (1961). Пуб- 
ликувал бројни научни и стручни 
трудови. Извршувал повеќе оп- 
штествени, научни и стручни 
функции (покрај другите, декан 
на Шумарскиот факултет и про- 
ректор на Скопскиот универзи- 

тет). Ал. Анд. 

АКИНДИН, Григориј (Прилеп, 
ок. 1300 - ок. 1348) - средновеко- 
вен теолог и филозоф. Се школу- 
вал во Солун, каде што стекнал 
солидно образование од античка- 
та филозофија и литература. Се 
запознал со св. Григориј Палама и 
изразил желба тој да го воведе во 
монашката духовна практика. Во 
1332 год. во Солун се сретнал со 
Варлаам, главниот опонент на св. 
Григориј Палама. До 1341 год. бил 



посредник меѓу нив. Поддржан од 
патријархот Јован Калекас, Акин- 
дин истапил со критика на Варла- 
амовиот трактат „Против месали- 
јаните". Во граѓанската војна за- 
почнал отворена и остра критика 
на исихастичкиот метод за кој се 
залагал Палама. На Црковниот 
собор во 1352 година (посмртно) 
бил анатемисан. Автор е на пове- 
ќе текстови. Во „Антиеретики" ја 
напаѓа основната идеја на монаси- 
те исихасти. Акиндин ја застапува 
тезата дека Бог може да му се јави 
на човекот само преку симболи, а 
меѓу божјата суштина и божјата 
енергија нема разлика. 

ЛИТ.: В. Стојчевска-Антиќ, Акиндин во 
јужнословенската ракописна традиција, 
„Прилози", IV, 1, МАНУ, 1979, 35-59; В. 
Георгиева, Византиска филозофија, 
Скопје. 2001. В. Г.-П. 

АКСАК (тур. акѕак) - ознака за 
формите на ритамот во асиме- 
тричните мерки во кои сите мер- 
ни единици не траат подеднакво 
долго. На пр. кај тривремените 
тактови, каде што првото време е 
подолго. Посебна група во ритми- 
ката на македонското пеење 
претставуваат и специфичните 
асиметрични мерки, како што е 
7/8 такт, во кој троделниот сег- 
мент се наоѓа на првото акцент- 
ско место, врз чија основа лежат 
трохејот и дактилот, карактери- 
стични за ритамот на македонско- 
то оро. Р. в. 




АКСАКОВ, Иван Сергеевич (с. 

Надеждино, Оренбургска губ., 
Русија, 26. IX / 8. X 1823 - Москва, 



28 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АКЦИОНЕН А 



27. I / 8. II 1886) - руски словено- 
фил, публицист, поет и литерату- 
рен критичар. Ја завршил Мо- 
сковската школа за правни науки 
(1842). Работел во Сенатот и во 
М-ството за внатр. работи, но 
поднесол оставка (1852) и рабо- 
тел како публицист и редактор на 
весници и списанија („Русскан бе- 
седа", „Парус", „Денв", „Москва", 
„Москвич", „Русв"). Еден од орга- 
низаторите на Московскиот сло- 
венски комитет и организатор на 
Словенскиот конгрес (1867). Тео- 
ретичар на словенофилството. Ве- 
рувал во месијанската улога на Ру- 
сија за Словените, во „сесловенс- 
твото" и во „свеста за словенската 
опшност и едноплеменост" од вре- 
мето на петровските реформи, ко- 
га Русија се претстави на меѓуна- 
родната сцена како моќна правос- 
лавно-руска држава и „со своето 
ново битие ги разбуди другите сло- 
венски земји", се приближува до 
официјалниот руски панславизам, 
подразбирајќи го главно како „ду- 
ховно и морално, а не политичко 
првенство на Русија во словенски- 
от свет". Рајко Жинзифов бил бли- 
зок негов соработник, но ги поддр- 
жувал бугарските национални по- 
зиции во Русија. Непосредно пред 
смртта се убедил дека Македонци- 
те се одделен етникум во словен- 
скиот свет и „ги советувал своите 
воспитаници Македонци во 1886 г. 
да изделат македонски литерату- 
рен жаргон". Една година потоа П. 
Драганов и научно ги обосновал 
тие ставови во Русија. 

БИБЛ.: Сочиненин, 1-7, Москва, 1886- 
1887; Иванљ СерГеевичтг Аксаковт> в1> еГо 
пшљмахљ, 1-4, Москва, 1888-1896; в. „Сво- 
бода", VI, 786, Софин, 13. IV 1892, 3. Бл. Р. 

АКСИЈ (Ахшѕ) - античкото име 
на р. Вардар, која ја спомнуваат 
повеќе антички литературни из- 
вори: Херодот, Тукидид, Плиниј и 
др. Најрано се спомнува во време- 
то на Тројанската војна како „ре- 
ка што широко тече" (Нот., П.П- 
844-850). Страбон (Ѕ1га1з. 7, 327, 
329) кажува дека А. извира од ре- 
гијата на Агријаните, кои се па- 
јонско племе. Реката ја делела 
старата област Пајонија и потоа 
влегувала во Македонија во обла- 
ста Амфакситида. Помеѓу 168 и 
148 г. со римската управа ги дели 
двете од четирите мериди; втора- 
та останува на исток, а третата на 
запад од реката. 

ЛИТ.: Ф. Папазоглу, Македонски Градови 
V римско доба, Скопје, 1957, 58-62. 

В. Б.-Гр. 

АКТ ЗА ОПРЕДЕЛУВАЊЕ НА 
ГРАНИЦАТА МЕГУ КНЕЖЕВ- 
СТВОТО БУГАРИЈА И ОС- 
МАНЛИСКАТА ДРЖАВА НА 
ДЕЛОТ КОН МАКЕДОНИЈА 
(Цариград, 20. IX 1879) - договор 
на Европската комисија составе- 



на од претставници-комесари од 
Германија, Австро-Унгарија, 
Франција, Велика Британија, Ру- 
сиЈа, Италија и Османлиската Др- 
жава. Како составен дел на актот 
(од 14 члена) биле приложени 
скици. Границата поаѓала од срп- 
ската граница, Црн Врв, Гуешево, 
северно од Горна Џумаја, јужно од 
Рилскиот манастир (кој и се оста- 
вал на Бугарија), планината Дос- 
пат. Според Берлинскиот договор 
Македонија во нејзините природ- 
ни и етнички граници останувала 
во Османлиската Држава. 

ЛИТ.: Македонија во билатералните и 
мултилатералните доГовори, Скопје, 
2000. М. Мин. 

АКТ НА СЕНАТОТ И НА ПРЕТ- 
СТАВНИЧКИОТ ДОМ НА КОН- 
ГРЕСОТ НА САД ЗА ДАВАЊЕ 
ПОМОШ НА ГРЦИЈА (Вашинг- 
тон, 22. V 1947) - акт со сила на за- 
кон за давање финансиска и еко- 
номска помош и за безбедносна 
заштита на Грција. Одржувањето 
на власт на монархистичката вла- 
да, загрозена од КПГ со организи- 
раното грчко противмонархи- 
стичко движење и масовизирано- 
то македонско национално дви- 
жење во Егејскиот дел од Маке- 
донија, било претставено како 
прашање за опстанок на грчката 
држава, загрозувана и однадвор, 
од комунистичките држави Југос- 
лавија, Бугарија и Албанија. Без- 
бедносната заштита на Грција до- 
бива третман на прашање од ви- 
тално значење за безбедноста на 
самите САД. 

ЛИТ.: Ва/капѕкѓ и§сп>опи оЈпоѕѓ, III, РпгесНо 
М. Ѕгојкоујс, ВеојЈгад, 1999. М. Мин. 

„АКТА" („АСТА") (Скопје, 28. 
VII 1953 - 1995) - списание, орган 
на Природонаучниот музеј на Ма- 
кедониЈа. Објавуваше прилози од 
областа на геата и таксономијата, 
биогеографијата и екологијата на 
флората и фауната на Македони- 
ја и другите делови на Балкански- 
от Полуостров. Првата редакција 
ја сочинуваа: Ханс Ем, Петар Т. 
Икономов, Роко Вуковиќ и Стан- 
ко Караман. Во првиот број сепа- 
ратно е објавен трудот „Видови 
на флеботомини во Скопско" од 
Јорданка В. Кецкароска. До 1995 
г. се објавени вкупно 19 тома со 
159 сепарати. к. Бог. 

„АКТА ХИРУРГИКА ЈУГОС- 
ЛАВИКА" („АСТА СННШКС1- 
СА ПЈСОЅХАЛТСА") - стручно 
списание на Здружението на хи- 
рурзите во СФРЈ. Основано во 
1950 г. од Хируршко-ортопедска- 
та секција на Здружението на ле- 
карите во Хрватска како „Асга 
с1пгаг§1са", а од 1953 излегува како 
Ас1а сгигаг§1са 1и§оѕ1аУ1са. Првиот 
Уредувачки одбор е во Белград. 
Членови во Уредувачкиот одбор 



од македонските хирурзи биле 
Сотир Ставридис и Панче Кара- 
ѓозов. Од 1971 до 1987 г. Уреду- 
вачкиот одбор е во Скопје, а гла- 
вен и одговорен уредник на спи- 
санието бил Кочо Серафимов. 

Ал. Ставр. 

АКТИНИДИЈА (КИВИ) (Аспш- 
сДа сшпепѕ1ѕ Р1.) - суптропско 
овошно растение. Кај нас се од- 
гледува главно како дворна ово- 
шка, во предели каде што ми- 
кроклимата е поблага. На отворе- 
но може да се одгледува покрај 
езерата и во подножјето на Бела- 
сица, каде што дава редовни и ви- 
соки приноси (50-100 к§ по стеб- 
ло). Плодот е со ниска енергет- 
ска, но со висока диетална и леко- 
вита вредност. Б. р. 



Неделен њуз-магазин „Актуел" 

„АКТУЕЛ" - неделен њуз-мага- 
зин. Првиот број бил отпечатен 
на 23 март 2001 г., издавач НИК 
„Прес" од Скопје. Основачи: Але- 
ксандар Шолјаковски (директор) 
и Јулијана Кочовска-Кртолица 
(главен и одговорен уредник). 

Б. п. ѓ. 

АКЦЕНТ (< лат. ассепѓиѕ < аа 1 
саШиѕ рп<?1аѕ ' : грч. ргоѕд&а) - би- 
тен елемент со кој еден јазик се 
диференцира како посебен иди- 
ом. Макед. а. е третосложен, паѓа 
на последните три слога, одн. мо- 
ри, од крајот на зборот. Тој е ди- 
намичен, со силината на гласот 
врши разделувачка функција на 
зборовите и зборовните целини. 
Во основата лежи прастариот 
балкански ритам, но содржи и не- 
што специфично во звучењето и 
интонацијата. 

ЛИТ.: Бл. Конески, Граматика на макед. 
лит. ј., I дел; П. Хр. Илиевски, Внатреш- 
ни и надворешни фактори во развојот на 
макед. третосложен акцент, „Лит. зб.", 
28/4, 1981, 35-42; Учество на Грчко-роман. 
јазична средина во формирањето на ма- 
кед. третосложен акцент, „Прилози", 
МАНУ - ОЛЛН, 6, 2, 1981, 35-58. 

П. Хр. Ил. 

АКЦИОНЕН НАРОДНООСЛО- 
БОДИТЕЛЕН КОМИТЕТ (1943) 
- главно национално политичко 
тело (од македонски интелекту- 
алци и претставници од македон- 
ското граѓанство), „највисок ор- 
ган на револуционерната власт" 
на окупираната територија во 
Вардарскиот дел од Македонија. 
Објавил Проглас до македонски- 
от народ (IX 1943) со повик за ма- 
совна вооружена борба за нацио- 
нално ослободување и за обеди- 
нување во самостојна македонска 
национална држава. Членовите 
на АНОК се противставиле на ре- 



29 



А АКЦИОНЕН 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



шението во Манифестот на Глав- 
ниот штаб (X 1943) за создавање 
македонска државност во Вардар- 
скиот дел на Македонија во рам- 
ките на федеративна Југославија. 
Во Приговорот АНОК го оспо- 
рил легитимитетот на Штабот ка- 
ко воено раководно тело да доне- 
сува политичко решение за витал- 
ното национално прашање што е 
во исклучителна надлежност на 
политичко претставничко тело, 
со потсетување дека борбата се 
води за обединување на македон- 
скиот народ, не за парцијално ре- 
шение во „вештачката комбина- 
ција Југославија." Предупредил 
дека во тој случај поделбата на 
Македонија се санкционира засе- 
когаш. По одговорот од ГШ и од 
Иницијативниот одбор за свикува- 
ње на АСНОМ ( 1 1944 ) за можно 
обединувањето на македонскиот 
народ во рамките на Титовата Ју- 
гославија, членови на АНОК 
влегле во Иницијативниот одбор 
и битно влијаеле на донесувањето 
на решенијата на Првото заседа- 
ние на АСНОМ за создавање су- 
верена македонска национална 
држава Демократска Македонија 
и за обнародување завет за обеди- 
нување на македонскиот народ. 

ЛИТ.: АСНОМ 1944-1964, Скопје, 1964; 
36., Кузман Јосифовски-Питу, Скопје, 
1995; Михајло Миноски, Авнојска ЈуГосла- 
вија и македонското национално праша- 
ње (1943-1946), Скопје, 2000. М. Мин. 

АКЦИОНЕН ЦЕНТРАЛЕН КО- 
МИТЕТ (Софија, 1934 - Софија, 
1936) - координатор и предводник 
на македонското прогресивно 
движење за протерување на врхо- 
вистите од Националниот коми- 
тет, од раководствата на младин- 
ските, студентските, женските и 
илинденските друштва. Дејству- 
вал за создавање единствен маке- 
донски ослободителен фронт за 
извојување сопствена независна 
македонска држава. Бил прогону- 
ван од бугарските власти како 
огранок на ВМРО (Об). 

ИЗВ. и ЛИТ.: ВМРО (Об) Централен пар- 
тиски Архив. Фонд. 204; Испшриска ви- 
стина, Скопје, 1981. О. Ив. 

АКЦИОНЕРСКИ КАПИТАЛ - 

капиталот што претпријатијата, 
организирани како акционерски 
друштва (корпорации), го добива- 
ат со емисиЈа на свои акции. Ак- 
цијата претставува долгорочна 
хартија од вредност што на сопс- 
твеникот му носи две основни 
права: право на учество во рас- 
пределбата на еден дел од профи- 
тот на претпријатието во форма 
на дивиденда и право на учество 
во управувањето со претпријатие- 
то (според принципот - една акци- 
ја еден глас). Историски гледано, 
акционерскиот капитал и акцио- 



нерството во Македонија, имаат 
скромна традиција. Во периодот 
меѓу двете светски војни и во вре- 
мето на Втората светска воЈна 
бројот на банките и претпријати- 
јата на територијата на денешна 
РМ, организирани како акцио- 
нерски друштва, бил незначите- 
лен: Гевгелиска банка АД - Гев- 
гелија, Скопска популарна банка, 
Рибарско акционерско друштво - 
Охрид, Тетовска кредитна банка 
- Тетово и сл. Во социјалистички- 
от општествено-економски сис- 
тем, од идеолошки причини, ак- 
ционерскиот капитал не постое- 
ше. Со донесувањето на Законот 
за трансформација на претприја- 
тијата со општествен капитал (в. 
Приватизацијата во Република 
Македонија) и по завршувањето 
на контролата на приватизација- 
та изведена според југословенски- 
те закони, се изврши и претвора- 
ње на интерните (овие с1е ѓас!о беа 
квази-акции) во обични акции. 
Законот за трансформација на 
претпријатијата со општествен 
капитал наложуваше големите и 
средните претпријатија (малите 
по исклучок) да се трансформи- 
раат во акционерски друштва. На 
крајот од 1992 г. (пред почетокот 
на приватизацијата) во Република 
Македонија постоеја околу 400 
големи и средни претпријатија. 
Според Законот за трговски 
друштва, акционерската форма на 
организација на претпријатија е 
задолжителна доколку како осно- 
вачи на друштвото се Јават повеќе 
од 50 лица. Низ процесот на при- 
ватизацијата бројот на акционе- 
рите во Република Македонија 
надмина 250.000 лица. Во меѓувре- 
ме, преку слободниот промет на 
акциите и прегрупирањето на ак- 
ционерската сопственост, тој број 
е сведен на 138.000. Воспоставува- 
њето на Македонската берза (в. 
Македонска берза на хартии од 
вредност АД Скопје) и донесува- 
њето на новиот Закон за издавање 
и тргување со хартии од вредност 
(II 1997), кој наложи сите трансак- 
ции со хартии од вредност во РМ 
да се реализираат на берза, дадоа 
нов поттик за развој на акционер- 
скиот капитал и акционерството 
во земјата. Континуираниот по- 
раст на бројот и вредноста на бер- 
занските трансакции, постепено- 
то збогатување на портфолиото 
на хартиите од вредност, котаци- 
јата на најдобрите македонски 
фирми на берзата, зголемениот 
прилив на странски портфолио 
инвестиции во Република Маке- 
донија, зголемениот интерес на 
физички лица за тргување со хар- 
тии од вредност и сл., придонесу- 
ваат за постепено ширење на ак- 
ционерската култура во земјата. 



ЛИТ.: Агенција на Република Македонија 
за трансформација на претпријатијата со 
општествен капитал, Прирачник за при- 
мена на Законот за трансформација на 
претпријатијата со општествен капи- 
тал, Скопје, март 1994; Македонска берза 
АД, 10 Години Македонска берза, Скопје, 
2006. Т. Ф. 

АЛА (тур. а1а) - в. аждер. 

АЛАБАКОТ, Иван - в. Иван На- 
умов-Алабакот. 

АЛАНГУЗИ - верувања за бо- 
лест кај малите деца до шест не- 
дели, предизвикана од видување 
на ритуално нечиста жена (од 
менструален циклус или сексуа- 
лен однос), познати и како мур- 
дарлак (Источна Македонија) и 
брут (Јужна Македонија). Се ве- 
рува дека децата се заштитени 
ако жената ја признае својата со- 
стојба, во спротивно околу обра- 
зите и на главата се појавуваат 
плускавци. За заштита се кори- 
стеле разни амајлии, а лекување- 
то се вршело со бањање со велиг- 
денско (господово) јајце. 

ЛИТ.: Стефан Тановип, Српски народни 
обичаји у Тзев^елијској Кази, СЕЗб „Жи- 
вот и обичаји народни ", ХТ^, књ. 16, Етно- 
графски институт, СКА, Београд-Земун, 
1927, 108; Речник на народнапш митоло- 
Гија на Македонците. Редактор Танас 
Вражиновски, Скопје, 2002, 36. С. Мл. 

АЛАРИХ (370-410) - крал на Ви- 
зиготите (394/5-410). По смртта 
на императорот Теодосиј I (395), 
ги опустошил Тракија, Хелада и 
Македонија. Во почетокот на V в. 
со Визиготите навлегол во Ита- 
лија и го освоил Рим (24. VIII 410). 
Оттаму се упатил кон Јужна Ита- 
лија со цел да се префрли во Се- 
верна Африка. Тука го затекнала 
смртта. Бил погребан под корито- 
то на реката Бутринто. 

ЛИТ.: 1^. ЅспгшсИ, СеѕсШсШе с!ег Љиѓѕскеп 
ЅШтте Мѕ тт Аиѕ§ап§ с1ег У61кегл>аш1егип§. 
Оѓе Шеѕ(ј*егтапегѓ, МипсНеп, 1941. К. Аџ. 



Виолета 
Аларова 




АЛАРОВА, Виолета (Скопје, 3. 
VII 1945) - новинар, општестве- 
ник и поет. Завршила Правен фа- 
култет во СкопЈе. Била новинар и 
главен и одговорен уредник на 
Втората програма на Радио Скоп- 
је (Македонското радио), претсе- 
дател на Управниот одбор на 



30 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛБАНСКИ А 



МИА (1998-2000) и градоначал- 
ник на Општината Центар - Ско- 
пје (2000-2009). Има објавено три 
книги поезија и десетина драмски 
текстови. 

БИБЛ.: Враша без излез, Скопје, 1995; 
Разговор со дождот, Скопје, 2001; Јас и 
тагата, Скопје, 2009. С. Мл. 

АЛАТИНИ (XIX в.) - еврејско 
трговско-банкарско-индустриско 
семејство во Солун, меѓу 20 најбо- 
гати фирми во Солун со „С. Фер- 
нандес и син", „Саул Модиано" и 
„Исак Јосуа Модиано". Овие куќи 
имале филијали и во Марсеј. Од 
средината на XIX в. отвориле ин- 
дустриски претпријатија во Маке- 
донија, главно во Солун: фабрика 
за браншо, две за памук, за тули, 
за керамиди, мелница со парни 
турбини во Штип и др. Со Саул 
Модиано и Фернандес Мизраки 
отвориле пиварница „Олимбос" 
во Солун. Во 90-тите години на 
XIX в. имале концесии за експлоа- 
тација на железни руди на Халки- 
дик и хром во Скопско, Средна и 
Јужна Македонија. Заедно со 
францускиот рударски инженер 
Шарто, експлоатирале антимон и 
арсеник близу Криволак и рудни- 
кот Алшар, кој ги носи првите бу- 
кви на Алатини и Шарто. Алати- 
ни биле членови на трговската 
комора во Солун. Од Македонија 
извозувале жито, памук, волна, 
кожурци, сусам, тутун и магнези- 
ум, а увозувале ориз, шеќер, ка- 
фе, ткаенини и др. Во 1875 г. осно- 
вале сопствено модерно еврејско 
училиште со ок. 500 ученици. 

ЛИТ.: М. Т., Фабричка индустрија у 
Европској Турској, „Економист", 2, 11, Бе- 
оград, 1913; Д-р Данчо Зографски. Разви- 
токот на капиталистичките елементи 
во Македонија за време на турското вла- 
деење, Скопје 1967. М. Здр. 

АЛАЏА - џамија во Тетово. в. 
Шарена (Алаџа) џамија. 

АЛАЏАЈКОВ, Лазар (с. Смокви- 
ца, Гевгелиско, 17. III 1918) - агро- 
ном, редовен проф. на Факулте- 
тот за земјоделски науки и храна 
во Скопје. Гимназија завршил во 
Крагуевац, Југославија (1937/ 
1938). Дипломирал на Земјодел- 
скиот факултет во Софија (1942). 
По дипломирањето работел како 
агроном во Берово и во Бујано- 
вац, а потоа во Земјоделскиот ин- 
ститут во Скопје, каде што е шеф 
на Отсекот за градинарство (1945 
-1954). Докторирал на Агроном- 
скиот факултет во Загреб (1961) 
на тема: „1Чеке §оѕродагѕке оѕооте 
гајслсе (Е. Еѕси1епшт МШ.)". Из- 
бран е за доцент на Земјоделскиот 
факултет во Скопје (1954) и потоа 
за вонреден и редовен професор. 
Се пензионирал во 1982 г. Специ- 
јализации: во Институтот за зе- 
ленчукови култури во Пловдив, 



Бугарија (1948), во Холандија и во 
Англија (1958) и во Италија 
(1966). Бил ментор на повеќе до- 
машни и странски докторанти и 
магистранти. Учествувал на пове- 
ќе научни симпозиуми во земјата 
и во странство. Има објавено број- 
ни научни и стручни трудови од 
областа на градинарството. д. Ј. 

АЛБАНСКИ НЕЛЕГАЛНИ ОР- 
ГАНИЗАЦИИ НА ТЕРИТОРИ- 
ЈАТА НА РМ: матжсисти-лени- 
нисти од Косово, Народно Дви- 
жење за Косово, Бали комбетар 
(преку сојузот на Косовари од 
САД), ограноци на УНИКОМБ 
(Партија за национално обедину- 
вање на Албанците), Национално 
движење за ослободување на Ко- 
сово, Национална партија на тру- 
дот, „Повик за слобода" - со раз- 
лична идеолошка определба, са- 
мостојни или ограноци на органи- 
зации од Косово, АлбаниЈа, За- 
падна Европа и САД. Дејствувале 
за реализација на големоалбан- 
ската идеја, конспиративно и ле- 
гално. Конспиративно дејствува- 
ле нелегалните здруженија и ор- 
ганизациите од редовите на ал- 
банската емиграција. Легалната 
дејност ја вршеле во координаци- 
ја и со поддршка од Албанија. 
Преземале и поекстремни дејс- 
тва, како масовни демонстрации, 
оружени акции и саботажи. Има- 
ле вооружени терористички и па- 
равоени групи за борба за „Еоле- 
ма АлбаниЈа". 

ЛИТ: Бранислав Божовип - Милорад Ва- 
кип, Сурова времена на Косову и Метохи- 
ји, Београд, 1991; Д-р "БорЈје Борозан, Ве- 
лика Албанија, Београд, 1995; Томе Ба- 
тковски, Великоалбанската иГра г во Ма- 
кедонија, Скопје, 1994. Ѓ. Малк. 

АЛБАНСКИ ПОЛИТИЧКИ 
КЛУБОВИ ВО МАКЕДОНИЈА 

(1908-1909). По воспоставување- 
то на парламентарниот систем со 
воведувањето на Уставот во ото- 
манската држава во 1908 г. во ви- 
лаетските центри во Македонија 
Скопје, Битола и Солун, потоа и 
во Дебар биле основани и албан- 
ски политички клубови. Клубот 
во Скопје бил основан во почето- 
кот на септември од офицери во 
војската и чиновници во вилает- 
ските органи на власта на отоман- 
ската држава. И Солунскиот ал- 
бански клуб бил основан и рако- 
воден од личности на високи др- 
жавни служби. Солунскиот клуб 
до пролетта 1910 г. го раководел 
Митхат Фрашери, директор на 
Политичкото одделение на вила- 
етската управа. Двата албански 
клуба ја претставувале проото- 
манската струја. Битолскиот ал- 
бански клуо „Единство" ја прет- 
ставувал националната струја, 
имал раководна улога на целиот 




Зградата каде што се одржал еден од конгресите 
за албанската азбука (Битола, 1 908) 

јужен и централен дел од Албани- 
ја (земјата на Тоските). Секој од 
клубовите имал своја програма и 
деЈСтвувал самостојно. Елавно 
прашање во дејноста на клубови- 
те било отворање училишта и об- 
разование на албански јазик и 
писменост. По иницијатива на Би- 
толскиот клуб, во Битола се одр- 
жал албански конгрес (14-21. XI 
1908) со учество на 32 делегати, за 
прашањето на албанската азбука. 
На Конгресот не била постигната 
согласност и прашањето за азбу- 
ката останало отворено. Лати- 
ничната азбука, приспособена на 
фонетските особености на албан- 
скиот јазик, постепено ги истисну- 
вала: арапската азбука во север- 
ниот и грчката во јужниот дел на 
Албанија. Во 1909 г. во клубовите 
биле формирани и тајни комите- 
тити за организирање оружени 
акции. По донесувањето на Зако- 
нот за забрана на политичкото 
дејствување, Солунскиот и Битол- 
скиот клуб ја прекинале дејноста, 
а Скопскиот клуб присилно бил 
растурен (28. XI). Во декември 
1909 г. забранетиот албански по- 
литички клуб во Скопје се консти- 
туирал како „Просветен клуб". 

ЛИТ.: Ил. Гологанов, Младотурците и 
албанците, „Бтлгарска сбирка", кн. 7, Со- 
фии, 1912; И. Сенкевич, Освободителкное 
движение албанского народа в 1905-1912, 
Москва, 1953; Манол Пандевски, Поли- 
тички партии и орГанизации во Македо- 
нија (1908-1912), Скопје, 1965. К. Мин. 

АЛБАНСКИ, Атанас Јакимов (с. 

Еорно Еловци, Еостиварско, 1880 
- Софија, 30. X 1943) - тетовски 
војвода, член на Скопскиот окру- 
жен револуционерен комитет. Ео 
завршил Педагошкото училиште 
во Скопје, учителствувал во Тето- 
во. Во Илинденското востание 
учествувал како војвода на чета во 
Тетовско и Еостиварско. Бил се- 
кретар на четата на војводата Ван- 
чо Србаков (1904) и на војводата 
Иван Наумов-Алабакот (1907). Од 
1928 до 1934 г. бил полномошник 
на ЦК на ВМРО во Петрич. 

ЛИТ.: Г. Попхристов, Револкпџшнната 
борба е Битолскш окрт,Г, Софил, 1953; X. 
Сштанов, Освободителните борби на Ма- 
кедонин, П, 62, Софии, 1983. Ал. Тр. 



31 



А АЛБАНСКО-МАКЕДОНСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



АЛБАНСКО-МАКЕДОНСКИ 
ВРСКИ И ОДНОСИ. Почетоци- 
те им се во формирањето на прва- 
та Албанско-македонска револу- 
ционерна лига (1887). Од неа во 
1902 г. произлегува Проект за 
автономија на Македонија, Алба- 
нија, Стара Србија и Одрин, до- 
ставен до британскиот Роге1§п оШ- 
се. Албанци учествуваат во актив- 
ностите на МРО и во Илинден- 
ското востание. Во август 1913 г. 
во Елбасан ВМРО и Албанскиот 
револуционерен комитет на чело 
со Сефедин Пустина договараат 
востание против српската власт 
во Дебарско, Охридско, Стру- 
шко, Кичевско и Гостиварско. 
По капитулацијата на Италија 
(1943), Германија формира неза- 
висна држава Албанија што го 
опфаќа делот од Западна Маке- 
донија, претходно под италијан- 
ска окупација. Се воспоставува 
целосен албански администрати- 
вен, воен, полициски и просветен 
апарат и до ослободувањето (но- 
ември 1944) се спроведува асими- 
лација и насилство врз Македон- 
ците од албанско-балистичките 
банди. Од 1945 до 1948 г. РА и 
ДФЈ склучуваат неколку спогод- 
би за соработка кои, во деловите 
во кои живеат припадници на ма- 
кедонското малцинство, овозмо- 
жуваат организирање настава на 
македонски јазик со учители од 
ДФМ. ДФЈ учествува во обновата 
на РА, но поради целосната за- 
твореност на РА до почетокот на 
90-тите години од XX в., не посто- 
јат посериозни односи. РА ја 
признава РМ на 26. IV 1993 г., но 
под акронимот ПЈРМ. Дипломат- 
ски односи се воспоставуваат на 
24. XII 1993 г. Прв вонреден и 
ополномоштен амбасадор на РА 
во РМ е Шабан Мурати. Прв вон- 
реден и ополномоштен амбаса- 
дор на РМ во РА е Никола Тодор- 
чевски. Во 2005 г. се формира пр- 
ва политичка партиЈа на Маке- 
донците - Македонска алијанса 
за европска интеграција. На ло- 
калните избори во 2007 г. нејзи- 
ниот член Едмон Темелко е из- 
бран за градоначалник на Оп- 
штината Мала Преспа. 

ЛИТ.: Христо Андонов-Полјански, При- 
лог кон македонско-албанските врски во 
минатото, Одбрани дела, т. 3, Скопје, 
1981; Виктор Габер, За македонската 
дипломатија, Скопје, 2002. Т. Петр. 

АЛБАНЦИТЕ ВО МАКЕДО- 
НИЈА - најбројна етничка заед- 
ница во РМ, дел од албанскиот на- 
род што ги населува западните 
простори на Балканскиот Полуо- 
стров. Кај другите балканските 
народи се познати и како Арбана- 
си, Арнаути или Шиптари (Пла- 
нинци). По вероисповед се главно 
муслимани. 



Доселувања во Македонија се за- 
бележуваат главно по XVI в. Неза- 
бележително се доселувале веќе 
исламизирани. Доселувањето има- 
ло поголем интензитет во втората 
половина на XVIII в., кога албан- 
ските феудалци дејствувале за оса- 
мостојување од центрлната власт и 
проширување на своите владенија 
и во Македонија. Али-Паша Јанин- 
ски (од крајот на XVIII в.) ја про- 
ширил својата власт и во југозапад- 
ните краеви на МакедониЈа, по што 
всушност и започнало доселување- 
то на Албанците. Тогаш се доселу- 
вале по едно или повеќе семејства 
во околу триесетина села. Сите тие 
пристигнале од Северна Албанија 
и припаѓале на племето Геги. Во 
Тетово, Гостивар и во други места 
се појавиле полузависни паши од 
албанско потекло што ги поттик- 
нувале доселувањата. Биле кори- 
стени качачки банди што го теро- 
ризирале македонското населе- 
ние и го присилувале да се иселу- 
ва. Во македонски домови и села 
се населувале албански семејства. 
Нивниот број до почетокот на 
XIX в. изнесувал околу 20.000 ду- 
ши. Во периодот од 1780 до 1800 г. 
доселениците биле од племињата 
Красниќи и Шаља и еден фис од 
Јужна Албанија. Тие се населиле 
во Битолско (Нижеполе и Старо 
Змирнево), во Гостиварско (Ср- 
биново, Градец, Речани и Чегра- 
не), во Кичевско (Зајас, Арангел и 
Поповјане, Оризари, Србица и 
Челопек), во Кумановско (Липко- 
во), во Прилепско (Десово, Жито- 
ше и Дебреште), во Скопско (не- 
колку села на Дервенот, Гумале- 
во, Ново Село и Брест), во Стру- 
шко (Долна Белица) и во Тетов- 
ско (Теарце, Порој, Гајре, Мала 
Речица, Шипковица, Тетово, Ка- 
лиште и Лисец). 

Вториот период на насилното до- 
селување се одвивало од почето- 
кот до четвртата деценија на XIX 
в. Тогаш албанското население 
нараснало на околу 50.000, па од 
2,43% (наспроти 97,57% Маке- 
донци) ок. 1800 г., веќе во 1840 г. 
се зголемило на 6,10% (наспроти 
93,90% Македонци). Новодоселе- 
ните родови Албанци дошле од 
областите на Северна Албанија: 
Елбасанско, Љума и Мат, а од 




Кампусот на Универзитетот на Југоисточна Европа 
во Тетово 



Јужна Албанија дошле од Кор- 
чанско и од други краеви. Се насе- 
лиле во Радолишта и Франгово 
(Струшко); Горњани, Чегране, 
СтраЈане, Равен и Доброште (Го- 
стивараско); Бозовце,, Гргурица, 
Нераште, Калиште, Гермол, До- 
бриште, Слатино и Шемшево (Те- 
товско); Шишево, Вртекица, Дел- 
га, Раовиќ, Алдинци, Добрино, 
Радуша, Тисовица и Драчевица 
(Скопско); Ропалце (Куманов- 
ско) и во Кишава (Битолско). 
Периодот од 1840 г. до почетокот 
на XX в. се карактеризирал со по- 
мал број доселени Албанци. Во 
овој период Албанците се инфил- 
трирале во голем број населени 
места: во Битолско имало ок. 
6.990 лица во 21 од вкупно 150 н. 
м.; во Велешко ок. 1.150 л. во 3 од 
вкупно 150 н. м.; во Дебарско ок. 
11.905 л. во 8 од вкупно 71 н. м.; во 
Железник - Демир Хисар ок. 1.410 
л. во 5 од вкупно 43 н. м.; во Кичев- 
ско ок. 5.915 л. во 19 од вкупно 84 
н. м., во Кочанско ок. 45 л. во 2 од 
вкупно 78 н. м.; во Крушевско ок. 
2.600 л. во 10 од вкупно 24 н. м.; во 
Кумановско ок. 6.576 л. во 26 од 
вкупно 109 н. м.; во Охридско ок. 
1.160 л. во 2 од вкупно 57 н. м.; во 
Полог ок. 34.861 л. во 119 од вкуп- 
но 205 н. м.; во Тетовско ок. 18.260 
л. во 67 од вкупно 109 н. м.; во При- 
лепско ок. 1.305 л. во 3 од вкупно 
88 н. м.; во Ресенско ок. 1.551 л. во 
12 од вкупно 30 н. м.; во Скопско 
ок. 8.551 л. во 46 од вкупно 149 н. 
м., во Струшко ок. 5.831 л. во 18 од 
вкупно 32 н. м.; во Тиквеш имало 
ок. 24 л. во 2 од вкупно 96 н. м. До 
почетокот на XX в., како и потоа 
се до 1944 (со незначителни про- 
мени) Албанци се доселиле во 298 
од вкупно 2.017 населени места во 
Македонија, во кои живееле око- 
лу 90.000 Албанци. 
Последниот (четвртиот) бран до- 
селувања го опфаќа периодот по 
1944 г. Така поради големиот на- 
талитет и механичкиот прилив од 
Косово, Метохија и Јужна Србија, 
нивниот број постојано се зголе- 
мувал. До Балканските војни 
(1912-1913) во Македонија живе- 
еле 128.711 Албанци или 5,70% од 
целокупното население. По подел- 
бата на Македонија, поголемиот 
дел од албанското население жи- 
веело на денешната територија на 
РМ. Во 1948 г. во НР/СРМ живее- 
ле 197.389 (17,1%) Албанци, во 
1981 - 377.208 (19,8%), а според 
пописот од 2002 се декларирале 
509.083 Албанци или 25,17% од 
целокупното население. Најго- 
лем дел од нив живеат во проши- 
рената општина во Скопје (103.891), 
Тетово (60.886), Гостивар (54.038), 
Струга (36.029), Куманово (27.290), 
Липково (26.360), Желино (24.195), 
Студеничани (11.793), Зајас (11.308) 



32 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛЕКСА А 



итн. Од вкупно 85 општини, ал- 
банската етничка заедница е мно- 
зински етнички елемент во 16 оп- 
штини. Растежот на албанското 
население во РМ се должи на ви- 
сокиот наталитет и на миграцио- 
ните движења од Косово и Мето- 
хија. Во времето на Кралството 
Југославија Албанците не ужива- 
ле национални права. 
Во периодот на Втората светска 
војна (1941-1945) поголемиот дел 
од нив се ориентирале кон албан- 
ското националистичко движење 
(Бали Комбетар), а помал дел кон 
антифашистичкото (комунистич- 
ко) движење. По Втората светска 
војна Албанците во РМ добиле 
полна политичка и уставна рам- 
ноправност. Со Уставот од 1946 г. 
добиле статус на малцинство, а со 
Уставот од 1963 г. статус на на- 
родност. Со Охридскиот рамко- 
вен договор (2001) и амандманите 
на Уставот на РМ нивните нацио- 
нални права се значително про- 
ширени. Наместо малцинство, до- 
бија статус на етничка заедница 
(дел од албанскиот народ). Тие 
слободно го развиваат и афирми- 
раат својот национален идентитет 
(јазик и културни традиции). 
Албанскиот јазик е присутен на 
сите нивоа во просветниот процес 
(основно, средно и високо образо- 
вание). Бројот на училиштата и 
бројот на учениците постепено 
расте. Во учебната 1950/51 г. на- 
ставата на албански јазик ја сле- 
деле 26.702 ученици, во 1990/91 - 
72.121, а во учебната 2005/06 г. - 
80.247 ученици. Во учебната 
2005/06 г. во РМ имало 286 основ- 
ни, 28 средни училишта, едно 
средно исламско училиште, Фа- 
култет за исламски теолошки на- 
уки (Кондово), Албанска секција 
на Педагошкиот факултет „Св. 
Климент Охридски" во Скопје и 
два универзитета во Тетово - Те- 
товскиот државен универзитет и 
Универзитетот на Југоисточна 
Европа. Албанскиот јазик е при- 
сутен секојдневно во државните 
електронски медиуми (радио и те- 
левизијата), а приватните ТВ ста- 
ници (Алсат, Ера, Тоска, Арт ка- 
нал, Коха) секоЈДневно емитуваат 
програми на албански јазик. На 
албански јазик во НРМ/СРМ из- 
легуваа весници („Флака е вела- 
зеримит"), списанија за возрасни 
(„Јехона") и списанијата за деца 
(„Гезими" и „Фатоси"). Во РМ из- 
легуваат три весници на албански 
јазик („Коха", „Лајм" и „Факти"), 
списанието „Јехона е ре" и списа- 
нието за деца „Илбери". Повеќе 
издавачки куќи, како „Ватра", 
„Шкупи" „Чабеј", „Љума" и дру- 
ги, издаваат дела од албански 
автори и дела од светската лите- 
ратура на албански јазик. 



Културните традиции на Албан- 
ците ги негуваат повеќе култур- 
но-уметнички друштва, како 
„Емин Дураку" (Скопје), „Ибе 
Паликуќа" (Скопје), „Неладин 
Зекири" (Тетово), „Беса" (Гости- 
вар), „Миѓени" (Струга) и др. Во 
Скопје и Тетово постои и Албан- 
ски театар. Албанците имаат и 
свој национален празник (28 Но- 
ември - Ден на албанското зна- 
ме). Тие се присутни и активно 
учествуваат во политичкиот жи- 
вот на РМ. Нивните интереси ги 
артикулираат албански политич- 
ки партии: Партија за демократ- 
ски просперитет (ПДП), Демо- 
кратската партија на Албанците 
(ДПА), Демократската унија за 
интеграција (ДУИ) и др. 

ЛИТ.: Васил Кбнчов, Македошш. ГеоГра- 
фин и статистика, Софии, 1900; Каплан 
Буровиќ, Потеклото на Албанците, Же- 
нева, 2005; Јован Трифуноски, Албанците 
во Македонија, Београд, 1998; Д-р Милош 
Констатинов, Од каде и коГа Шиптарите 
навлеГоа во Македонија, „Културен жи- 
вот", XXV, 7-8, Скопје, 1990; Завод за ста- 
тистика на СР Македонија. Попис на насе- 
лението, домаќинствата и становите, 
1981, Скопје, 1984; Завод за статистика на 
Р. Македонија. Попис на населението од 
1994 Г., Скопје, 1997; Завод за статисти- 
ка на Р. Македонија. Попис на население- 
то, домаќинставата и становите во Р. 
Македонија, Скопје, 2004; Д-р Стојан Ки- 
селиновски, Етничките промени во Ма- 
кедонија (1913-1995), Скопје, 2000; Д-р 
Стојан Киселиновски - д-р Ирена Ставо- 
ви-Кавка, Малцинствата на Балканот 
(ХХвек), Скопје, 2004. Ст. Кис. и Ѓ. Малк. 




Рафаел 
Алберти 



АЛБЕРТИ, Рафаел (КаГае1 АЊег- 

И) (Пуерто де Санта, 16. XII 1902 - 
28. X 1999) - поет, сликар, драм- 
ски автор, создава еден од најим- 
пресивните и богати лирски опуси 
на современата шпанска поезија. 
Почнува со лириката на неопопу- 
ларизмот (Морнар на копно, 1924, 
Саканата, 1925, Зората на шебо- 
ите, 1925, За ангелите, 1928). Не- 
говата поезија подоцна се свртува 
кон мотивите и темите на соци- 
јалната и политичката стварноста 
(песни за улицата и секојдневје- 
то), а во текот на Граѓанската вој- 
на, тој е поет и борец на Републи- 
ката (песни за борбата, жртвата и 
верата). Живеејки во политичка 
емиграција (Европа и Латинска 



Америка), тој пее за чемерната 
туѓина, лирика полна со носталги- 
ја и копнеж. Кога се враќа дома 
пречекан е како најголем жив по- 
ет на Шпанија. Добитник е на 
Златниот венец на СВП (1978). 

БИБЛ.; Мегу каранфилот и мечот, 1945; 
Плима, 1945; За сликарството, 1948; Вра- 
ќање на животот далечно, 1954. 

ЛИТ.: М. Матевски, Рафаел Алберти, 
„Поезија", Скопје, 1978. П. Гил. 

АЛБИЦИЈА (род А1гл221а Оигатх., 
фам. Ге§шшпоѕае) - алејно дрво 
што опфаќа околу 50 вида листо- 
падни дрвја и грмушки од тропски- 
те и суптропските делови на земја- 
та. Единствениот вид што е внесен 
во Македонија пред педесетина го- 
дини е А. јиПопип ГЈигагг,, со ншро- 
ко заоблена до чадореста круна, 
крупни, парни, перести, нежни ли- 
стови и жолто-црвеникави крупни 
цветови. Се користи како алејно 
дрво или солитер. Чувствителна на 
големи студови. Ал. Анд. 

АЛГОЛОШКА КОЛЕКЦИЈА - 

колекција на алги во форма на хер- 
бариум, нативни примероци или 
трајни препарати, собрани од разни 
станишта во РМ и од светот. Содр- 
жи повеќе од 3.000 примероци и над 
8.000 дијатомолошки препарати. 
Збирката се чува на Катедрата за 
алгологија при Институтот за био- 
логија на Природно-математички- 
от факултет во Скопје. Св. к. 

„АЛГРЕТА", АД - Ресен - произ- 
водствено претпријатие, основа- 
но во 1974 г. од Собранието на 
Општина Ресен. Во периодот 
1981-1997 г. е во состав на РО Ме- 
талски завод Тито - Скопје, а од 
април 1997 е преструктуирано во 
АД. Располага со 6 машини за ле- 
ење под притисок (1.000, 950, 380, 
400 и 250 1), со комплетна при- 
дружна опрема: печки за топење 
на легурата (од 2 и 5 I), алати за 
леење, машини за механичка об- 
работка на одливките и за споју- 
вање на радијатори, лабораторија 
за испитување на квалитетот на 
одливките, бојаџилница и друга 
опрема. Основни дејности: произ- 
водство на алуминиумски грејни 
тела, одливки за електроинду- 
стријата, машинската и автомо- 
билската индустрија и галантери- 
ја од алуминиумски легури. Сл. А. 

АЛЕКСА - презвитер, еден од 
ктиторите на црквата „Св. Спас" 
во с. Добри Дол (Скопско). Заед- 
но со презвитер Петко и со попо- 
вите Јован и Станко, како и со се- 
ланите од селото, во 1576 г. овоз- 
можил изградба и живописување 
на малата еднокорабна црква. 

ЛИТ.: Б. Видоевска, Нрква „Св. Спас" с. 
Добри Дол - Скопско, „Зборник на Музе- 
јот на Македонија", бр.2, Скопје, 1996, 167- 
168. 3. Р.-Н. 



33 



А АЛЕКСАНДАР I 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Александар I, монета 

АЛЕКСАНДАР I ('ААДаубро^ 
А 6 ФгХѓХХцчоС, А1ехапскоѕ I РпП- 
пеПепоѕ / 498 г. пр.н.е. - 454 г. 
пр.н.е.) - македонски крал од ди- 
настијата Аргеади; постар син на 
Аминта I; владее во Долна Маке- 
донија од Олимп се до р. Струма 
(Ѕдутоп) и во еден дел од Горна 
Македонија (Линкестида, Орести- 
да, Елимеја); подоцна наречен 
„Филхелен" („Љубител на Хеле- 
ните"). Територијата на Македо- 
нија во ова време е под контрола 
на персиската војска. Учествува 
со војска во Грчко-персиската вој- 
на на страна на Персијците. 
Ксерксовиот војсководец Мардо- 
ниј го испраќа во Атина со порака 
Атињаните да влезат во сојуз со 
Персија. Пред битката кај Плата- 
ја (479), „Александар Македоне- 
цот" (според Херодот) тајно изле- 
гува од логорот на персиската вој- 
ска за да им го пренесе на Атиња- 
ните планот на Мардониј. Поради 
наклоноста и пријателските одно- 
си со Атина, прогласен е за „Про- 
ксен" и „Евергет" („Добротвор" и 
„Пријател") на Атина, а по Грчко- 
персиската војна му е поставена 
златна статуа во Делфи. Економ- 
ски ја зајакнува државата, спрове- 
дува воени реформи, започнува 
монетоковење (позната е окто- 



драхмата на коЈа, наместо круна 
како кралска инсигнија, носи бела 
лента врзана за тилот, или моне- 
тата со негов лик со дијадема). 
Пронајдени се бројни монети на р. 
Тигар, кои се потврда за трговски- 
те врски со ПерсиЈа. Поетот Пин- 
дар му посветува епиникиј додека 
е гостин во кралскиот дворец. 

ЛИТ.: НегоЉГш: 1-ЈУ, 4 Уо1ѕ., Ј^оеГЈ С1аѕѕѓса1 
Глкгагу, Нагуагс! ТЈпЃуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1961; Херо- 
дот, Историја. Прев. Д. Чадиковска, 
Скопје, 1998; Н. Проева, Студии за ан- 
тичките Македонци, Скопје, 1997; Исто- 
рија на македонскиот народ 1, Скопје, 
2000. А. Шук. 

АЛЕКСАНДАР II ('АХе^ауброС 
В' ; А1ехап(Јгоѕ II) (370-368 пр.н.е.) 
- македонски крал од династијата 
на Аргеадите; најстар син на 
Аминта III и на Евридика, брат на 
Пердика III и на Филип II; кове 
бронзени монети; воено се вклу- 
чува во внатрешните судири во 
Тесалија, ја освојува Лариса и по- 
ставува македонска војска во гра- 
дот; убиен е во заговор на Птоле- 
мај од Алор. 

ЛИТ.: ОГодог Ѕхстш., 12 Уо1ѕ., Соео С1аѕѕјса1 
Глкгагу, Нагуагс! ТЈшуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1963; Јиѕтлт, 
ШѕГопагит Рктррѓсагит; Ех Тго§о Ротреѓо. 
Ш. XXIV, Рапѕпѕ МБСССХХШ; Јустин, Фи- 
липовапш историја. Прев. Љ. Басотова, 
Скопје, 2000. А. Шук. 

АЛЕКСАНДАР III Македонски 
(Велики) ('ААДауброС Г ; А1ехап- 
аег Ма§гшѕ) (Пела, 356 г. пр.н.е. - Ба- 
билон, 13. VI 323 пр.н.е.) - македон- 
ски цар (336-323 пр.н.е.) од дина- 
стијата на Аргеадите, син на Фи- 
лип II и на Олимпијада, ќерка на 
молоскиот владетел Неоптолем. 
Римјаните му го даваат прекарот 
„Ма§пиѕ" - „Великиот освоЈувач на 
Светот". Воспитуван во духот на 




Александар III Македонски (Велики) 

македонската аристократска тра- 
диција; на 13-годишна возраст е 
подучуван од филозофот Аристо- 
тел во малото место Миеса (близу 
до Бероја); неговото образование 
опфаќа: поезија, астрономија, гео- 
метрија, реторика/еристика, нат- 
превар во гимнастички вежби, ја- 
вање и лов. На 16-годишна возраст 
Филип му го доверува управување- 
то на Македонија (340) додека тој 
е во поход против Бизантион. Пр- 
виот воен поход му е против Мај- 
дите (племе на горниот тек на р. 
Стримон), ја извојува првата побе- 
да и тука го основа градот Але- 
ксандрополис. На 18 години учес- 
твува во славната битка кај Хајро- 
неЈа (338) и заедно со татко му Фи- 
лип ги победуваат здружените си- 
ли на Хелените. 

По убиството на Филип (336) Ма- 
кедонското собрание го прогласу- 




1111 111П111 1ЈГ шшик пс». мш 



Карта на освојувањата на Александар III Македонски 



34 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛЕКСАНДАР IV А 




Александар III во битка со Персијанците (релјеф) 

ва за владетел на Македонија. Пр- 
вата воена акција е насочена кон 
хеленските полиси што се обиду- 
ваат да ја отфрлат македонската 
власт и ги присилува да го почиту- 
ваат Коринтскиот договор, спо- 
ред кој тој ја наследува титулата 
„Хегемон на Хелените". Во похо- 
дот (335) ги поразува Трибалите и 
нивните сојузници Гетите, потоа 
и илирските племиња, па од илир- 
ската територија се спушта во Хе- 
лада, каде што повторно избувну- 
ва антимакедонско востание (пот- 
тикнато од Демостен), со жари- 
ште во Теба; ги поразува Тебан- 
ците, а Атина го прифаќа понуде- 
ниот мировен договор. Во 334 
пр.н.е. тргнува во поход против 
Персија со 40.000 војници и со 
1.600 воени бродови; во Мала 
Азија навлегува преку Хелес- 
понт, кај Сест; првиот воен судир 
со персиската војска се случува 
кај р. Граник на Пропонтида 
(334). Победата му го отвора па- 
тот за натамошен пробив; лиди- 
скиот град Сард се предава без 
борба, а потоа и градовите на 
Ајолида и на Јонија, меѓу кои е 
Ефес, каде што е дочекан како 
ослободител од персиското роп- 
ство; единствено Милет и Хали- 
карнас даваат отпор (334). По 
овие освојувања ја дели воЈСката 
на два дела: едниот дел, на чело со 
Парменион, оди да презими во 
Сард, а другиот тргнува во поход 
преку Карија, Ликија и Памфили- 
ја, освојуваЈЌи ги сите градови и 
тврдини. Во 333 г. пр.н.е. целата 
воЈСка се собира во Гордион, пре- 
столнината на фригиските крале- 
ви (Гордиј и Мида), каде што, спо- 
ред една легенда, Александар го 
пресекува со меч неразврзливиот 
јазол на јаремот на кралот Мида, 
со што го исполнува пророштво- 
то дека ќе загосподари со Азија. 



Во освоените територии најчесто 
го задржува постојниот админи- 
стративен систем: сатрапиите - 
основни административни едини- 
ци со сатрапи, а најчесто Персиј- 
ци, ја имаат цивилната и воената 
власт (освен во Лидија, каде што е 
поставен Македонец), додека фи- 
нансиската власт ја раководат 
Македонци; македонската војска 
ја контролира освоената терито- 
рија. Првата битка со „Големиот 
цар" Дариј III се случува кај Исос 
(333), каде што Александровата 
војска победува, а Дариј бега од 
бојното поле. Во Феникија ги 
освојува утврдениот град Тир и 
гр. Газа. Во Египет е дочекан ка- 
ко ослободител и прогласен е за 
фараон; во Мемфис египетските 
свештеници му ја предаваат двој- 
ната круна на египетските фарао- 
ни; на делтата на р. Нил го основа 
(331 г.) гр. Александрија (терито- 
ријата на градот ја исцртува со 
брашно од јачмен (според древни- 
от македонски обичај). Преку Си- 
рија влегува во Сев. Месопотами- 
Ја; кај Гавгамела (331) ја извојува 
победата над големата персиска 
војска; се прогласува за цар на 
Азија и царски влегува во древни- 
от град Бабилон, главен центар 
на Персиското Царство; ја освоју- 
ва и втората персиска престолни- 
на Суза, а потоа гр. Екбатана. По- 
терата по персискиот цар завршу- 
ва во Хекантопил, каде што го на- 
оѓа мртвото тело на Дариј III Ко- 
доман, убиен од персискиот са- 
трап Бес. Откако со царски поче- 
сти го погребува, Александар, но- 
виот персиски цар, продолжува на 
север кон ХирканиЈа и Партија, 
области на југ од Каспиското Мо- 
ре. Од 330 до 327 г. пр.н.е. престо- 
гува во Бактрија и во Согдијана. 
Во Бактрија (327) се жени со една 
од најубавите жени Иранката 



Роксана, која, по неговата смрт, 
го раѓа синот Александар IV. Во 
походот во Индија на р. Хидасп ја 
води последната голема битка со 
кралот на Пенџаб - Пор (326). По 
големата победа, кон своето цар- 
ство ги присоединува и земјите од 
онаа страна на Инд; на местото на 
победата го основа гр. Никаи 
(Победа), а во близина го гради 
гр. наречен Букефала (во спомен 
на својот славен коњ Букефал). 
На бреговите на р. Хифаст подиг- 
нува дванаесет жртвеници на бо- 
говите и столб на кој пишувало: 
„Овде застанал Александар". 
На враќање, на брегот на Инд, ос- 
нова нова Александрија (една од 
17-те Александрии). На брегот на 
Индискиот Океан Александрова- 
та војска се дели на два дела, ед- 
ниот дел, под водство на Алексан- 
дар, се движи по копно, а другиот, 
под водство на Неарх, плови 80 
дена. Во 324 г. целата македонска 
војска се собира во Суза, каде што 
организира прослава во чест на 
„Големата света свадба": се вен- 
чаваат 10.000 Македонци со Пер- 
сијки; меѓу нив и самиот Алексан- 
дар, кој се жени со ќерките на Да- 
риЈ, Брасида и Парисатида и со 
наЈмалата ќерка на Артарксеркс, 
Охос. Планира натамошни похо- 
ди, многу повеќе истражувачки 
отколку освојувачки: поморско 
патување околу Арапскиот Полу- 
остров до Картагина и до остро- 
вите на Херакле (или Мелкарт), 
најстариот теснец меѓу Европа и 
Африка (ден. Гибралтар). Плано- 
вите пропаѓаат со неговата смрт. 
Останува запаметен како најго- 
лем светски војсководец и непо- 
бедив воин, творец на новиот 
свет, на новата епоха, на новиот 
поредок. 

ЛИТ.: Р1и1агсп, А1ехапИег, 1^оео С1аѕѕка1 1л- 
стагу, Нагуап! 1Јгауегѕ1гу Ргеѕѕ, 1959; Сигпиѕ 
Киѓиѕ, Ие Кекиѕ СеѕИѕ А1ехс1п МасеЉтѕ \о\. 
I, Рапѕпѕ, 1822; XV. 1^. Аоатѕ апс! Е. N. Вогга, 
РкШр II, А1ехапЉг 1ке Сгеа! апп (ке МасеЉт- 
ап кегИа§е, ХУаѕптЈ^оп, Б. С, 1982; Ф. Папа- 
зоглу, Историја на хеленистичкиот пер- 
иод, Скопје, 1995; Ј. Н. Борза, Во сенката 
на Олимп, Скопје, 2004; Р. Воѕе, А1ехапс(ег 
1ке Сгеа1, Еопаоп, 2003; Аријан, Алексан- 
дровата анабаса. Прев. М. Бузалкова, 
Скопје, 2000; Квинт Куртиј Руф, Истори- 
ја на Александар Македонски. Прев. Љ. 
Басотова. Скопје, 1998. А. Шук. 

АЛЕКСАНДАР IV (Бабилон, 
323 пр.н.е. - Амфипол, 310/9 
пр.н.е.) - последниот македонски 
цар од македонската династија 
Аргеади, син на Александар III 
Македонски и на Роксана (роден 
три месеци по смртта на татко 
му). Владее заедно со формални- 
от наследник, чичко му Филип III 
Аридај, убиен во 317 г. По наред- 
ба на Касандар, Александар IV е 
убиен заедно со мајка му во Ам- 
фипол. 



35 



А АЛЕКСАНДАР 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ЛИТ.: ОшЉгиѕ ЅѓсиПѕ, 12 Уо1ѕ., Нагуагс! 1Јга- 
уегѕѓгу Ргеѕѕ, 1963; Ф. Папазоглу, Историја 
на хеленистичкиот период, Скопје 1995. 

А. Шук. 

„АЛЕКСАНДАР ВЕЛИКИ", 
ИСЕЛЕНИЧКА ОРГАНИЗА- 
ЦИЈА (Лореин, Њујорк, САД, 
1924 - ?) - организација на Маке- 
донците доселеници, мнозинство- 
то по потекло од Ресенско и Дол- 
на Преспа. Почетната иницијати- 
ва за формирање на организаци- 
јата била дадена во март 1924 г., а 
во јуни веќе било свикано собра- 
ние, на кое биле поставени теме- 
лите на МПО „Александар Вели- 
ки". Сл. н.-к. 

„АЛЕКСАНДАР ВЕЛИКИ", 
ИСЕЛЕНИЧКО ДРУШТВО (Ге- 
ри, Индијана, САД, 1927 - 7) - 
друштво на Македонци доселени- 
ци од Костурско, Леринско, Ох- 
ридско и од други делови на Ма- 
кедонија во градот Гери и во бли- 
ските населени места. Развивало 
хумантирани и други дејности. 

Сл. н.к 




Средновековна илустрација од „Александрида" 



АЛЕКСАНДРИДА (Роман за 
Александар) - популарен средно- 
вековен роман за Александар III 
Македонски. Настанува веднаш по 
смртта на Александар; му се при- 
пишува на Псевдо-Калистен, кој 
на фантастичен начин раскажува 
за животот и подвизите на Але- 
ксандар Македонски. Зачувани се 
подоцнешни верзии преведени од 
грчки на латински, ерменски, 
коптски и на сириски јазик. Напра- 
вени се голем број верзии на разни 
јазици низ светот, а најстарата ве- 
ројатно потекнува од Александри- 
Ја (П-1 в. пр.н.е.). Македонска вер- 
зија на Александридата од втора- 
та половина на XIX в. се содржи во 



„Славјанско-маќедонската општа 
историја" од Г М. Пулевски. 
Во средновековната македонска 
книжевност, како и во другите 
словенски книжевности, важно 
место во жанрот на романите за- 
зема романот познат во слависти- 
ката со насловот „Александрида". 
Во средновековната схоластика 
прозвучуваат новите световни 
мотиви во прозното творештво, 
особено оние со историска тема- 
тика. Славниот македонски вој- 
сководец го добива првото место, 
зашто своевидно преработен на- 
полно им одговарал на ритерски- 
те манири, карактеристични за 
средновековното феудално оп- 
штество и дава примери за побе- 
дите на Александар Велики 
(365-323 пр.н.е.). Во средновеков- 
ниот роман провејуваат богати 
борбени настани и подвизи, поме- 
шани со фантастични вметнува- 
ња, со необични и неисториски до- 
датоци, со цел да се привлече вни- 
манието на читателот со необич- 
ни содржини. Основата на рома- 
нот е базирана врз историски и ли- 
тературни извори, усни преданија 
и легенди, чии траги водат и до 
П-1 в. пр.н.е. Во јужнословенската 
средина преводот настанал кон 
крајот на X в., според Псевдо-Ка- 
листеновата верзиЈа, составена на 
грчки јазик. Романот се проширил 
и во старата руска литература, а 
најбројни преписи доживеал во 
средновековната српска литерату- 
ра, но се проширил и во цела 
Европа и Азија, се до скандинав- 
ските земји и на исток до Индија. 

ИЗВ. и ЛИТ.: Квинт КурцииРуф, Исто- 
рил Александра МакедонскоГо. Сохрани- 
вшиеса книги, Москва, 1963, 9-15; Из наше 
књижевноспш феудалноГ доба. Избор, ре- 
дакција, превод и коментари др Драгољуб 
Павловин, др Радмила Маринковин, Бео- 
град, 1969, 129-133; Псеудо-Калестен, Жи- 
вот и дјела Александра МакедонскоГ. 
СтароГрчки роман о Александру према 
рукопису, I. Превод, предговор и коментар 
Др Здеслав Дукат, Нови Сад, 1980, 21-39; 
1сторш Александра ВеликоГТз цара маке- 
донскоГт>, кон описуе негово ро^ене, жи- 
вотт. и храбростт, безсмртну. Препечатио 
по другп путт, на србскии езвжт. Т>ор1)е 
Тшровинт,, Пиронанацт,. У Београду, 1851; 
Приповетка о Александру Великом у 
старој српској књижевности. Критички 
текст и расправа од Стојана Новаковина, 
Београд. 1878; Македонска Александрида. 
Подготовка и транслитерација Блаже Ри- 
стовски и Билјана Ристовска-Јосифовска, 
Скопје. 2005; Александар кралот на Ма- 
кедонците. Предговор д-р Симо Младе- 
новски, Скопје, 1994; Билјана Ристовска- 
Јосифовска, Романот за Александар како 
извор за „Славјанско-маќедонската оп- 
шта историја" од Горгија М. Пулевски, 
„Ва1сапоѕ1ау1са", 32-33, Прилеп-Скопје, 2003, 
113-134; А. Косткжин, Александр Маке- 
донскии в литературнои и фолвклорнои 
традиции, Москва, 1972; Вера Стојчевска- 
Антиќ, Историја на македонската кни- 
жевност. Средновековна книжевност, II, 
ИМЛ, Скопје, 1997. 

Б. Р. Ј., А. Шук. и В. С.-А. 




Александрискиот светилник (реконструкција) 



АЛЕКСАНДРИЈА - најголем и 
најзначаен град во Египет, изгра- 
ден од Александар III Македон- 
ски (331 пр.н.е.) на делтата на Нил 
по освојувањето на Египет за да ја 
овековечи својата слава. Грани- 
ците на градот ги определил спо- 
ред македонскиот обичај, ги „ис- 
цртал" со брашно од јачмен во 
форма на машка наметка (хлами- 
да) што ја носеле Македонците на 
патување. Планот е изработен од 
архитектот Динократ, според 
идејата на Александар. Во градот 
се коват пари со претстава на Хе- 
ракле. Во последните емисии ли- 
кот на монетата личи на Алексан- 
дар III. Во времето на владеењето 
на македонската династија Пто- 
лемаиди градот се издигнува во 
најголем центар на културата во 
антиката, особено со Музејот, 
Александриската библиотека и 
Александриската школа, и со раз- 
војот на науките: филологија, 
астрологија, како и математика, 
поетика, поезија. 

ЛИТ.: Р1и1агсп, А1ехаш/ег, Ј^оеб С1аѕѕ1са1 1л- 
бгагу, Нагуагг! Цшуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1959; Агт1ап: 
Шѕтгу о/А/ехЉг апа" 1пЅса, Ј^оеб С1аѕѕ1са1 VI- 
огагу, Нштагс! 1Јгауегѕ1ту Ргеѕѕ, 1960; (Ј. СшТ1- 
иѕ Ќиѓиѕ, Ие КеШѕ СеѕПѕ А1ехс1п МасеЉтѕ 
уо1. 1, Рапѕиѕ, 1822; Ф. Папазоглу, Истори- 
ја на хеленистичкиот период, Скопје, 
1995. А. Шук. 

АЛЕКСАНДРОВ, Тодор (Ново 
Село, Штипско, 4. III 1881 - с. Су- 
гарево, Мелничко, Пиринскиот 
дел на Македонија, 31. VIII 1924) - 
еден од водачите на ВМРО. Завр- 
шил Педагошко училиште во 
Скопје (1898), кога и се вклучил 
во ТМОРО. Бил учител и раково- 
дител на месните комитети во Ко- 
чани, Виница, Кратово, Ново Се- 
ло и Штип, секретар на четата на 
штипскиот војвода Мише Разви- 
горов (1905) и на кочанскиот око- 
лиски војвода Симеон Георгиев- 
Кочански (1907), окружен војвода 



36 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛЕКСИЌ А 




1В 



на Скопскиот револуционерен 
округ (1907), член на ЦК на 
ВМОРО (1911), член во Штабот 
на III македонска бригада во Бал- 
канските војни и во Штабот на 
партизанската чета на III бригада 
на XI македонска дивизија во Пр- 
вата светска војна. По војната, за- 
едно со Протогеров и П. Чаулев, 
ја обновил организацијата под 
името ВМРО (1919) и во 1920 ја 
зацврстил во Пиринскиот дел на 
Македонија, каде што создал ор- 
ганизациона и воена база и отта- 
му ги обновил оружените четнич- 
ки акции во Вардарскиот дел на 
Македонија. Дејствувал против 
политиката на Земјоделската вла- 
да на А. Стамболиски за зближу- 
вање со Кралството на СХС. Го 
потпишал Мајскиот манифест за 
обединување на македонските ре- 
волуционерни сили во единствен 
македонски револуционерен 
фронт (1924), но (пред убиството) 
јавно се откажал од својот потпис. 

ИЗВ. и ЛИТ.: Централен двржавен архив, 
Софија, фонд 396-Македонска втл-решна 
револгоционна организации, оп. 2, а. е. 2, л. 
24-25; Дечо Добринов, Последшшт цар 
на планините. БиоГрафичен очерк за То- 
дор Александров 1881-1924, Софил^ 1992; 
Тодор Александров, Живот легенда. 
Свставител Цочо В. Билнрски, Софии, 
1991; Тодор Александров. Се за Македо- 
нија. Документи 1919-1924. Избор, пред- 
говор и редакција Проф. д-р Зоран Тодо- 
ровски, Скопје, 2005. 3. Тод. 




1ВСКИ 



АЛЕКСАНДРОВСКИ, Томи 

(Скопје, 12. III 1955) - професор 
по физичка култура, мечувалец. 
Завршил Факултет за физичка 
култура во Скопје (1995). Бил 
член на Мечувачкиот клуб „Ра- 
ботнички" во Скопје. На јуниор- 



ските (1975-1978) и сениорските 
првенства на Југославија (1980- 
1990) освоил 11 златни, 14 сребре- 
ни и 10 бронзени медали во поеди- 
нечна и екипна конкуренција во 
меч, сабја и флорет. Успешно на- 
стапувал за југословенската ре- 
презентација и на голем број меѓу- 
народни првенства и турнири. 

Бр. р. 




Александар 
Алексиев 



АЛЕКСИЕВ, Александар (Коча- 
ни, 28. VIII 1929 - Скоп]е, 22. II 
2006) - универзитетски професор, 
поет, романсиер, критичар, кни- 
жевен историчар, театролог, пре- 
ведувач. Завршил Филозофски 
факултет во Скопје. Долгогоди- 
шен главен и одговорен уредник 
на списанието „Современост", ди- 
ректор на Македонското радио и 
на Државниот архив на Македо- 
нија, професор на Факултетот за 
драмски уметности. Се пројавил 
со единствената стихозбирка 
„Песни" (1955). Како книжевен 
историчар оставил дела од трајна 
вредност за македонската драма и 
театар. Ги редактирал собраните 
дела на ВоЈдан Чернодрински во 
пет тома (1975) и на Васил Иљо- 
ски во три тома (1979). 

ДЕЛА: Песни, Ск., 1955; Основоположни- 
ци на македонската драмска литерату- 
ра, Ск., 1972; Македонската драмска ли- 
п^ература, Ск., 1976; Македонската дра- 
ма меГу двете светски војни, Ск., 1976; 
Илинден и македонската драмска лите- 
рап^ура, Ск., 1983; Низ литературното 
минато и сеГашност, Ск., 1985; Љубов за 
љубов, Ск., 1994; романи Деветте круГа 
на пеколот, Ск., 2000 и Чардак ни на небо 
ни на земја, Ск., 2003. В. Тоц. 

АЛЕКСИЕВ, Владислав (Солун, 
1884 - Софија, 1962) - универзи- 
тетски професор, правник. Завр- 
шил класична гимназија во Бито- 
ла. Одбранил докторат по правни 
науки во Лајпциг, Германија 
(1910). Бил наставник во гимнази- 
јата во Солун (1910-1912) и про- 
есор по словенско право на 
равниот факултет во Софија 
(1928-1950). Внук од ќерка на Ди- 
митрија Миладинов. Св. ш. 

АЛЕКСИЕВ, Методиј (Велес, 27. 
II 1888 - Петрич, септември 1924) 
- македонски револуционер и 
активист во комунистичкото дви- 



жење. Поборник за самостојна 
обединета Македонија; гемиџија, 
илинденец, четник на Сандански, 
комунист, член и секретар на Гор- 
ноџумајскиот окружен партиски 
комитет на БКП, командир на 
одред во Септемвриското воста- 
ние (1923), кога била создадена 
тридневната Разлошка Републи- 
ка. Поради македонските пројави 
бил убиен од приврзаници на То- 
дор Александров. 

ЛИТ.: Иван Рашенов, Методии Жиглов, 
БиоГрафически очерк, Софии, 1924; Тодор 
Чопов, Одбрани творби. Приредил Бла- 
же Ристовски, Скопје, 1982. О. Ив. 

АЛЕКСИЈ - протостратор, прв 
ктитор на малата црква изградена 
во 1095 г. посветена на св. Никола 
во с. Манастир (Мариово). Бил 
роднина на императорот Алексиј 
Комнен. Откако била урната мала- 
та црква (1266), чијшто ктитор бил 
Алексиј, на нејзино место игуме- 
нот Акакиј изградил преубава но- 
ва црква што опстојува до денеска. 

ЛИТ.: Д. Коцо - П. Миљковиќ-Пепек, Ма- 
настир, Скопје, 1958; Ф. Баришип, Два 
Грчка натписа из Манастира и СтруГе, 
„Зборник радова Византолошког институ- 
та", 8/2, Београд, 1964; В. Ј. ТЈурип, Визан- 
тијске фреске у ЈуГославији, Београд, 
1974. 3. Р.-Н. 

АЛЕКСИЈ I Комнин (1048-1118) 

- византиски император (1081- 
1118), основач на династијата 
Комнини, претставник на воено- 
то благородништво. Војувал про- 
тив Норманите, Печенезите, Ср- 
бите, Куманите и Селџуците во 
Мала Азија. Успеал да ја стабили- 
зира Византија и да ја спаси од 
распаѓање. На внатрешен план, 
системот на пронии добил воен 
карактер, создал нова војска и 
флота. Населувал Печенези и Ку- 
мани во Македонија (Мегленско). 

ЛИТ.: Р. Спа1апс1оп, Еѕѕаѓ ѕиг 1а ге§пе с1еА1ех1ѕ 
1 Соптепе (1081-1118), Рапѕ, 1900 (репринт 
№\уУогк1971). К. Аџ. 

АЛЕКСИЈ III Ангел (1153-1211) 

- византиски император (1195- 
1203). Дошол на власт со преврат. 
Во времето на неговото владеење 
се продлабочила кризата во Ви- 
зантија. Успеал да ]а неутрализи- 
ра независноста на Добромир Хрс 
во Македонија. Во IV крстоносен 
поход бил заробен од крстоносци- 
те, а подоцна откупен од Епирци- 
те. Животот го завршил во мана- 
стир кај Никеја. 

ЛИТ.: М. Ап§о1сЅ, Тке ВугапИпе Етрѓге 
1025-1204: А Ро1Шса1 Шѕгогу, ТлпЉп-Кете 
Уогк, 1997. К. Аџ. 

АЛЕКСИК, Василка Димитрова 

(Прилеп, 30. XI 1938) - редовен 
професор (1987) на ПМФ (Инсти- 
тут за хемија). Дипломирала 
(1961) како првенец на генераци- 
јата на Групата за хемија на ПМФ 
и докторирала (1974) исто така на 



8 



37 



А АЛЕКСИЌ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ПМФ во Скопје. Држела настава 
по повеќе предмети за студентите 
по хемија, но и на други факулте- 
ти во Скопје и во Врање. Научна- 
та работа и е од областа на орган- 
ската синтеза. Своите трудови 
(околу 40) ги објавувала главно 
во домашни списанија и во збор- 
ници. На научни собири презенти- 
рала 40 соопштенија. Била проде- 
кан на Хемискиот факултет. Во 
пензија од 2001 г. 

ЛИТ.: Природно-математички факул- 
тет - Скопје, 1946-1996, Скопје, 1996, 211; 
60 Години Природно-математички фа- 
култет - Скопје, Скопје, 2006, 230. Б. Ш. 



шупждј 




В. „Наша реч" / „Наш лист" / „Наш глас", 
под редакција на Дејан Алексиќ (1939-1941) 

АЛЕКСИЌ, Дејан (Скопје, 21. VI 
1914 - Белград, 2001) - правник, 
политички деец, новинар и публи- 
цист. Го завршил Правниот фа- 
култет во Белград, каде што 
активно учествувал во македон- 
ското студентско движење како 
член на Културно-просветното 
друштво „Вардар" и МАНАПО. 
Бил член на ЌПЈ (од 1939), главен 
и одговорен уредник на в. „Наша 
реч" (Скопје, 1939-1941) со тек- 
стови и на македонски јазик. Исто- 
времено бил член на Градскиот 
одбор за Црвена помош (од крајот 
на 1939) и претседател на адвокат- 
ските приправници при Скопската 
адвокатска комора (од 21. III 1941). 
Во времето на НОАВМ бил член 
на Месниот воен штаб на Кума- 
новската организација на КПЈ 
(септември-октомври 1941). По 
разбивањето на кумановските 
партизански одреди (октомври 
1941) се илегализирал во СкопЈе, 
но бил уапсен од бугарската поли- 
ција, предаден на Недиќевците и е 
спроведен во затворите Главњача 
и Ада Циганлија во Белград (до 
крајот на 1942). По Ослободува- 
њето бил новинар на в. „Нова Ма- 
кедонија" (од крајот на 1944), вр- 
шител на должноста директор на 
Уредот за информации при Влада- 
та на НРМ (1948-1949) и на прет- 
ставништвото на „Танјуг" во 
Скопје, а потоа уредник за надово- 
решна политика на Танјуг во Бел- 
град (од 1947). Пројавил богата 
публицистичка дејност. 

БИБЛ.: Како Го издадовме весникот „На- 
ша реч", „Нова Македонија", XII, 3654, 



Скопје, 2. VIII 1956, 7; Три демонсшрации 
во Скопје, „Нова Македонија", XV. 4518, 
12. II 1959, 2; „Наша реч" 1939-1959, „Нова 
Македонија", XV, 4530-4532, 26-28. II 1959; 
МАНАПО, „Нова Македонија", XV, 4580, 
25. IV 1959, 4; Првапш редакција во сло- 
бодно Скопје, „Нова Македонија", XXV, 
8181_29. X 1969_13; „Наша реч"-_ значаен 
фактор во историјата на проГресивни- 
от печат во Македонија, „13 Ноември", 
VIII, 8, Скопје. 1969, 22; Мартовските на- 
стани во Скопје, Скопје во НОВ 1941, 
Скопје, 1973, 95-118; Подготовките за ору- 
жено востание во Куманово и Куманов- 
ско, Куманово и Кумановско во НОВ 
1941-1942 година, Куманово, 1979^576-601; 
Наша реч 1939-194. Од историјата на на- 
предниот печат во Македонија, Скопје, 
1980; Мартовските настани во Македо- 
нија - силни судири во борбата за основ- 
нипле права на македонскиот народ, „Бе- 
седа", VIII, 21-22, Куманово,_1981, 10-29; 
ШП10 и како пишувавме за стопанските 
проблеми на Тиквешијата во „Наша реч ", 
Тиквешијата во НОВ 1941-1945, кн. прва, 
Тиквешијата меѓу двете светски војни, Ка- 
вадарци-Неготино, 1983,241-249; Страшо 
Пинџур - револуционер и комунист, Ти- 
квешијата во НОВ 1941-1945, кн. седма, 
Страшо Пинџур народен херој, Кавадар- 
ци-Неготино, 1985, 35-56; Душко Попо- 
виќ-Гоко, Скопје, 1985; 40-Годишнина од 
формирањето на бриГадата „Јане Сан- 
дански", „Беседа", XXI, 33-34, Куманово, 
1985, 64-68. 

ЛИТ.: Митре Инадески, ХронолоГија на 
Скопје. Работничкото и народноослобо- 
дителното дважење 1939-1945, книга вто- 
ра, Скопје, 1974; Куманово и Кумановско во 
НОВ 1941-1942 Година, (Материјали од На- 
учниот собир одржан на 12, 13 и 14 декем- 
ври 1 978) , Куманово, декември 1 979. С. Мп. 




АЛЕКСОВ, Ацо (Струмица, 3. XI 
1932) - артист и режисер. Основ- 
но и средно образование завршил 
во родниот град, а Театарска ака- 
демија (Оддел за актери) во Бел- 
град (1953-1958). Првин бил ак- 
тер и режисер на Струмичкиот 
театар, каде што ја формирал 
Малата експериментална сцена, а 
потоа асистент на филмска режи- 
ја во Вардар-филм во Скопје 
(1959-1961) и телевизиски режи- 
сер во МРТВ. 

ЛИТ.: Ристо Стефановски, Театарот во 
Македонија од парпшзанскиот до мла- 
динско-детскиот, Скопје, 1998. С. Мл. 

АЛЕКСОВ, Дарко (Скопје, 23. VIII 
1976) - правник. Извршен дирек- 
торна невладината организација 
МОСТ што придонесува за фер и 
демократски избори во земјата. Р. 




АЛЕКСОВА, Блага (Тетово, 24. 1 
1922 - Скопје, 12. VII 2007) - архе- 
олог, академик. Гимназија завр- 
шила во Скопје, а дипломирала на 
Групата за историја на уметноста 
на Филозофскиот факултет во 
Скопје (1950). Докторирала на те- 
ма од областа на средновековната 

Ехеологија на Универзитетот во 
убљана (1958). Работела како 
кустос во Градскиот музеј на 
Скопје (1948 - 1950) и во Архео- 
лошкиот музеј на Македонија 
(1950 - 1975), каде што го раково- 
дела Одделението за среднове- 
ковна археологија. Од 1962 до 
1975 г. била директор на оваа на- 
ционална институција. Специја- 
лизирала во Центарот за византи- 
ски студии на Харвардскиот уни- 
верзитет во Вашингтон (1971 и 
1983). Од 1975 г., па се до пензио- 
нирањето (1983) работела во Ин- 
ститутот за историја на уметноста 
со археологија како професор по 
средновековна и ранохристијан- 
ска археологија. 

Се занимавала со проучување на 
средновековните некрополи, на- 
китот и керамичката продукција, 
како доказ за обичаите, верува- 
њата и културата на Словените. 
Го открила и го протолкувала 
продорот на раното христијанс- 
тво во Македонија, преку ископу- 
вањата на повеќе ранохристијан- 
ски центри. Нејзините истражува- 
ња биле насочени кон докажува- 
ње на културолошкиот континуи- 
тет меѓу раното христијанство и 
средновековјето во Македонија. 
Ја открила најстарата христијанс- 
ка црква во Македонија (Старата 
епископска базилика во Стоби). 
Вршела ископувања на локалите- 
тите: Демир Капија, Баргала, 
Крупиште, Струмица, Полог, 
Охрид, Преспа, Дојран, Оризари, 
Радолишта и Стоби. Кораководе- 
ла со меѓународните истражувач- 
ки проекти (ј-угословенско-амери- 
кански) во Баргала и во Стоби. 
Учествувала на голем број науч- 
ни собири во Македонија, САД, 
Австрија, Англија, Русија, Рома- 
нија, Турција, Бугарија, Италија, 
Хрватска, Србија, Грција и во Ал- 
банија. Член е на МАНУ (1997). 



38 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛИН А 



БИБЛ.: Ргоѕек - Иетѓг Каруа: Ѕ1оуепѕка пе- 
кгоро1а 2 ѕ!оуепѕке пекгоро1е и МакеЉтр, Ве- 
о§гас1-ЅкорјеД966; Епископијата на Бре- 
Галница, Прилеп, 1989; 1оса ЅапсЊгит Ма- 
сес/отае: култот на мартирите во Маке- 
донија од IV до VI век, Скопје, 1995. Д. 3. 

АЛЕКСОВА, Рајна (Битола, 25. 
XII 1882 - Битола, 23. II 1959) - 
армацевт. Дипломирала на 
арм. ф. во Лозана (17. VII 1906), 
како прва жена фармацевт во Ма- 
кедонија. Работела во фамилијар- 
ната аптека лоцирана на „Широк 
сокак" во Битола (постојат апте- 
карски дневници од 1883 до 1930 
г.) се до пензионирањето (1944). 

ЛИТ.: П. Бојаџиевски, Здравството во 
Битола низ вековите, Битола, 1992. П. Б. 

АЛЕКСОВСКИ, Васил (с Дре 

новени, Костурско, 1911 - с. Тре- 
беница, Костурско, 4. III 1944) - 
деец на македонското национал- 
ноослободително движење. Бил 
член на ОКНЕ (1933) и на КПГ 
(1936) и нејзин пратенички канди- 
дат за парламентарните избори 
(1936). Поради комунистичката 
дејност бил уапсен (1939), а како 
воен обврзник, учествувал во 
Грчко-италијанската војна (1940- 
1941). По фашистичката окупаци- 
ја, подготвувал радиовести и се 
залагал за формирање македон- 
ски партизански одреди. Бил се- 
кретар на ЕАМ во реонот на Ви- 
шени-Горенци, Костурско (јули 
1943), еден од основачите и член 
на Обласниот комитет на СНОФ 
во Костурско (декември 1943) и 
секретар на Обласниот комитет 
за Вишени-Горенци. Бил убиен од 
бугарската полиција. Опеан е во 
народната песна. 

Лит.: Д-р Ристо Кирјазовски, Демократски 
и анпшфашиспшчки партии и орГанизации 
во ЕГејскиот дел на Македонија 1941-1945, 
ИНИ, Скопје, 1991; М-р Лилјана Пановска, 
Теророт во ЕГејскиот дел на Македонија 
под Германско-италијанска окупација 
(1941-1945), ИНИ, Скопје, 1995. ' С. Мл. 

АЛЕКСОВСКИ, Душко (с. Топо- 
ловиќ, Кратовско, 1948) - филолог, 
професор по француски јазик. Ос- 
новно училиште и гимназија завр- 
шил во Кратово, а Филозофски фа- 
култет (Романска филологија) во 
Скопје. Првин работел како про- 
фесор по француски јазик во Кра- 
тово, а потоа магистрирал (1976) и 
докторирал на Универзитетот 
Франц Конте во Париз на тема 
„Ромен Ролан во Југославија". Во 
Кратово формирал Друштво за 
наука и уметност и Македонски 
центар за карпеста уметност (1992). 

БИБЛ.: ЗаГинаа за да живеат, Кратово. 
1985 (со коавтор); Странските зборови во 
Кратовскиот реГион, Кратово, 1985; 
Топонимијата на Кратовскиот реГион, 
Кратово, 1986; Врските на Ромен Ролан со 
ЈуГославија, Кратово, 1986; Д-р Павел 
Шатев во народните песни, Кратово, 1995. 

ЛИТ.: Б. Бурназовски, Почетоците на свет- 
ската писменост. Значајни археолошки 



исшражувања. „Нова Македонија", XI. VIII, 
16317, Скопје, 26. VI 1992, 10-11. С. Мл. 

АЛЕКСОВСКИ-КАРЧЕ, Борис 

(Кичево, 10. X 1918 - Скопје, 
2002) - чевларски работник, ко- 
мунистички деец и политичар. 
Бил член на СКОЈ (1938) и на 
КПЈ (октомври 1941), секретар на 
МК на КПЈ во Кичево (октомври 
1941 - март 1943), член на Окруж- 
ниот комитет на КПЈ во Тетово 
(септември 1942 - март 1943), 
член на Првиот областен комитет 
на КПМ (април - август 1943), за- 
меник политички комесар на Пр- 
вата оперативна зона на НОВ и 
ПОМ и политички комесар на ба- 
талјон на Првата македонско-ко- 
совска НОУБ (11. XI 1943 - 1944). 
Бил кооптиран за член на 
АСНОМ (октомври 1944). По Ос- 
лободувањето бил на значајни 
партиски и државнички должно- 
сти: претседател на Републичко- 
то собрание на ССМ (1950), пре- 
тседател на Главниот одбор на 
СЗБ од НОБ на Македонија 
(1959-1970), член на ЦК на КПМ/ 
СКМ, пратеник во Републичкото 
и Сојузното собрание и др. Во ме- 
ѓувреме ја завршил,Вишата пар- 
тиска школа „Гуро Ѓаковиќ". Но- 
сител е на Партизанска спомени- 
ца 1941 и повеќе одликувања. 

ИЗВ.: Борис Алексовски-Карче, Сеќава- 
ња, ракопис, АОИНИ, Скопје. 

ЛИТ.: Кичево и Кичевско во НОВ 1941- 
1945. Документи, Кичево, 1985. С. Мл. 

АЛЕКСОСКИ, Блаже (Прилеп, 1. 
II 1933) - актер. Член на Народни- 
от театар од Прилеп (1953-1992). 
Автор е на драмски текстови и на 
популарни историографски книги. 
Бил и режисер на неколку прет- 
стави. Улоги: Марое (Дундо Ма- 
рое); Луков (Нрнила); Тарвалд 
Хермер (Нора); Теодос (Чорбаџи 
Теодос). Режии: Печалбари; Ан- 
тица; Мистер Долар; Ние сме ан- 
Гели; Нажалена фамилија; БеГал- 
ка и др. Автор е на драмските тек- 
стови: Итроман Пејо; Приказна 
за полноќниот Гостин; Колобан; 
Коста Саруфте и др. Р. Ст. 

АЛИ, Фахри (Рапп АП) (Скопје, 9. 
VI 1948) - поет, есеист, критичар, 
преведувач од турската етничка 
заедница. Завршил средно обра- 
зование. Работел како уредник во 
весникот „Бирлик" при НИП 
„Нова Македонија". Студирал на 
Филолошкиот факултет во Скоп- 
је. Од 1970 година почнува да ра- 
боти како новинар во Редакцијата 
на „Бирлик" во Скопје. Бил одго- 
ворен уредник на детските списа- 
ниЈа „Севинч" и „Томурџук" и 
уредник на литературното списа- 
ние „Сеслер". Беше претседател 
на Културно-уметничкото друш- 
тво „Орхан Вели" во Скопје. Член 
е на дПм (од 1978). Поет на егзи- 




стенцијалните прашања и дилеми 
на човекот и светот. Кратките по- 
етски форми се градат над искус- 
твата од источната мудрост и не- 
ретко се искри на мудроста. 

ДЕЛА: МанГал, Ск., 1973; Со две_срца,Ск., 
1978; Потковица, Ск., 1984; Остра стре- 
ла на слободата, Ск., 1989; Водата стеж- 
на, Ск., 1991; Неоткинато од карпа, Ск., 
1995; Окото на маката, Ск., 1997; Еволу- 
ционо течам, Ск., 1999; Делба на осамено- 
ста, Ск., 2003; стихозбирка за деца Дет- 
ски ветрови, Ск., 1993. В. Тоц. и А. Аго 

АЛИ ЧАИР (Прилеп) - археоло- 
шко наоѓалиште, откриено при 
изградбата на градската населба 
Али Чаир. Со заштитни сондаж- 
ни ископувања (1968 и 1972) биле 
откриени керамички садови и 
други артефакти од еднослојна 
населба, според кои е извршена 
временска и културна детермина- 
ција на доцниот неолит во Пела- 
гониската котлина. Северно од 
неа на околу 100 т биле најдени 
две мермерни плочи со релјефни 
претстави на римските божици 
Венера и Минерва. 

ЛИТ.: Благоја Китаноски, Али Чаир - 
Прилеп, неолитска населба, 1АПв, 11, Бе- 
оград, 1969. В. С. 

АЛИН ДОЛ (с. Немањици, Св. 
Николе): 1. Неолитска и римска 
населба и некропола. На левиот 
брег на Орелска Река, на 1,8 кт 
сз од селото, денес делумно под 
водата од езерото „Мавровица". 
Заштитни истражувања се извр- 
шени во 1981 г. Керамиката е од 
раниот, средниот и од доцниот 
неолит. Хронолошки и културно 
одговара на блиската населба во 
Анзабегово и на културната гру- 
па Анзабегово - Вршник I— IV. 
Во римскиот период егзистира- 
ла помала населба со керамички 
работилници. Откриена е печка 
за керамика. Покрај реката е 
откриена бања. Римска некро- 
пола со скелетни погребувања 
во камени цисти, кои датираат 
од Ш-1У в. 

2. Археолошко наоѓалиште 1,8 
кт с-з од селото. Во текот на из- 
градбата на ХА Мавровица, Ар- 
хеолошкиот музеј во СкопЈе 
(1981), а потоа и Народниот му- 
зеј од Свети Николе (2003), из- 
вршиле заштитни ископувања 



39 



А АЛИНСКА 



со кои биле откриени остатоци 
од неолитска населба од постар- 
иот неолит, стратиграфски 
идентична на населбата Барут- 
ница во Анзабегово, темели од 
станбени објекти, скара од печ- 
ка за печење тегули и имбрекси, 
како и гробови-цисти што при- 
паѓале на мала рурална населба 
од римско време (1-У в.). Дел од 
наоѓалиштето веќе е под водите 
на акумулацијата. 

ЛИТ.: Драгиша Здравковски - Мила Шур- 
баноска, Извештај од заштитното 
истражување на ХА „Мавровица" во с. 
Немањици, Свепшниколско, ЗАМ, Х-Х1, 
Скопје, 1983. В. С. 

АЛИНСКА БИТКА (с. Алинци, 
Прилепско 6. XI 1912) - битка по- 
меѓу српската и отоманската вој- 
ска во Првата балканска војна. Во 
неа учествувале и Македонци ка- 
ко дел од српските воени единици. 
Отоманските сили биле примора- 
ни да се повлекуваат преку Црна 
Река кон Битола. Во борбите срп- 
ската војска загубила 1.378 војни- 
ци, а турската војска околу 500 
војници. 

ЛИТ.: МПипп Еахагеуш, Ѕгрѕко-ѓигѕкѓ га( 1912 
ЅоЛпе, к. Ш, Вео§гаа, 1931. В. Ст. 




Али-Паша 
Јанински 



АЛИ-ПАША ЈАНИНСКИ (Те- 

педеленли; Тепелена) (1741 - 5. II 
1822) - османлиски феудалец од 
албанско потекло, паша на Јани- 
на, а потоа одметник од централ- 
ната османлиска власт и незави- 
сен владетел. По верното пода- 
ништво на султанот Селим III, се 
осамостоил и се прогласил за не- 
зависен владетел на Албанија, 
Епир и Мореја (Пелопонез) 
(1803), а потоа ја проширил своја- 
та власт и во Македонија, Тесали- 
ја и Грција. Поради суровоста во 
управувањето, влегол во народна- 
та традиција како беспримерен 
зулумќар. Воспоставил дипломат- 
ски врски и влегол во преговори 
со Наполеон I, а потоа и со Анг- 
лија. По двегодишна војна со сул- 
танот Махмуд II, со измама бил 
заробен и убиен. 

ЛИТ.: Охрид и Охридско низ историјата, 
книга втора. Од пагањето под османлиска 
власт до крајот на Првапш светска војна, 
ИНИ, Скопје, 1978; Александар Матков- 
ски, Отпорот во Македонија во времето 



на шурскошо владеење, том IV. Буни и во- 
станија, „Мисла", Скопје, 1983. С. Мл. 

АЛИ-ПАШИНА ЏАМИЈА (Ох- 
рид, верој. XVIII в.) - споменик на 
културата и активен верски објект. 
Позната и под името Сулејман-па- 
шина џамија. Подигната од Деф- 
тердар Али-паша. Има квадратна 
основа со димензии 12,50 х 12,50 т, 
засводена со купола на двојни 
тромпи; реновирана во XIX в. 

ЛИТ.: АууегсИ Екгет НакН, Аугира'с1а Оѕ- 
тапк Мкпал Еѕег/еп. „Уи§оѕ1аууа", 111 сПд, 3. 
кѓѓа1>, °ѕт.агЉи1, 1981; Ргоѓ. Бг. Ѕетауј Еујсе, 
ОШ'пш Гигк Оеуппе Ак Еѕег/еп, УакШаг аег- 
§ЃЅ1, ѕау! VI, "ѕгагЉи!, 1965. Др. Ѓ. 




Абдурахман 
Алити 



АЛИТИ, Абдурахман (с. Желино, 
Тетовско, 1945) - правник, амбаса- 
дор на РМ во РБ. Дипломирал на 
Правниот факултет во Скопје 
(1969). Се вработил во Градскиот 
совет и подолго време останал на 
работа во Собранието на Општи- 
ната во Тетово (1969- 1988). Како 
претседател на Комитетот за 
здравство и социјална политика, 
поради залагање за поголеми по- 
литички права на Албанците во 
СРМ, бил отпуштен од работа. Бе- 
ше лидер на ПДП во времето кога 
беше водечка партија на Албанци- 
те во РМ. На првите демократски 
парламентарни избори беше из- 
бран за член на Парламентот 
(1991). Како пратеник на ПДП од 
вторите парламентарни избори 
(1994), заедно со Тито Петковски 
од СДСМ и Киро Поповски од СП, 
беше избран за заменик-претседа- 
тел во Парламентот. с. Мл. 

АЛИУ, Али Ферик (АН Репк А1ш) 
(с. Крани, Преспа, 1. IV 1934) - есе- 
ист, критичар, теоретичар на лите- 
ратурата, преведувач, професор, 
академик. Основно училиште за- 
вршил во Битола, Учителска шко- 
ла во Скопје и дипломирал на Фи- 
лолошкиот факултет во Белград. 
Докторирал на тема „Книжевното 
дело на Петро Марко" на Универ- 
зитетот во Приштина. Работел ка- 
ко новинар и уредник во „Нова 
Македонија", како и во списанија- 
та „Млад борец", „Флака" и „Јехо- 
на". Од 1972 г. е ангажиран како 
предавач и професор по предмети- 
те Теорија на литературата и Со- 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




времена албанска книжевност на 
Филолошкиот факултет на При- 
штинскиот универзитет. Член е на 
КАНУ, МАНУ надвор од работ- 
ниот состав, како и на ДПМ (1975). 
Се занимава со книжевна критика 
и со есеистика и е еден од наЈистак- 
натите албански книжевни крити- 
чари. Пишува критички осврти на 
дела од македонската, балканска- 
та и светската книжевност. 

БИБЛ.: Истрожувања, 1971; Времето и 
творецот, 1975; Четири романи на Пе- 
тро Марко, 1979; Книжевни студии, 1982; 
Теорија на книжевноста, 1984; Ооп КѓѕкоИ 
Мег Ѕк^ѓрѓагеѓ, 1998; Кеј1екѕе Шгаге, 1999; 
АнтолоГија на современата албанска по- 
езија, 2000; Воп Кѓѕкоѓѓ пс1ег ѕкцѓрѓаге, 2000; 
Дон Кихот мегу Албанците, 2003. А. П. 

АЛИУ, Линдита Али (Скопје, 
1962) - новинар, писател. Основ- 
но образование завршила во 
Скопје, а средно училиште во 
Приштина. Дипломирала на Гру- 
пата за англиски јазик и книжев- 
ност на Филолошкиот факултет 
во Приштина. Одреден период 
работела како новинар во „Ри- 
линдја", а потоа станува лектор 
по англиски јазик и книжевност 
на Филолошкиот факултет во 
Приштина. Пишува поезија и 
проза. 

БИБЛ.: Миге ( Ѕидови), 1984; МоѕкШ Љ ѓе 
Гѕкѓт те ѓе тМкепј ( Можеби ќе бевме пого- 
леми), 1990. А. П. 

„АЛКАЛОИД" - Скопје - водеч- 
ка фармацевтска, хемиска и коз- 
метичка индустрија во РМ. Од 
1936 г. преработува суров опиум 
на Балканот. Од 1946 г. станува 
државна фабрика за алкалоиди. 
Бележи постојан раст на асорти- 
манот, капацитетот, бројот на 
вработените и на производството. 
Од 1957 г. почнува и со галенско 
производство на готови лекови. 
Бројот на вработените е 38 во 
1947, 255 во 1965 и 3.200 во 1982 г. 
Од 1966 г. се интегрира со фабри- 
ките за лековити билки „Билка", 
за хемикалии и фотоматеријали 
„Лафома" и за сапуни и козмети- 
ка „Цветан Димов". Во соработка 
со странски фирми, презема ли- 
ценци, доработува и произведува 
прекурсори. Врши екстракција на 
опиумски алкалоиди, преработка 



40 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АЛПСКА А 




„Алкалоид" - Скопје, Погон за лекови 



на лековити растениЈа, производс- 
тво на фармацевтски суровини, 
лекови за хумана и ветеринарна 
медицина, лабораториски и инду- 
стриски хемикалии, премазни 
средства, санитетски и рентген 
материјали, козметика и сапуни. 

ЛИТ.: 40 Години АЛКАЛОИД, Скопје, 
1976; Алкалоид '82, каталог. Св. X. Ј.-С. П. 

АЛКЕТА (ок. 573-541 пр.н.е.) - 
македонски крал од династијата 
на Аргеадите, син на Аероп I и на 
Никаноја. Владее со „земјата на 
Македонците" (Херодот) и држа- 
вата ја проширува на цела Пиери- 
ја, Ботиаја и Алмопија. 

ЛИТ.: Херодот, Историја. Прев. Д. Чади- 
кова, Скопје, 1998; Н. Проева, Студии за 
античките Македонци, Скопје, 1997. 

А. Шук. 

АЛМОПИЈА - област во т.н. 
Долна Македонија, која ја опфаќа 
малата долина по горниот тек на 
р. Лудија (ден. Могленица), меѓу 
областите Еордаја и Пелагонија. 
Македонците џ освојуваат (сп. Ту- 
кидид) спуштајќи се од Горна Ма- 
кедонија во Ботиаја и Пиерија. Би- 
ла густо населена уште во антика- 
та. Птолемај споменува три града: 
Алмопа, Хорма и Апсал. Областа 
е позната како Могленска Долина, 
опколена со пл. Ниџе и Пајак. 

ЛИТ.: ТкисусИскѕ, 4 уо1ѕ., Нагуагс! 1ЈшуеѕѕгГу 
Ргеѕѕ, 1958; Ф. Папазоглу, Македонски Гра- 
дови у римско доба, Скопје, 1957. А. Шук. 

АЛРСАН ЧОВЕК (АЛОВИТИ 
ЛУГЕ) - лице во кое влегол де- 
мон или е обземено со стапнува- 
ње на демонско место; деца роде- 
ни во кошулка, од полов однос 
меѓу жена и змев или човек во кој 
влегла самовила, со натприродни 
сили и можности, заштитници од 
градоносните облаци. 

ЛИТ.: Речник на народната митолоГија 
на МакедонциП1е. Редактор Танас Вражи- 
новски, Скопје, 2002, 38-39. С. Мл. 

АЛОХТОНИ (ЕГЗОТИЧНИ) 
ВИДОВИ ДРВЈА И ГРМУШКИ 

(грч. екѕоикоѕ - стран, надворе- 
шен) - дрвја пренесени од други 
делови на светот (континенти) за 
да се одгледуваат и да се користат 
надвор од својот природен ареал. 
За разлика од автохтоните (до- 
машни) видови, егзотите во нова- 
та татковина не растат самоник- 



Адаптирано дрво во Македонија (Аглеѕ сопсо!ог 1Јпа1.) 



нато. Интродукцијата на егзоти 
во Македонија, систематски и на 
научна основа, започна по Втора- 
та светска војна, кога се внесуваа 
дрвни видови за стопанска и за 
хортикултурна намена. Во текот 
на изминатите шеесет години, не- 
кои од видовите за стопанска на- 
мена добро се адаптираа и пока- 
жуваат извонредни резултати во 
поглед на продукцијата на дрвна- 
та маса и се наметнуваат како 
многу значајни за шумарската 
оператива. Меѓу поважните се: 
Ашеѕ сопсо1ог 1лпс11., Аглеѕ §гапсНѕ 
ПпсП., Аглеѕ погсЈтапшапа Ѕрасп., 
Са1осес1шѕ сЈесиггепѕ Тогг., Сеагиѕ ат- 
1аписа Мап., СесЈшѕ сЈеосЈага Еоис!., 
СесЈшѕ 1Љаш Еа\уѕ., СНатаесурапѕ 
1а\Уѕошапа Рег1., Сиргеѕѕиѕ апгошса 
Огеепе, Сиргеѕѕиѕ ѕетрепагепѕ Е., 
Ргахтиѕ атепсапа Е., 01пк§о вНова 
Е., Ји§1апѕ ш§га Е., Еапх сЈесИиа ОС, 
Ркеа рип§епѕ Еп§е1т., Ртиѕ глииа 
Теп., Ртиѕ ехсе1ѕа Уа11., Ртиѕ тапИ- 
та МШ., Ртиѕ тописо1а Оои§1., Р1- 
пиѕ ѕиокиѕ Е, Рѕеис1о1ѕи§а тепг1еѕи 
Ргапсо, Ко01п1а рѕеис1оасас1а Т., Ѕе- 
^ио1ас1епс1гоп §1§ап1:еит Епс11., ЅорНо- 
га јаропка Е., Сшегсиѕ ае§у1орѕ Е., 
^иегсиѕ шога Е., 1Ј1тиѕ ритПа Е. 
ЛИТ.: Александар Андоноски, Инт.ро- 
дукција на стопански важни шумски дрв- 
ја во Македонија, во: Зборник на трудови 
на Советот за стопанисување со голините. 

Ал. Анд. 



АЛПЕЗ - вид украс за на глава 
од средновардарската етнограф- 
ска целина. Бил изработен од на- 
нижани сребрени пари што се 
ставале на главата, спуштени низ 
грбот. Сл. ѓ. 

АЛПИНЕТУМ - хармоничен 
аранжман од карпи, дрвја, грму- 
шки и терени поставени на одреде- 
на површина за хортикултурно 
уредување. Првите регистрирани 
алпинетуми датираат од 1880 г. на 
Британските Острови, а подоцна 
биле подигани во Швајцарија и во 
други европски земји. Во Македо- 
нија нивното подигање е од понов 
датум (последните децении од XX 
в.). Вообичаено е да се подигаат на 
стрмни поврншни со пад од 10°-40". 
Најсоодветно е карпите да потек- 
нуваат од близината на локацијата 
на алпинетумот, но тоа не е строго 
правило. При изборот се внимава 
карпите да бидат патинирани, иза- 
бени од времето, шупливи, покри- 
ени со лишаи и мов, без остри ра- 
бови и варијабилни по големина. 
Садниот материјал треба да биде 
пуџест. Употребата на ваков ком- 
пактен материјал овозможува соз- 
давање успешни композиции на 
мали површини. Бл. С. 

АЛПСКА ВЕГЕТАЦИЈА ВО 
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 

- вегетациски тип што се развива 
над горната шумска граница, над 
субалпските пасишта и субалп- 
ските грмушести заедници, по ви- 
соките планини од умерениот 
климатски појас (над 2200 т над- 
морска висина). Во нејзиниот со- 
став доминираат ниски баздовид- 
ни или перничести повеќегодиш- 
ни тревести или грмушести расте- 
нија, приспособени кон специ- 
фичните еколошки услови на ви- 
сокопланинскиот појас - краток 
вегетациски период, многу ниски 




Алпска вегетација во РМ 



41 



А АЛПСКА 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



температури во зимскиот период, 
долготраЈна снежна покривка, 
свежи лета, силни ветрови, дож- 
дови, интензивно сончево освет- 
лување и др. Опфаќа разновидни 
растителни заедници што се раз- 
виваат на хетерогена подлога (ки- 
сели почви, карбонати, планински 
тресетишта, сипари, точила, ка- 
мењари, карпи и др.), кои припа- 
ѓаат кон различни вегетациски 
класи - Е1упо-Ѕеѕ1епе1:еа, Сапсетеа 
сигуи1ае, ЅаПсегеа пегкасеае, Ѕспе- 
испгепо-Сапсегеа ѓиѕсае, Огуретеа 
ѕртоѕае, Аѕр1ешетеа тпсНоташѕ и 
др. Покрај разните претставници 
од фамилијата на тревите (Роасе- 
ае), нејзината физиономија ја 
определуваат голем број видови 
од родовите: Апагоѕасе, Оегплапа, 
Оешп, Рпти1а, Ѕах11га§а, ЅоШапеПа, 
Тггуггшѕ и др. Алпска вегетација се 
развива на голем број планински 
масиви во Европа (Алпи, Карпа- 
ти, Пиринеи, Кавказ, планини на 
Балканскиот Полуостров) и др. 
Во РМ алпски заедници се при- 
сутни на повеќе планинските ма- 
сиви - Шар Планина, Јакупица, 
Кораб, Дешат, Бистра, Стогово, 
Јабланица, Еаличица, Пелистер, 
Ниџе и други. Вл. м. 





Пелистерска молика (РЈпиѕ реисе) 

АЛПСКА ГРАНИЦА НА ШУ- 
МАТА - нивото до кое достигнува 
склопена шума што расте исправе- 
но повисоко од 5 т. Таа е законита 
појава на сите високи планини на 
сите континенти, само што е фор- 
мирана од разни видови дрвја и се 
наоѓа на различна надморска виси- 
на. ШваЈцарскиот ботаничар Н. 
Вгосктапп-Уегоѕсг! (1919) ја испи- 
тувал алпската граница на шумата 
на Северните, Централните и Јуж- 
ните Алпи и констатирал дека таа 
поминува по среднојулската изо- 
терма од +10 С. Споредбена анали- 
за на алпската граница на шумата 
на Рила, Бјелашница и Рисњак на- 
правил и Хорват (1942) и конста- 
тирал дека маритимната клима со 



висока воздушна влага Ја спушта 
границата и дека таа е формирана 
од бука (Ра§иѕ ѕугуапса), додека 
контнненталната клима ја покачу- 
ва таа граница и е формирана од 
смрча и молика или само од моли- 
ка (Ртиѕ реисе). 

Во РМ алпската граница на шума- 
та е формирана од бука (Ра§иѕ то- 
еѕ1асај, молика (Ртиѕ реисе), смрча 
(Ркеа аглеѕ) и од бел бор (Ртиѕ 
ѕу1уеѕгпѕ). Во субалпскиот поЈас се 
наоѓаат и состојки од борот кри- 
вуљ (Ртиѕ ти§о), но тие се полег- 
нати, а има и состојки од планин- 
скиот јавор (Асег пеШгекЈш), но 
тие се наоѓаат на засолнети ме- 
ста. На Шар Планина алпската 
граница на шумата е формирана 
од смрча или од смрча и молика и 



во триесеттите години на XX в. 
преселен во Израел. Издавач на 
Синајскиот псалтир (Рѕакегшт 
ЅтаШсит, ап 11(И §1а§о1Шс тапиѕ- 
спр( Јгот Ѕ(. Са(Иегте'ѕ топаѕ(егу, 
т(. Ѕтаѓ, МАНУ, Скопје, 1971). 

3. т. 

АЛТИПАРМАКОВ, Димитар 

(Битола, 3. VIII 1949) - дипл. ел- 
инж., д-р на технички науки. 
Истражувач во Институтот за 
нуклеарни науки во Винча (Срби- 
ја) и во компанијата Атомска 
енергија на Канада (Атогшс Епег§у 
оѓ СапасЈа Цтѓѓеа). Дал прилози 
кон теоријата на неутронските 
полиња во нуклеарните реактори 
и моделирањето на физичките 
процеси во циклотроните. Др. р. 




Според Скилица, Петар Делјан по своето крунисување го прима неговиот роднина Алусијан (XI в. 



се наоѓа на 1.800 т надморска ви- 
сина, а групи стебла се наоѓаат до 
2.000 т надморска висина. На Пе- 
листер моликата формира шуми 
до 1.800 т надморска висина, а 
групи стебла се наоѓаат до 2.200 т 
надморска висина. На Кајмакча- 
лан белиот бор формира шуми до 
1.800 т надморска висина, а групи 
стебла се наоѓаат до 2.000 т над- 
морска висина. Буката формира 
алпска граница на голем број пла- 
нини: Кораб, Дешат, Бистра, По- 
речки Планински Венец, Јакупи- 
ца, Беласица и др. Таа формира 
шума до 1.800 т, а се срекаваат 
групи до 2.000 т. Р. Р. 




Моше 
Алтбауер 



АЛТБАУЕР, Моше (АгЉаиег, 
Моѕке) (Пшемишл, Полска, 12. XI 
1904 - Тел Авив, Израел, 14. X 
1998) - лингвист, специјалист за 
староцрковнословенски, Евреин, 
роден и школуван во Полска, но 



АЛУСИЈАН (XI в.) - македонски 
благородник, внук на Самуилови- 
от брат Арон и син на царот Јован 
Владислав. По ликвидирањето на 
Самуиловото Царство бил одве- 
ден во Византија да го управува 
како стратег Теодосипол. Доаѓа 
во Македонија во времето на вос- 
танието на Петар Делјан (1040/ 
41), којшто му ја доверува коман- 
дата над 40.000 војници за да го за- 
земе градот Солун. Неуспехот до- 
ведува до измена на текот на во- 
станието, а наскоро и до раздор во 
востаничките редови. На една 
гозба Алусијан успева да го осле- 
пи и да го предаде Делјана на Ви- 
зантијците, по што бил произве- 
ден во магистер. 

ИЗВ. и ЛИТ.: В. Н. Златрарски, Моливде- 
вул Самоила Алусинна, „Известин на 
б-влгарскии археоложки институт", Со- 
фии, 1921; Византиски извори за истори- 
ју народа ЈуГославије, Ш, Београд, 1966; 
Бранко Панов, Средновековна Македони- 
ја, Ш, Скопје, 1983; Милан Бошковски, 
Македонија во XI и XII век (надворешни 
упади на територијата на Македонија), 
Скопје, 1997. Б. Р.-Ј. 

АЛУШЕВСКИ, Илија (с. Еавато, 
Битолско, 1928 - Битола, 8. II 
2004) - средношколски професор, 
фолклорист. Уште како ученик 
во Учителската школа „Браќа 
Миладиновци" во Битола почнал 
да собира македонски фолклор, а 
повеќе записи направил и на 
Фолклорниот фестивал во Бито- 
ла (1947) и на Мпадинската работ- 



42 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АМАМ А 




на акција „Маврово". По завршу- 
вањето на Учителската школа 
(1948/1949) студирал на Вишата 
педагошка школа во Скопје и бил 
еден од првите членови во Држав- 
ниот ансамбл за народни песни и 
игри „Танец". По дипломирањето 
бил стручен соработник на Ин- 
ститутот за фолклор во Скопје (1. 
II - 31. XII 1953), просветен работ- 
ник во Кочани, Штип, Смилево и 
Битола, при што ја продолжил со- 
бирачката дејност, а дел од собра- 
ните материЈали ги објавувал во 
дневниот и периодичниот печат и 
во две збирки. Има особен придо- 
нес во деЈноста на КУД „Стиф 
Наумов", КУД „Илинден", КУД 
„Александар Турунџев", КУД 
„Гоце Делчев" и КУД „Даме Гру- 
ев" од Битола и во КУД „Стив 
Наумов" од с. Логоварди. Беше и 
еден од иницијаторите за форми- 
рањето на Фестивалот за народни 
песни и игри „Илинденски дено- 
ви" во Битола. Замина во пензија 
како професор во Средното тех- 
ничко училиште во Битола. 

БИБЛ.: Залуде лудо, полуде (народни пес- 
ни), Битола, 1990; Цвшшт коњче во Гора 
зелена (народни песни). Битола, 1994. 

ЛИТ.: Панде Манојлов, Илија Алушевски 
1928-2004, „Прилози", П, 3-4, Битола, 2004, 
209-210. С. Мл. 

АЛЧЕВ, Петре (с. Раштани, Ве- 
лешко, 1880 - Велес, 21. XI 1956) - 
столар, социјалдемократски и ко- 
мунистички деец. Бил член на ра- 
ботничкото друштво „Класово 
единство" и еден од основачите на 
Велешката социјалдемократска 
организација. Како носител на 
комунистичката листа на оп- 
штинските избори (22. VIII 1920), 
станал претседател на „Црве- 
ната" општинска управа во Велес. 
Бил еден од иницијаторите за по- 
кренувањето и соработник на в. 
„Социјалистичка зора" во Скопје. 
Поради закани и болест, поднел 
оставка на претседателската функ- 
ција и политички се пасивизирал. 
(На неговото место бил избран 
Јовче Ципунов). Активно ја пома- 
гал НОБ (1941-1944). С. Мл. 

АЛЧЕВ, Стојан (Велес, 12. III 1903 
- Титов Велес, 26. IV 1969) - музич- 
ки педагог и композитор. Студиите 



по пијано и композиција ги завр- 
шува во Музичкото училиште 
„Станковиќ" во Белград. Настав- 
ник по музика е во Школата за сле- 
пи деца во Земун; иницијатор и ос- 
новач на Музичкото училиште во 
Титов Велес и негов директор 
(1945-1954 и 1963-1968). Во меѓу- 
време, предава во Средното музич- 
ко училиште во Скопје (1954 
-1963). Автор е на музика за деца и 
за гудачки инструменти. Др. о. 




Лорандитова руда од рудникот Алшар 



АЛШАР - рудник на ЅБ, Т1, Аѕ ру- 
да. Нискотемпературното хидро- 
термално ЅВ-Аѕ-Т1-Аи наоѓалиште 
Алшар е лоцирано во металоге- 
нетскиот реон Кожуф. Го кара- 
ктеризира сложена минерална па- 
рагенеза и релативно високо 
учество на талиумови минерали 
(лорандит, бернардит, парапиеро- 
тит, ребулит, пикопаулит, раге- 
нит, симонит, врбаит и др.). Нао- 
ѓалиштето просторно и генетски 
е врзано за комплексите на плио- 
ценска калко-алкална магма 
втисната во тријаски и кредни 
карбонатни карпи (доломити и 
варовници). НаЈзначајниот дел од 
рудната минерализација е созда- 
дена во температурен интервал 
од 100-250"С. 

ЛИТ.: С. Јанковиќ, Б. Боев и Т. Серафи- 
мовски, МаГматизам и Терциерна мине- 
рализација во Кожуфската мепшлоГе- 
неп1ска област во Македонија со посебен 
осврт на наогалиштето Алшар, Посеб- 
но издание бр. 5. РГФ, Штип, 1997. 

Т. Сер. 

„АМАК СП" АД - Охрид - фир- 
ма за производство и промет на 
автогалантерија и делови од пла- 
стика, настаната со трансформа- 
ција на „Застава - херој Тоза Дра- 
говиќ". Со одлука на Народниот 
одбор од 1960 г. е формирано ме- 
талопреработувачкото претпри- 




Еден од погоните на „АМАК СП" АД - Охрид 



јатие „Застава - херој Тоза Драго- 
виќ" - Охрид, а изградбата почна- 
ла во 1961 г. Главно се произведу- 
вани пет производи за возилата 
Застава, ФСО и ФСМ - Полска, 
Автовоз и ГАЗ во Русија, како и: 
брави и рачки за возила; подигну- 
вачи на стакло; внатрешни и над- 
ворешни ретровизори; шарки за 
врати и безбедносни појаси и др. 
Во септември 1994 г. фирмата 
„Застава - херој Тоза Драговиќ" 
се трансформира во 6 нови друш- 
тва, од кои само ова друштво ги 
продолжува истите активности. 
„АМАК СП" воведува своја тех- 
нологија за автогалантериски 
производи за 250.000 возила, кое 
се остварува со 533 вработени 
(2.500-2.800 порано). Инсталира- 
ните машински капацитети (305 
машини и 30 линии) се поставени 
на оградена површина од 85.000 
т 2 (32.780 т 2 под покрив). Денес 
со успех се остварува производ- 
ството и монтажата на 1.900.000 
единици безбедностни појаси за 
возилата Автоваз и ГАЗ, како и 
артикли за 15.000 возила од про- 
изводната програма на Застава 
автомобили. Сл. А. 

АМАМ - јавна бања градена во 
градовите во Македонија во пери- 
одот на турското владеење. Секој 
амам содржел пет групи просто- 
рии: шадрван (гардероба) со ква- 
дратна основа, капалук (дел за 
адаптација) со правоаголни осно- 
ви, халвет (простор за капење) 
еден квадратен простор на кој мо- 
же да се надоврзат повеќе мали 
простории, хазна (резервоар за 
вода) и ќулхан (ложиште). Во 
халветот по обемните ѕидови се 
изградени камени банкини и ка- 
мени корита - курни. Покривани 
се со куполи и сводови. Осветлу- 
вањето е зенитално. Градени се 
од камен и тула. Затоплувањето е 
подно и преку ѕидовите. Вна- 
трешноста била украсувана со де- 
коративна пластика, главно, во 
тромпите, во лаците и во горните 
ѕидни партии. Амамите биле гра- 
дени како двојни, т.н. чифте ама- 
ми со посебни делови за жени и за 
мажи или како едноделни. Позна- 
ти се Чифте амам (XV) и Даут-па- 
шин амам (1489-1497) во Скопје 
(и двата адаптирани во уметнички 
галерии), амамот Дебој (XVI в.) 
во Битола, Воска амам во Охрид, 
амамот во Тетово и др. 

ЛИТ.: М. Здравковин, Рестаурација и 
адаптација Даут-пашиноГ амама у Скоп- 
љу, Зборник заштите споменика културе, 
1, Београд, 1950, 45-56; И. Здравковип, Из- 
бор Гра})е за проучавање споменика ис- 
ламске архитектуре у ЈуГославији, Бео- 
град, 1964; К. Томовски, Амамот Дебој во 
Битола, Зборник на Археолошкиот музеј 
на Македонија, Скопје, 1975, 263-270; Ќ. 
Томовски, Конзерваторски и респшвра- 
торски работи на Чифте амамот во 



43 



А АМАМ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Скопје, „Културно наследство", 5, Скопје, 
1973, 1-5; Л. Кумбараџи-Богоевиќ, Осман- 
лиски споменици во Скопје, Скопје, 1998, 
169-195. Кр. Т. 

АМАМ (с. Лопате, Кумановско) 
- неолитска населба. Се наоѓа 
сретсело, во просторот околу ста- 
риот турски амам, близу до десни- 
от брег на Липковска Река. Спо- 
ред карактеристиките на матери- 
Јалните остатоци, посебно типо- 
логијата на облиците и декора- 
тивните мотиви кај кермичките 
садови, а и култните предмети 
откриени во 1978 г., детерминира- 
на е како доцнонеолитска насел- 
ба од времето на т.н. винчанска 
културна група. 

ЛИТ.: Воислав Санев, Археолошко бо- 
Гатство на СР Македонија, каталог, 
Скопје, 1980, 27. В. С. 



АМАНДМАНИ 

IV. V. VI, VII, ОТ. ГХ. Х.Х1, МК ХИг, XIV. XV. XVI, XVII и Хта 
на Успвот на Рвпу^лнка МвкедоннЈа ' 



□вма амаидивнм са составвк дел на устваот на РеггѓЗгамкв 
м&квдеммгв и апвгупавт во емла со данот ка нманото прогтвсувањв. 



АМАНДМАН № 

1. Граганите на рвпу^пига маквдоиијв, мвквдоткхиот 
народ, кнв н грв^аннтв нѕи живват во нвјзинитв грзкмит кои с* 
дал од влоанскнот насод. туздаоктт нврод, вгиимкмот народ. 
ерпекмот нврод, роиекиот нврод. осшњачкиот нврод и доутите, 
«рвземв^и |а одговорноста за свгашноств н кдмината на нивнага 
татковинв, сввсни м блвгодарнк на своита орвдои зв жртвитв н 
лосветеноста во нивните мгожб^ « борЅо зл соддоаг^д 

Амандмани на Уставот на РМ 

АМАНДМАНИ НА УСТАВОТ 
НА РМ (1992-2005) - дополнени- 
ја и поправки на постојните уста- 
ви. Првите амандмани на Уставот 
на РМ, Амандманот I и Амандма- 
нот II, беа донесени 1992 г. Со 
овие амандмани се констатира де- 
ка РМ нема територијални пре- 
тензии кон соседите и дека нема 
да се меша во внатрешните рабо- 
ти на други држави. Амандманот 
III беше донесен 1998 г. Со овој 
амандман се променија одредбите 
за времетраењето на притворот. 
Уште 15 амандмани (1У-ХУШ) беа 
донесени 2001 г. Амандманот IV ја 
содржи новата преамбула на Уста- 
вот на РМ. Амандманот V на нов 
начин го уредува прашањето на 
службениот јазик, неговото писмо 
и неговата употреба при издавање- 
то на личните документи. Освен 
македонскиот јазик и кирилското 
писмо, службен јазик е и јазикот 
што го зборуваат најмалку 20% од 
граѓаните на РМ. Амандманот VI 
ја воведува соодветната и правич- 
ната застапеност на граѓаните што 
им припаѓаат на малцинските заед- 
ници во органите на државната 
власт и во Јавниот живот во земја- 
та. Амандманот VII ги набројува 
верските заедници во РМ: Маке- 
донска православна црква, Ислам- 
ската верска заедница, Католичка- 
та црква, Евангелско-методистич- 
ката црква и Еврејската заедница. 
Амандманот VIII ги регулира пра- 



вата на припадниците на заедници- 
те во РМ. Амандманот IX ги гаран- 
тира заштитата, унапредувањето и 
збогатувањето на историското и 
уметничкото богатство на сите за- 
едници во државата. Амандманот 
X го регулира двојното одлучува- 
ње во Собранието на РМ за праша- 
њата што ги засегаат малцинските 
заедници. Амандманот XI ги регу- 
лира изборот и надлежностите на 
Народниот правобранител. Аман- 
дманот XII го воведува Комитетот 
за односи меѓу заедниците. Аманд- 
маните XIII, XIV и XV ја обезбеду- 
ваат застапеноста на припадници- 
те на малцинските заедници во Со- 
ветот за безбедност на РМ, во Ре- 
публичкиот судски совет и во 
Уставниот суд на РМ. Амандмани- 
те XVI и XVII го уредуваат праша- 
њето на надлежноста и донесува- 
њето на законите од областа на ло- 
калната самоуправа. Амандманот 
XVIII ја регулира постапката за из- 
мена на Уставот на РМ за праша- 
ња од интерес за малцинските за- 
едници. Амандманот XIX беше до- 
несен 2003 г. Со овој амандман се 
овозможува отстапување од непо- 
вредливоста на тајноста на сите об- 
лици за општење. Уште 11 аманд- 
мани (ХХ-ХХХ) беа донесени 2005 
г. и со нив се извршија пошироки 
реформи во правосудниот систем, 
како и промена на уставните 
одредби со кои се регулираат пра- 
вото на имунитет на министрите и 
неспоивоста на судската и обвини- 
телската функциЈа со други функ- 
ции и професии. 

ЛИТ.: Светомир Шкариќ, Уставно право, 
Скопје, 2006. Св. Ш. 

АМЕБИ (АтоеВта) - најпросто 
градени протоплазматични орга- 
низми. Имаат голо тело, поради 
што се нарекуваат голи пражи- 
вотни. Обликот на телото посто- 
јано го менуваат, по што го доби- 
ле името (атоЉет гр. = менувам); 
се движат со помош на лажни но- 
жиња - псевдоподии. Се хранат со 
цврсти честички како бактерии и 
други ситни организми што ги фа- 
ќаат со лажните ножиња. Се 
размножуваат главно на бесполов 
начин. Најпозната амеба е Атоеба 







^^^^ 





ргоѓеиѕ Е Постојат и паразитски 
видови (род ЕпШтоеВа), кои живе- 
ат во цревата на човекот и пре- 
дизвикуваат болести (на пр., 
амебна дезентерија), а се среќава 
и еден вид во усната празнина што 
се прилепува за кариозните заби и 
може да предизвика болести на 
забите. 

ЛИТ.: Ј. Шапкарев, ЗоолоГија на без- 
'рбетните животни, Скопје, 1991. 

В. Т. К. - М. Кр. 

АМЕРИКАНСКА ВОЕНА МИ- 
СИЈА ПРИ ГЛАВНИОТ ШТАБ 

НА НОВ И ПОМ (јули 1944 - мај 
1945) - втора странска линија на 
територијата на Вардарскиот дел 
на Македонија. Мисијата при- 
стигнала преку територијата на 
Србија, во состав: мајор Скот Ди- 
кенсон, шеф на мисијата, Тед, ра- 
диотелеграфист, Стево Бузич и 
Стив Силјанов (по потекло Маке- 
донец), преведувачи, и Стефан 
Бизик, наредник. Била независна 
мисија коЈа испраќала политички, 
воени и економски податоци до 
штабот на Канцеларијата за спе- 
цијални служби (ОСС). Мисијата 
од Македонија била повлечена во 
мај 1945 г. 

ЛИТ: Велика Британија и Македонија. 
Документи 1942-1945. Избор, превод и ре- 
дакција д-р Тодор Чепреганов, Скопје, 
2000; Воените мисии на Соединетите 
Амарикански Држави во Македонија 
1944-1945. Избор, превод и редакција д-р 
Тодор Чепреганов, Скопје, 2007. Т. Ч. 




Амеби 



Македонската црква „Св. Климент" во Торонто 

АМЕРИКАНСКО-КАНАД- 
СКА МАКЕДОНСКА ПРАВО- 
СЛАВНА ЕПАРХИЈА НА МПЦ 

(1967) - формирана на Третиот 
црковно-народен собор во Охрид 
(16—18. VII 1967), кога е прогласе- 
на и автокефалноста на МПЦ, ре- 
гистрирана во САД. Прв нејзин 
епархиски архиереј бил митропо- 
литот Кирил, кој 20 години ја 
управувал епархијата (1967-1987). 
Од 1987 до април 1989 г. митропо- 
литот Стефан ја носел титулата 
Американско-канадски, од април 
1989 до 1992 епархијата ја админи- 
стрирал архиепископот Гаврил, а 
потоа епархијата била под адми- 
нистративна надлежност на Сино- 
дот. Архиепископот Михаил го 



44 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АМЕТИ А 



презел администрирањето од 1993 
-1999, архиепископот Стефан од 
1999 до 2006, а митрополитот 
Американско-канадски Методиј 
(Златанов) од 2006 г. Цркви на 
епархијата има во Гери - Индија- 
на (1963), Колумбос - Охајо (1965), 
Торонто - Канада (1965), Сираќуз 
- Њујорк (1968), Хамилтон - Ка- 
нада (1971). Епархијата има 30 
свештенослужители, 30 цркви и 
два манастира. Секоја година, 
почнувајќи од 1975 г. организира 
црковно-народен собир на Денот 
на трудот (првиот викенд во сеп- 
тември), на кој учествуваат сите 
цркви од епархијата. Во црквите 
работат неделни училишта за ве- 
ронаука, македонски јазик, исто- 
рија на македонскиот народ и 
историја на МПЦ. 

ЛИТ.: Ратомир Грозданоски, Стефан Ар- 
хиепископ Охридски и Македонски, Ско- 
пје, 2000. Рат. Гр. 

АМЕРИКАНСКО-МАКЕДОН- 
СКА АСОЦИЈАЦИЈА (САД, XI 
2001 >) - асоцијација на Македон- 
ци доселени во САД (претежно 
од Тетовско) со Македонскиот 
фонд за помош. Основана за да 
придонесува за зближување и 
унапредување на политичката и 
економската соработка помеѓу 
САД и РМ. Организирала мирни 
собирања со осуди на етничкото 
чистење на Македонците од Те- 
товско во 2001 г., реализирала 
средби и разговори со раселените 
Македонци и извршила притисок 
кај македонските и кај американ- 
ските власти за нивно враќање во 
своите домови. Сл. н. к. 

АМЕРИКАНСКО-МАКЕДОН- 
СКА БИЗНИС АСОЦИЈАЦИ- 

ЈА (Детроит, Мичиген, САД, 
1990 -) - организирана од бизнис- 
мени од македонско потекло 
(претежно од тетовскиот крај), 
кои живеат во Детроит и во други 
градови во САД. Формирана со 
цел да одржува контакти и заед- 
нички да придонесуваат за еко- 
номскиот развој на Република 
Македонија, посебно на Тетов- 
скиоткрај. Сл. н.-к. 

АМЕРИКАНСКО-МАКЕДОН- 
СКИ ВРСКИ И ОДНОСИ. За- 

почнуваат како трговски во 1776 
г. Првата политичка активност 
САД ја преземаат на Цариград- 
ската конференција (1876/1877) 
како предлог за автономија на 
Македонија. Прв индиректен кон- 
такт со македонското национал- 
ноослободително движење воспо- 
ставуваат по повод киднапирање- 
то на протестантската мисионер- 
ка Елен Марија Стон (ЕПеп Мапа 
Ѕтопе), заедно со Катерина Стефа- 
нова-Цилка (септември 1901 - 
март 1902). САД не се ангажираат 



Мис 
Стон 




во настаните поврзани со Илин- 
денското востание, ниту во спро- 
ведувањето на реформите, но ја 
поддржуваат британската поли- 
тика во интерес на Македонија. 
Во балканските војни се воздржу- 
ваат од непосреден ангажман, но 
ставот на САД во однос на Буку- 
решката конференција е „целос- 
на граѓанска и верска слобода за 
жителите на областите што би 
потпаднале под суверенитетот на 
која било од петте сили". Во Вто- 
рата светска војна воена мисија на 
САД е акредитирана при ГШ на 
НОВ и ПОМ. Шефот на мисијата, 
мајор Дикенсон (Шскепѕоп) држи 
говор на Првото и на Второто за- 
седание на АСНОМ, како израз 
на с1е ѓасто признавање на новосоз- 
дадената македонска држава. 
Процесот на иселување Македон- 
ци во САД започнува во XIX в. и 
продолжува до денес. Првото ма- 
кедонско иселеничко друштво се 
формира во 1899 г. во Норд 
Адамс (Масачусетс). Во 1920 г. на 
собирот во Форт Вејн (Индијана) 
македонските организации се 
обединуваат во МПО, чие рако- 
водење во 1924 г. е преземено од 
антимакедонски (пробугарски) 
сили, поради што во 1931 г. во Ге- 
ри (Индијана) се формира нова 
македонска политичка организа- 
ција - Македонски народен сојуз 
(МНС) чија цел е со сопствени си- 



| Иагпнгц нчг-чп ивролми бприп тј НѕксјошрИ н [-Тсгј п и п к | 













V* ДЧЈДИШЕН ДОКЛАЛ I 
НА КЕНТРАЛНКИ КОМИЈЕТ НЛ ИВДОНСКДЈ 
НАРОЈЕН 0М03 В АИЕРНКА К 

ПРЦ ЛЕЛЕГШ1Е Н» ШШ КШЕС 5 Ш, Ш Н« 5 Ш. ШЛЃТ 




Годишен зборник на ЦК на Македонскиот 
народен сојуз во Америка (1937) 



ли и средства да ја помага борба- 
та за конституирање на Македо- 
нија како независна држава. МНС 
функционира до 1949 г. Првата 
македонска црковна општина се 
формира во 1961 г. (Гери). Во вто- 
рата половина од XX в. македон- 
ските емигранти се сериозно 
етаблирани во економскиот, по- 
литичкиот, културниот и спорт- 
скиот живот на САД. Во 1963 г., 
по катастрофалниот земјотрес во 
Скопје, припадници на Армијата 
на САД учествуваат во неговата 
изградба (ул. „Рузвелтова", „Џон 
Кенеди" итн.). 

Во 90-тите години од XX в. САД 
во РМ учествуваат со сопствен 
контингент војници во мисијата 
УНПРОФОР/УНПРЕДЕП како 
израз на с1е ѓасто признавање на 
РМ. Канцеларија за врски на 
САД во СкопЈе се отвора во де- 
кември 1993 г. САД ја признаваат 
РМ на 8. II 1994 г. под референца- 
та „Поранешна Југословенска Ре- 
публика Македонија". Дипломат- 
ски односи се воспоставуваат на 
13. IX 1995 г. Првата амбасада на 
РМ во САД се отвора на 25. IX 

1995 г., а првиот конзулат на 15.11 

1996 г. Прв вонреден и ополномо- 
штен амбасадор на САД во РМ е 
Кристофер Хил (СппѕторНег НШ). 
Прв вонреден и ополномоштен 
амбасадор на РМ во САД е Љуби- 
ца Ачевска. Од февруари 1994 до 
јуни 2003 г. комуникацијата на 
САД со РМ се одвива под привре- 
мената референца ПЈРМ, во сог- 
ласност со одредбите содржани 
во Резолуцијата 817/93 на Сове- 
тот за безбедност на ООН. На 30. 
VI 2003 г. владите на САД и на РМ 
склучуваат Договор за предавање 
лица на Меѓународниот кривичен 
суд (12. XI 2003), во кој се употре- 
бува името Македонија, односно 
Влада на Македонија во својство 
на ополномоштен орган за склу- 
чување на Договорот. Од 4. XI 
2004 г., со одлука на претседате- 
лот на САД Џорџ Буш, САД и се 
обраќаат на РМ под уставното 
име. 

ИЗВ.: Манол Пандевски, Аферата Мис 
Стон низ американската дипломатска 
преписка, Одбрани дела, 4, Скопје, 1981. 

ЛИТ.: Михајло Миноски, САД и Македо- 
нија 1869-1919: Виктор Габер, За македон- 
ската дипломатија, Скопје, 2002; Свето- 
мир Шкариќ, Македонија на сите конти- 
ненти, Скопје, 2000. Т. Петр. 

АМЕТИ, Решат (Кеѕпат Атет!) 
(Гостивар, 15. V 1964) - сликар. 
Дипломирал (1989) на Факулте- 
тот за ликовна уметност во Скоп- 
је, магистрирал (2001) на Факул- 
тетот за ликовна уметност во 
Приштина. Професор на Педаго- 
шкиот факултет во Скопје и на 
Тетовскиот државен универзитет. 
Самостојно излагал во Виена, 



45 



А АМЗАБЕГОВО 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Решат Амети, „Од традицијата" (детаљ) 



Скопје, Њујорк, Париз, Тирана. 
Слика во духот на геометриско- 
асоцијативната апстракција. л. н. 




Амзабегово: керамички садови од раниот неолит 



АМЗАБЕГОВО - современа сел- 
ска населба во Овчеполската Кот- 
лина. Во македонската и балкан- 
ската археолошка литература е 
присутна уште и под имињата Ан- 
забегово и Анза заради резултати- 
те од истражувањето на наоѓали- 
штето Барутница во нејзиниот 
атар. Се работи за материјални и 
други артефакти од повеќеслојна 
неолитска населба, според кои е 
извршена временската и културна- 
та детерминација на постариот не- 
олит во Источна Македонија. в. с. 

АМИНТА I (540-498 пр.н.е.) - ма- 
кедонски крал од династијата на 
Аргеадите, син на Алкета. Во по- 
четокот владее со Пиерија и Боти- 
аја, ги освојува областа покрај дел- 
тата на Аксиос и Западна Мигдо- 
нија (областа Анатемунт) до се- 
верната граница на државата, пл. 
Дисорос. Има добри политички и 
трговски врски со Пизистратите 
од Атина. Т1о походот на Дариј 
против Скитија, Македонија е при- 
нудена да ја признае персиската 
власт; персискиот војсководец Ме- 
габаз испраќа седум персиски пра- 
теници да побараат „земја и вода" 
за Дариј (сп. Херодот); на гозбата 
синот на Аминта, Александар, ги 
убива Персијците затоа што поба- 
рале и жени, што било спротивно 
на македонските обичаи. 

ЛИТ.: НегоЉгиѕ: 1-1У, 4 Уо1ѕ., 1х>егЈ С1аѕѕѓса1 
Гјгжагу, Нагуагс! ТЈгауегѕѓгу Ргеѕѕ, 1961; Херо- 
дот, Историја. Прев. Д. Чадикова. Скопје, 
1998. А. Шук. 

АМИНТА II (ок. 393 пр.н.е.) - ма- 

кедонски крал од династијата на 
Аргеадите; син на Аридај, внук на 



Аминта, правнук на Александар I. 
Извесно време владее заедно со 
истоименикот Аминта, наречен 
„Малиот", син на Аридај. За нив- 
ната власт сведочат сребрени и 
бронзени монети, датирани во 
394/3 г. од пр.н.е. 

ЛИТ.: ОшЉгиѕ ЅѓсиНѕ, 12 Уо1ѕ., Нагуагс! ТЈпѓ- 
уегагу Ргеѕѕ, 1963; ЈиѕТѓга, НШопапап РИШр- 
рѓсагшп, Рапѕиѕ, МОСССХХШ; Апѕ1о1е1, Ро- 
НИсѕ, Нагуагс! ТЈшуегѕѓту Ргеѕѕ, 1960, 4. А. Шук. 

АМИНТА III (393/2 - 370/69 
пр.ње.) - македонски крал од ди- 
настијата на Аргеадите. Оженет 
со Евридика (ќерката на владете- 
лот на Линкестида, Арабај); има- 
ат три деца, идните македонски 
кралеви: Александар II, Пердика 
III и Филип II. Откако ја обезбеду- 
ва внатрешната стабилност на 
Македонија, Аминта во сојуз со 
Спарта го освојува Олинт (прет- 
ходно Олинт ја напаѓа Македони- 
ја и ја освојува Пела), воспоставу- 
ва добри политички и трговски 
врски со градовите на Халкидик, 
кои увезуваат дрвен материјал и 
смола од Македонија. Воспоста- 
вува добри односи со Атина и др. 




Аминта III, монети 



хеленски полиси; зема учество на 
општиот собир свикан во Спарта 
(371), каде што го признава пра- 
вото на Атина да владее со Ам- 
фипол. Ја проширува врховната 
власт и над горномакедонските 
племиња, во Елимеја, сев. дел на 
областа Перебија; има намера да 
ја прошири државата кон Тесали- 
Ја, но тука му се противставува ти- 
ранинот од Фере, Јасон, со кој е 
принуден да склучи сојуз. Кове 
монети со кои ги развива тргов- 
ските врски во Македонија. 

ЛИТ.: ОшЉгиѕ ЅѓсиНѕ, 12 Уо1ѕ., Нагуагс! ТЈпѓ- 
уегѕѓгу Ргеѕѕ, 1963; И. Кацаров, Цар Филип 
II Македонски, Софвл, 1922. А. Шук. 

АМИХАЈ, Јехуда (Уе1шс1а Атк- 
НаГ) (Вирцбург, Германија, 2. IV 
1924 - Ерусалим, 1. X 2000) - еден 
од првите израелски поети што 
својата поезиЈа ја пишувал на хеб- 
рејски јазик. Објавил 13 книги по- 
езија на хебрејски, десетина избо- 
ри на англиски јазик (од кои чети- 
ри се издадени двојазично), потоа 
два романа, од кои романот Не од 
ова време, не од ова место (1963) 
е еден од најчитаните во Израел, 
една збирка раскази, три книги за 
деца и една збирка со драми. Не- 
говите поетски книги доживуваат 
огромни тиражи. Преведен е над 
дваесет светски јазици. Добитник 



Јехуда 
Амихај 




е на многу награди за литература 
(Израел), а станува и прв поет од 
странство што ја добил наградата 
„Книжевен лав" (Њујоршка биб- 
лиотека), како и Златен венец на 
СВП (1995). 

БИБЛ.: Песни (1948-1962), Ерусалим, 
1963; Поезија, СВП, Струга, 1995. 

ЛИТ.: 3. Анчевски, Поетската археоло- 
Гија на Амихај, Поезија, СВП, Струга, 
1995. П. Гил. 

АМНЕСТИЈА ВО РЕПУБЛИ- 
КА МАКЕДОНИЈА - акт во 

форма на закон со кој Собрание- 
то на РМ ги ослободува од гонење 
за кривични дела неопределен 
број лица или пак лицата ги осло- 
бодува целосно или делумно од 
натамошното издржување на каз- 
ната или им ја заменува изречена- 
та казна со поблага казна. Во РМ 
беа донесени три закони за амне- 
стија. Со првиот закон (II 1999 г.) 
беа амнестирани 913 лица: пот- 
полно ослободување од издржу- 
вање на казната затвор добија 4 
лица; 412 лица беа ослободени за 
25%; 350 лица за 15% и 147 лица 
за 10% од неиздржаниот дел на 
казната. Со вториот закон (III 

2002 г.) беше извршена целосна 
или делумна амнестија на 898 ли- 
ца што учествуваа во војната во 
РМ од 2001 г.; целосна амнестија 
добија 164 лица, а преостанатите 
делумна. Со третиот закон (VI 

2003 г.) беа опфатени 265 лица за 
кои постоеше основано сомнева- 
ње дека сториле кривични дела 
неотповикување на повик и од- 
бегнување на воената служба, или 
самоволно оддалечување и бег- 
ство од оружените сили. 

ИЗВ.: Закон за амнестија (1999, 2002 и 
2003 г.), Скопје, 2003. Гор. Л.-Б. 

АМУРИ - детали од невестинска 
капа. Изработени се со редење 
разнобојни монистра, плетење и 
поткит, долги ок. 37 ст. Сл. Ѓ. 

АМФАКСИТИДА - старомаке- 
донска област што го зафаќала 
тесниот појас долж двете страни 
на долниот тек на реката Вардар, 
од Демиркаписката Клисура до 
Егејското Море. Во времето на 
Филип V (II в. пр. н.е.), Амфакси- 
тида е една од петте области кои 



46 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АМФИТЕАТРОВ А 



во Тесалоника коват сребрени и 
бакарни монети. Според Хомер, 
во времето на Тројанската војна 
оваа област била централна па- 
јонска територија од каде што (од 
градот Амидон) Пајонците тргна- 
ле во одбрана на Троја. Во желез- 
ното време, особено во VII и VI в. 
пр.н.е., во оваа област била созда- 
дена исклучително силна локална 
културна група со центар во Ва- 
ландовско-гевгелискиот регион, 
позната како Долновардарска 
или Гевгелиска група. Од тоа вре- 
ме датираат некрополите во: Де- 
дели - Валандово, Зелениште - 
Валандово, Лисичин Дол - Мар- 
винци, Бишов Јавор - Смоквица, 
Сува Река - Гевгелија, Милци - 
Гевгелија, како и некои некропо- 
ли на денешната грчка страна 
(Чаушица, Бохемица и др.). Спо- 
ред Херодот, во VI в. пр.н.е. оваа 
област се уште била позната како 
пајонска земја. Веќе во V в. пр.н.е. 
Тукидид ја спомнува Амфаксити- 
да како македонска област со че- 




Од ископувањата на Јужната тераса, Вардарски Рид 

тирите града (Идомене, Гортини- 
ја, Еуроп и Аталанте), кои се наш- 
ле на патот на походот на траки- 
скиот војсководец Ситалк во Ма- 
кедонија, (429 г. пр.н.е). Бројните 
археолошки остатоци од градски 
населби од предримско време на 
Исар - Марвинци, Вардарски Рид 
- Гевгелија и во околината на Ку- 
куш упатуваат на можноста за 
нивно идентификување со стари- 
те македонски градови Идомене, 
Гортинија и Еуроп. 

ЛИТ.: Ткисус/Шеѕ, 4 уо1ѕ., Нагуагс! ТЈшуеѕѕѓгу 
Ргеѕѕ, 1958; Ф. Папазоглу, Македонски Гра- 
дови у римско доба, Скопје, 1957; В. Соко- 



ловска, Исар Марвинци и Повардарјето 
во античко време, Скопје, 1986; И. Микул- 
чиќ, Антички Градови во Македонија, 
Скопје, 2003; група автори, Вардарски 
рид, Скопје, 2005. Др. М. и А. Шук. 

АМФИПОЛ - значаен антички 
град во областа Бисалтија, на уто- 
ката на р. Стримон. Сместен е во 
плодородна рамнина и со значајна 
стратегиска позиција. Основан е 
како атинска колонија, која Фи- 
лип II ја освојува во 357 г. пр.н.е. 
Градот станува еден од најзначај- 
ните македонски пристаништа на 
Егејското Море, центар за експ- 
лоатација на пангејските рудници 
(за злато и сребро) и центар за тр- 
говија со Тракија. Под римска 
власт (од 148 г. пр.ње.) е главен 
град на Првата македонска об- 
ласт, а по примањето на христи- 
јанството е епископско седиште. 
Забележан во римските итинера- 
рии и во Тави1а Реи1еп§епапа како 
раскрсница на ^1а Е§паг1а. Остану- 
ва значаен град до крајот на анти- 
ката. Градот е познат како еден 
од првите епископски седишта, 
кого уште во I в. од н.е. со христи- 
јанската мисија го посетува апо- 
стол Павле. 

ЛИТ.: Оетоѕ1кепеѕ II, Нагуагс! ЈЈгауегагу 
Ргеѕѕ, 1963; ОшЉгиѕ ЅѓсиНѕ, 12 Уо1ѕ., Нагуагд 
ТЈшуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1963; Ѕтгаоо: Сео§1'арку, 8 
Уо1ѕ., Нагуагс! 1Јгауегѕ1гу Ргеѕѕ, 1960; Ф. Папа- 
зоглу, Македонски Градови у римско доба, 
Скопје, 1957. А. Шук. 

АМФИТЕАТРАЛНИ ИГРИ ВО 
МАКЕДОНИЈА. Се одвивале во 
големите градови во рамките на 
античките театри по доаѓањето 
на Римјаните. Во Стоби и Скупи 
оркестрите служеле како арена, 
со подигање заштитна ограда или 
ѕид поставен во првиот ред од гле- 
далиштето. Во Хераклеја, уште 
при градењето на театарот, била 
планирана двојната намена: за из- 
ведување театарски претстави и 
за амфитеатрални игри, со инкор- 
порирање на кафези за животни 
во рамките на гледалиштето. Ка- 
ко во Хераклеја така и во Лихнид 
оркестрата имала двојна улога, 
само што таа веројатно во Хадри- 
јаново време била проширена со 



рушење на првите девет седишта, 
кога е подигнат пврст ѕид спрема 
гледалиштето и во него се поста- 
вени кафези за животните. Се 
смета дека во Македонија се при- 
фатени во оваа забава само „уепа- 
Цопеѕ" игрите, односно борбата на 
гладијаторите со животни. в. в.-гр. 




Александар 
Валентинович 
Амфитеатров 



АМФИТЕАТРОВ, Александар 
Валентинович (Калуга, Русија, 
1862 - Левант, Италија, 1938) - 
руски писател-романсиер (со со- 
брани дела во 37 тома), политич- 
ки публицист-патописец, четири- 
патен посетител на Македонија 
(со четири книги за неа и за Бал- 
канот), редактор-издавач на в. 
„Россѓл" и на сп. „Современникт.", 
сибирски заточеник и постоктом- 
вриски политички емигрант. Иа- 
ко го завршил Правниот факул- 
тет во Москва, никогаш не се за- 
нимавал со правото. Опозицио- 
нер во Русија и автор читан од ин- 
телигенцијата. За сатирата за 
царското семејство во романот 
„Господа Обманови" е испратен 
на неколкугодишно заточение во 
сибирското гратче Минусинск 
(1902). Незадоволен од ситуација- 
та по Октомвриската револуција, 
емигрира во Италија (1920). 
Тој е еден од ретките познавачи 
на Балканот и на Македонија од 
крајот на XIX и почетокот на XX 
в. (1894-1909). Во неговите бал- 
кански статии и интервјуа главен 
предмет му е македонското пра- 
шање од државно-политички и 
културно-национален аспект. Во 




Античкиот театар во Охрид 



47 



А АНАЕРОБЕН 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Македонците гледа посебен сло- 
венски ентитет и директно или 
почесто индиректно спори со бу- 
гарските, српските и грчките опо- 
ненти. За Македонците пишува 
дека „не се ни Срби, ни Бугари, 
туку првобитен словенски народ, 
со прост основен јазик што во по- 
голем степен е способен да се пот- 
чини на каква-годе форма што ќе 
му ја предложи друга, повлијател- 
на и поразвиена словенска култу- 
ра. Македонци-Бугари има таму, 
каде што се зацврстила бугарска- 
та школа и црква, а Срби има та- 
му, каде што писменоста е во ра- 
цете на Србите". 

БИБЛ.: Страна раздора. Балканскин впе- 
чатлешш, СПб., 1903; Вт> моихг> скит- 
ннхј>, СПб., 1903 (и 1907); „Славинское го- 
ре", М., 1912; Зхо, М., 1913. 
ЛИТ.: Цветан Станоевски, Како ја видоа 
Македонија (Руски публикации за Маке- 
донија 1828-1913), Скопје, 1978, 151-159; 
Блаже Ристовски, Димитрија Чуповски 
(1878-1940) и Македонското научно-ли- 
тературно друГарство во ПетроГрад, II, 
Скопје, 1978, 85. Бл. Р. 

АНАЕРОБЕН ЛАГУНАРЕН СИС- 

ТЕМ. Прв анаеробен лагунарен 
систем во Македонија за третман 
на отпадни води од сточарско 
производство е изграден од сви- 
њарската фарма лоцирана во 
близина на селото 'Ржаничино, 
Скопско. Системот се состои од 
четири земјени лагуни: една анае- 
робна, две факултативно-анае- 
робни и една акумулација. Со из- 
градбата на системот се решава 
проблемот на загадување. Степе- 
нот на прочистување на отпадна- 
та вода е поголем од 85%. Овој 
систем постигнува висока про- 
дукција и на биогас. Просечно се 
произведува околу 0,218 тУсви- 
ња/ден биогас, односно просечна 
годишна продукција од 0,41 
т 3 /т 2 /ден биогас. Ц. к. 

АНАЕРОБНИ ФУНГИ - микро- 
организми што живеат во отсус- 
тво на кислород издвоени од ру- 
менот на преживари во РМ. Ана- 
еробните фунги во светот се изо- 
лирани во најмалку 19 земји од 
бројни преджелудечно и крајно- 
желудечно ферментирачки хер- 
биворни цицачи. Првичните ре- 
зултати од истражувањата пока- 
жуваат дека и во нашата земја се 
присутни анаеробни фунги како 
составен дел од нормалната ми- 
крофлора на преживарите. Со ко- 
ристење на анаеробни техники се 
изолирани како мешани, така и 
чисти, аксенични култури од ана- 
еробни фунги. Добиени се трие- 
сет изолати од чисти култури. Со 
тоа и нашата земја се приклучува 
кон листата на земјите во кои е 
откриено присуство на анаеробни 
фунги. џ. к. 



„АНАЛ МУЗЕИ СЕРБИ МЕРИ- 
ДИОНАЛ" („А^АЕЕЅ М1ЈЅЕ1 
ЅЕКВ1Е МЕКГОШ^АЕЕЅ") (Ско- 
пје, 1939) - списание на Зооло- 
шкото одделение при Музејот на 
Јужна Србија во Скопје (на гер- 
мански Јазик). Уредник бил д-р 
Станко Караман. Тоа е сепаратно 
научно списание од областа на ге- 
ата и таксономијата, биогеогра- 
фијата и екологијата на флората 
и фауната на Кралството Југосла- 
ви]а, посебно од Вардарска Маке- 
донија. Првиот труд е на д-р Стан- 
ко Караман „Окег сие уеггЈеѓит^ с1ег 
гер1Шеп ѓп Ји§оѕ1аУ1еп". Објавени се 
само седум броја. к. Бог. 

АНАЛИТИЧКА ХЕМИЈА ВО 
МАКЕДОНИЈА - како наставен 
предмет во Македонија започна- 
ла во 1948 г. Прв предавач на Ка- 
тедрата за хемија при Филозоф- 
скиот факултет бил д-р Крсто 
Ставриќ, кој ги организирал и ги 
опремил првите лаборатории за 
квалитативна и квантитативна хе- 
миска анализа. Од 1960 г. настава 
по Аналитичка хемија редовно се 
изведува и на Технолошкиот од- 
дел на Техничкиот факултет (по- 
доцна ТМФ), а подоцна и на Фар- 
мацевтскиот факултет. Први на- 
учни подрачја биле: анализата на 
микроелементи во водите и туту- 
ните од Македонија, приготвува- 
њето и примената на Јоноселек- 
тивни електроди и интерферомет- 
риските методи за анализа. Спек- 
трофотометриски методи приме- 
нувале Љ. Клисарова, А. Нико- 
ловски, И. Спиревска, Л. Шоптра- 
јанова, а квантитативни испитува- 
ња на елементи во траги со при- 
мена на атомската апсорпциона и 
емисиона спектрометрија вршеле 
Т. Стафилов и К. Чундева. Од елек- 
трохемиските методи најголема 
традиција имаат поларографијата 
и квадратнобрановата волтамме- 
трија. Во поново време актуелна 
е и високоефикасната течна хро- 
матографија. Практично важни 
анализи се вршат и во Заводот за 
заштита на здравјето. 

ЛИТ.: Природно-матемапшчки факул- 
тет-Скопје, 1946-1996, Скопје_Л996., 217; 
60 Години Природно-математички фа- 
култет - Скопје, Скопје, 2006, 193. Б. III. 

АНАЛФАБЕТИЗАМ - в. непис- 
меносш 

АНАНИЕВ, Јован (с. Ратавица, 
Пробиштипско, 29. VIII 1947 - 
Струмица, 17. V 2003) - археолог 
од Заводот и музеј во Струмица. 
Раководел со систематските ист- 
ражувања и конзервација на тер- 
мите во Банско кај Струмица 
(1978-2003) и со ископувањата на 
пространата некропола на комп- 
лексот Водочки цркви - „Св. Ле- 
онтиј" во с. Водоча кај Струмица 



Јован 
Ананиев 




(1979-2003). Автор е на дваесети- 
на трудови од областа на доцноан- 
тичката и средновековната архео- 
логија, сфрагистиката и нумизма- 
тиката. 

БИБЛ.: Турска бања — Панагур - Римски 
терми, „АР". 27 (1986), ЦиМјапа, 1987; Ви- 
зантипские печати на територии Рес- 
публики Македонии, 6* 1ЅВЅ, Велики 
Преслав, 1978. Ел. М. 

АНАНИЈ (Цариград, XVIII в.) - 
охридски архиепископ (мај-јуни 
1763). Како јеромонах, бил велик 
протосингел на Цариградската па- 
тријаршија. По смртта на архиепи- 
скопот Јеремиј, неговиот избор за 
охридски архиепископ бил намет- 
нат од цариградскиот патријарх 
Јоаникиј III Караџа и востоличен 
во цариградската црква „Св. Геор- 
ги". Но охриѓани одбиле да го при- 
мат и веднаш бил разрешен. 

ЛИТ.: Иван Снегаров, Историн на Охрид- 
ската архиепископин, т. 2. Од падането и 
под турците до неЅното уншцожение 
(1394-1767), Софин, 1931; Славко Димев- 
ски, Историја на Македонската правос- 
лавна црква, Скопје, 1989. С. Мл. 

АНАРХИСТИЧКИ ГРУПИ И 
ОРГАНИЗАЦИИ во Македони- 

ја - групи и кружоци што се поја- 
виле пред крајот на XIX в. под 
влијание на анархизмот од Запад- 
на Европа и нихилизмот и анар- 
хизмот од Русија. Во 1898 г. од 
Женева се вратиле во Македонија 
Петар Манцуков и Славе Мерџа- 
нов и формирале анархистички 
кружоци во Солун од ученици од 
Солунската егзархиска гимназија, 
а во Скопје од редот на учениците 
на егзархиското Педагошко учи- 
лиште. Скопскиот анархистички 
кружок ги ширел идеите на анар- 
хизмот со конспиративно расту- 
рање на материјалот насловен 
„Азбуката на анархистичкото 
учење". Пред Илинденското во- 
стание активна била групата ре- 
волуционери приврзаници на ин- 
дивидуалната борба познати како 
„гемиџии", кои ги извршиле со- 
лунските атентати (28. IV - 1. V 
1903). Конспиративниот соција- 
листички анархистички кружок 
во Солун (1911-1912) под името 
Меѓународно балканско револу- 
ционерно здружение „Црвени 



48 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНАСТАСОВ А 



браќа" го издавал својот литогра- 
фиран весник „Фар". Организира- 
ни групи имало и во Кукуш, Стру- 
мица, Куманово и Кратово. За 
прашањето на Македонија упати- 
ле „Отворено писмо" (1911) до 
Владата и до печатот во Цари- 
град, Софија, Белград и Атина. 
Во Привременото претставниш- 
тво на поранешната ВМРО (1919) 
била претставена и група од при- 
врзаници на анархистичко-бол- 
шевички идеи. Во 1946 г. во НРМ 
била откриена конспиративна 
група, со свое раководство, која 
самата се нарекувала анархисти. 

ЛИТ.: Петар Манџуков, Предвесншш на 
бурата. Мемоари, 1, Скопје, 1997; Манол 
Пандевски, Социјалистичко-анархистич- 
киот кружок. Црвени браќа во Македони- 
ја во 1911-1912; -, Работничкото движе- 
ње во Македонија до 1929 Година, Скопје, 
1971; Михајло Миноски, Авнојска ЈуГосла- 
вија и македонското национално прашање 
(1943-1946), Скопје, 2000. К. Мин. 




\ 



ш гски 



Св. Анастасиј 

(Спасо) 

Радовишки 



АНАСТАСИЈ (СПАСО) РАДО- 
ВИШКИ, Св. (Радовиш, 1774 - 
Солун, 11. IX 1794) - новомаче- 
ник, Македонец. На дваесет годи- 
ни родителите го испратиле во 
Солун да учи занает. Таму го при- 
силувале да прими ислам, но отка- 
ко не се откажал од својата вера, 
бил измачуван, ги поднел сите 
страдања и одејќи кон бесилката 
измачениот Анастасиј паднал и ја 
предал својата душа на Господа. 

ЛИТ.: Александар Донски, Сите свети- 
тели од Македонија, Штип, 2006; Добрила 
Миловска и Јован Таковски, Македонска 
жипшјна литература 1Х-ХУШ век, Скопје, 
1996; Михајло Георгиевски, Македонски 
светци, Скопје, 1997. Рат. Гр. 

АНАСТАСИЈ I (ок. 430 - 518) - 
византиски император (491-518). 
Бил добар администратор и ре- 
форматор. Извршил реформи во 
монетарниот и во даночниот си- 
стем. Ги фаворизирал трговците 
и занаетчиите. Ги задушил побу- 
ните во Цариград (512) и во Тра- 
кија (513). За одбрана на Цари- 
град од нападите на варварските 
племиња, го подигнал т.н. Долг 
ѕид (512), кој се протегал од Мра- 
морното до Црното Море. 

ЛИТ.: С. Сар1221, Т 'ГпгрегШоге Апаѕ1аѕт I 
(491-518), Коте, 1960. К. Аџ. 



АНАСТАСИУС, Михаил (Маке- 
донецот) (Негуш, 70-тите години 
на XVII в. - Москва, 1725) - оп- 
штественик, јеромонах. Студирал 
медицина во Хале. Поради знае- 
њето на грчкиот и словенскиот ја- 
зик, помеѓу 1713 и 1715 г. бил ан- 
гажиран во Москва како 5-ти 
член на Комисијата за превод на 
Библијата на руски јазик. Се пот- 
пипгувал: Апаѕ1аѕшѕ МккаеПѕ №и- 
ѕшѕ Масегјошиѕ. 

ЛИТ.: Есшагс! Шѓггѓег, Оѓе рЈ7е§е с/ег м>еѕ1-ипс( 
ѕис1ѕ1а^1ѕсИеп ѕргасИеп т На11е ѓт 18. ЈаИгИип- 
ЉП, Беиѕспе акаоегше с!ег тѕѕепѕсНапеп ги 
ВегНп, УегоѓГепШс1шп§еп с1еѕ 1пѕит1ѕ ѓиг Ѕ1а- 
уѓѕик Г1егаиѕ§е§е1)еп уоп Н. Н. ВЈеНеШг, N0. 5, 
ВегПп, 1954. М. Здр. 



ЛИТ.: Револуционерните борби во Тикве- 
шијата. Спомени и материјали, книга 2, 
Скопје, 2001; Воислав Д. Кушевски, Маке- 
донското прашање во Друштвото на на- 
родите, Скопје, 2001. 3. Тод. 




Васко 
Анастасов 

АНАСТАСОВ, Васко (Кавадар- 
ци, 15. V 1926) - еден од основопо- 
ложниците на македонското но- 
винарство. Во есента на 1942 г. го 
уредува илегалниот информати- 
вен „Билтен" и Радио весник за 
Тиквешкото подрачје. Во перио- 
дот 1945-1955 г. новинар на „Нова 
Македонија" и на Радио Скопје. 
Дипломирал на Новинарско-дип- 
ломатскиот факултет во Белград. 
Постојан дописник на „Нова Ма- 
кедонија" за Блискиот Исток во 
Истанбул (1953/54). Од 1955 до 
1983 г. директор и главен уредник 
на неделникот „Трибина". Публи- 
цистички трудови: „Нов живот" 
(1951), „Патувања по турските по- 
лиња (1955), „По трагите на На- 
средин Оџа" (1956), „Каде оди Ки- 
на" (1981). Б. п. ѓ. 

АНАСТАСОВ, Глигор (Кавадар- 
ци, 1877 - Софија, ?) - адвокат, пра- 
теник. Завршил егзархиско основ- 
но училиште во Кавадарци, гимна- 
зија во Солун, а Правен факултет 
во Загреб (1902). Бил адвокат во 
Кавадарци и Скопје. По Првата 
светска војна бил околиски начал- 
ник на Кавадарци, пратеник во На- 
родното собрание на Кралството 
на СХС (1920-1927) за Тиквешкиот 
округ, дејствувал да формира маке- 
донска пратеничка група (1923). Со 
Д. Шапев и Д. Илиев упатиле пети- 
ција до Друштвото на народите во 
Женева за заштита на „бугарското 
малцинство во Југославија" (1930) 
и емигрирале во Бугарија. 




АНАСТАСОВ, Иван Глигоров 

(Кавадарци, 23. VII 1908 - Скопје, 
18. XII 1979) - унив. професор, ра- 
диолог. Мед. ф. завршил во Бел- 
град (1934), работел во с. Драчево 
(1935), а потоа во Хигиенскиот за- 
вод во Скопје. Специјализацијата 
по радиологија ја започнува во 
1939 г. во Државната болница во 
Скопје, а ја завршува во 1942/43 во 
Софија како прв специјалист-ра- 
диолог во Македонија. Од 1944 г. е 
началник на РДГ одд. во Државна- 
та болница; од 1947 основач и в.д. 
директор на Институт за рентге- 
нологија, а од 1956 примариус. Ор- 
ганизира курсеви за рдг-технича- 
ри, изведува настава по радиологи- 
]а на Мед. ф. и организира сорабо- 
тка со други институти во СФРЈ. 
Од 1969 е дописен член на Секци- 
јата за радиологија на Француско- 
то лекарско здружение. Сл. м. п. 

АНАСТАСОВ, Јордан (Кавадар- 
ци, 1893 - Софида, 10. X 1976) - 
припадник на МЕФО и на ВМРО 
(Об). Основно училиште завршил 
во Кавадарци, а трети клас Духов- 
на семинарија во Цариград (1912). 
По Првата светска војна бил член 
на Привремената комисија на ма- 
кедонската емиграција и на 
МЕФО. По Деветојунскиот пре- 
врат во Бугарија емигрирал во 
Париз (1923), бил кооптиран за 
член на ЦК (1927) и член на Зад- 
граничното биро на ВМРО (Об) 
(1929). По Втората светска војна 
бил член на Македонскиот нау- 
чен институт и главен и одгово- 
рен редактор на сп. „Македонска 
мисбл" (1945). Објавил истори- 
ско-публицистички трудови. 

ИЗВ. и ЛИТ.: Архив на Министерството 
за в-втрешни работи, Софин, ОБ-105232, 
том Ш, л. 38-39; Револуционерните борби 
во Тиквешијата. Спомени и материјали, 
книга 1, Скопје, 2001; Ангел Динев, Поли- 
тичките убиства во БуГарија, Скопје, 
1983; Јордан Анастасов, Ине Сандански. 
БиоГрафичен очерк, Софил, 1966. 3. Тод. 

АНАСТАСОВ, Петар Костов 

(Охрид, 3. VII 1910 - Битола, 1980) 



49 



А АНАСТАСОВ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



- спец. епидемиолог (1964), при- 
мариус од 1971 г. Дал голем при- 
донес за ерадикација на маларија- 
та. Медицина завршил во Белград 
(1937). Од 1944 г. до пензионира- 
њето (1978) работел како епиде- 
миолог во Хигиенско-епидемио- 
лошката служба во Битола, како 
нејзин основач и началник. п. Б. 




Родољуб 
Анастасов 



АНАСТАСОВ, Родољуб (Скопје, 
25. II 1935) - сликар, професор на 
Факултетот за ликовна уметност, 
еден од првите претставници на 
енформелот кај нас. Дипломирал 
на Академијата за ликовна умет- 
ност во Белград (1962). Поради 
вербален деликт бил затворен на 
Голи Оток (1963-1965). Бил член 
на меѓународната група Јуниј. Са- 
мостојно излагал во Скопје, Нови 
Сад, Белград, Љубљана, Сараево, 
Загреб, Париз. Негови дела се из- 
лагани во многу земји во светот. 
По фазата на енформелот во ше- 
есеттите (Композиција, 1959; 
Скопски тињак, 1967), работи де- 
ла во духот на фотореализмот и 
надреализмот. Создал неколку 
циклуси (Човек и небо, Човек и 
време, 1975-1978). Од 1978 г. рабо- 
ти на циклусот Човек и простор. 

ЛИТ.: Владимир Величковски, Родољуб 
Анастасов, Скопје, 1995. Л. Н. 




АНАСТАСОВ-ГРЧЕТО, Иван 

(Мелник, 1880 - 1905) - драмски 
војвода на ТМОРО. Бил учител 
во с. Илуменец, Петричко, каде 
што Гоце Делчев го вклучил во 
редовите на ТМОРО (1899) и дејс- 
твувал како организатор на Орга- 
низацијата во Петричко, Порој- 
ско, Демирхисарско и Струмичко. 



Бил комита во повеќе чети и зел 
учество во Илинденското воста- 
ние како војвода на чета во Драм- 
ско. Загинал во борба со османли- 
ската војска. Оставил сеќавања за 
револуционерната дејност (1904). 

ИЗВ.: Спомени на Јане Сандански, Сава 
Михајлов, Христо Куслев, Иван Анаспш- 
сов-Грчепш, Скопје, 1951; Материлли за 
исторшта на македонското освободи- 
телно движение, кн. 7, Софии, 1927; Осво- 
бодителното движение в Македошш и 
Одринско. Спомени и материали. Ст>об- 
пдава Л. Милетич, т. 2, Софии, 1983 (фото- 
тип. изд.). С. Мл. 

АНАСТАСОВИ - семејство од 
Крушево што се занимавало со 
зографство во текот на XIX в. 
НаЈСтариот за кој се знае е Ана- 
стасиј Христов, чии потпишани 
икони во црквата „Св. Богороди- 
ца" во с. Бела Црква кај Крушево 
датираат од 1826 г. Потпишувајќи 
се на грчки и на црковнословен- 
ски јазик, иконите на Анастасиј се 
следат до 60-тите години на XIX 
в., особено во Гевгелиско, Кава- 
даречко и во Западниот дел на 
Македонија. Во литературата се 
именува и како Атанас. Неговите 
синови Вангел, Коста (Костадин) 
и Никола Анастасови се едни од 
најплодните зографи во обнове- 
ните или новоизградени цркви од 
втората половина на XIX в. По- 
деднакво работат на ѕидното сли- 
карство и на иконописот, најчесто 
сите заедно или одделно. Нивните 
потписи се среќаваат во црквите 
во Прилепско, Демирхисарско, 
Крушевско, Кавадаречко, но и на 
територијата на денешна Грција. 
Овие зографи сликаат брзо, отта- 
му и квантитетот на делата, без 
уметнички амбиции, се на ниво на 
занаетчиска исполнителност. 

ЛИТ.: А. Василиев, Бт>лГарски вт,зрож- 
денски мапстори, Софии, 1965, 278-279; К. 
Балабанов, Крушево и Крушевско, Кру- 
шево, 1978, 311-313; А. Николовски, Еви- 
денција и стручна документација на вер- 
ските објекти во Крушевскиот крај, 
„Културно наследство", 14-15, Скопје, 
1990, 135-136; Цв. Грозданов, Уметноста 
и културата наХШвек во Западна Маке- 
донија, Скопје, 2004; В. Поповска-Коро- 
бар, Икони од Музејот на Македонија, 
Скопје, 2004, 324. В. П.-К. 

АНАСТАСОВСКИ, Петар (Скоп- 
је, 16. XI 1930 - Скопје, 26. X 2004) 
- физичар, ред. проф. (1979) на 
Техн.-мет. ф. Дипломирал (1959) 
и докторирал (1965) на ПМФ со 
темата „Феритна микробранова 
леќа со променливо фокусно рас- 
тојание и Доплеровиот ефект со 
виртуелен извор на електромаг- 
нетно зрачење". Специјализирал 
во шведската фирма Ериксон и на 
универзитетот во Шефилд. На 
ПМФ го вовел предметот Еле- 
ктроника. Предавал за високо- 
фреквентна плазма, ласери и нив- 
ната примена на универзитетот 
во Њукасл и Чико, Калифорнија. 



Тој е автор на: „Тпеогу оѓ та§пе11с 
апа е1естлс ѕиѕсерхШПШеѕ ѓог орНса1 
тге^иешлеѕ" и „<3иаптит таѕѕ Шеогу 
сотрапМе шЉ ^иаптит беШ Тпеогу" 
(со Т. М. Бенсон), ТЧоуа Ѕиепсе 
РиоНѕНегѕ, №лу Уогк, 1990, односно 
1995; „ЅиреНшшпагу гетатмту ге1атес1 
то пис1еаг ѓогсеѕ апс! ѕтгастигеѕ", Сш- 
Тига1 1лѓе, Скопје, 1998 и „Филозо- 
фија или сциентизам", Македон- 
ска книга, Скопје, 1989. Како прв 
претседател на Комитетот за 
енергетика на СРМ (1979-1982) ја 
организирал неговата работа и 
влијаел на развојот на Македони- 
ја на тој план. Бил советник во 
Институтот за нуклеарни науки 
во Винча (Србија) и декан на 
Техн.-мет. ф. во Скопје (1973-75). 

ЛИТ.: 60 Години Природно-матемапшчки 
факултет - Скопје, Скопје, 2006, стр. 196. 

В.Ур. 

АНАУСАРО - патна станица од 
римско време, забележана на Пој- 
тингеровата карта (Ш-1У в.). Се 
наоѓала на оддалеченост од XII 
римски милји од станицата Аквас, 
на делницата од римскиот пат, кој 
водел од Скупи за Сердика. Се ло- 
цира во близина на кумановските 
села Пчиња или Добрешане. 

ЛИТ.: Т. Томоски, ПрилоГ за реконструк- 
ција на Табула ПеутинГериана на делни- 
цата Скупи-Стоби, „Жива Антика", XI, 
1, Скопје, 1961. К. Аџ. 

АНАХОРЕТ(И) (ст. гр. ауа- 
Х&рцхц^, = пустиник, испосник, 
осаменик) - вид на христијанско 
монаштво - пустиножителство, 
прво и според времето на појаву- 
вањето и според строгоста. Се 
појавило во Египет (IV в.), во Ни- 
триската (Египетска) пустина. Во 
Македонија пустиножителството 
се појавило во Х1-ХП в. Христи- 
јанските анахорети се монаси, пу- 
стиножители што во православи- 
ето развиле и практикувале спе- 
цифична филозофија на живо- 
тот. Во средновековната духовна 
традиција, меѓу првите пустино- 
жители се вбројуваат св. Прохор 
Пчињски, св. Јоаким Осоговски и 
св. Гаврил Лесновски и други што 
се подвизувале пред Бога во оса- 
меност. 

ЛИТ.: Полнии православнвш богослов- 
скии знциклопедическии словарв, 1-П, 
репринтное издание, Москва, 1921. 

Рат. Гр. и В. Г.-П. 

АНГЕЛАРИЈ (Цветко Крстески) 
(с. Долнени, Прилепско, 25. III / 7. 
IV 1911 - Дреновска Клисура, 15. 
VI 1986) - архиепископ, втор по 
ред поглавар на Македонска пра- 
вославна црква. Од свештеничко 
семејство. Се школувал во Долне- 
ни и во Прилеп. Средното бого- 
словско училиште го завршил во 
Битола (1932) и веднаш бил рако- 
положен во чин ѓакон. Работел ка- 
ко парох во с. Гари, Дебарско (до 



50 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНГЕЛОВ А 




Ангелариј, 
архиепископ 
на МПЦ 

1937 г.). Бил парохиски свештеник 
во црквата „Св. Благовештение" 
во Прилеп (1937-1961) и архиереј- 
ски намесник на Прилепското ар- 
хиерејско намесништво. Учеству- 
вал во НОБ. Бил член на Иниција- 
тивниот одбор за организирање на 
МПЦ (1945) и член на Здружение- 
то на православното свештенство 
на НРМ. Учествувал во работата 
на Првиот црковнонароден собор 
во Скопје (1945) и на Свештенич- 
ката конференција (1946). Одли- 
куван со црвен крст, потоа со гра- 
ден крст (1959) и со највисокото 
свештеничко одликување протое- 
реј-ставрофор. Бил назначен 
(1961) за парохиски свештеник 
при црквата „Св. Великомаченик 
Горѓи" во квартот Фицрој во Мел- 
бурн, Австралија. Таму ја основал 
првата македонска православна 
црковна општина и била изграде- 
на првата македонска призната 
црква во дијаспората. По враќање- 
то од Мелбурн (1964) работел во 
црквата „Св. Благовештение" во 
Прилеп. Од 1972 г. се замонапгува. 
Бил устоличен за епископ Пелаго- 
ниски (1975). За Дебарско-кичев- 
ски митрополит бил хиротонисан 
на 5. VII 1977 г., а за Охридски и 
Македонски архиепископ и скоп- 
ски митрополит бил избран на 19. 
VIII 1981 г. Поглавар на МПЦ бил 
не цели пет години, до несреќното 
упокојување. 

ЛИТ.: Н.П.. Протоерејот-ставрофор 
Цветко Крстески замина во Мелбурн - 
Австралија, Весник на МПЦ, Ш/6, Скопје, 
1961; Така славеше АнГелариј архиепи- 
скоп Охридски и Македонски. Приредил 
С. Пројкоски, Скопје, 2001. Ал. Тр. 

АНГЕЛЕВСКИ, Томе Петров (с. 

Лавци, Битолско, 19. XII 1915 - 
Скопје, 9. II 2001) - ветеринар, 
универзитетски професор. Док- 
торирал на Вет. ф. во Белград 
(1955). Редовен професор и декан 
на Земјоделскиот факултет во 
Скопје. Објавил 86 научни и 
стручни трудови и две бропгури. 
Носител е на „Партизанска спо- 
меница 1941". м. д. - Ј. Б. 

АНГЕЛИ (1185-1204) - византи- 
ска фамилија и владејачка дина- 
стија. Основач бил Константин 
Ангел, кој се оженил со најмалата 



ќерка на Алексиј I Комнин. Него- 
виот внук Исак II Ангел (1185- 
1195) ја приграбил царската кру- 
на. По него, без некој поголем уг- 
лед, владееле Алексиј III (1195- 
1203) и Алексиј IV (1203-1204). 
Михаил I Ангел (1204-1214) ја ос- 
новал епирската држава, а него- 
виот наследник Теодор I Ангел 
(1214-1230) го освоил Солун 
(1224) и се прогласил за импера- 
тор. Ангели владееле во Епир и 
во Тесалија до 1318 г. 

ЛИТ.: Г. Острогорски, Успон рода АнГела, 
Сабрана дела Георгија Острогорског, књ. 
Ш, Београд, 1970. К. Аџ. 

АНГЕЛКОВ, Борис Атанасов 

(Битола, 17. VIII 1942) - ветери- 
нар, универзитетски професор. 
Докторирал на Вет. ф. во Загреб 
(1993). Професор на Факултетот 
за биотехнички науки во Битола. 
Има објавено 125 научни и струч- 
ни трудови. Член е на Друштвото 
за наука и уметност во Битола, 
член на Балканската унија за за- 
штита на флората и фауната и 
член на Франкофонската алијан- 
са во Битола. Добитник е на 
„Академска палма" од Министе- 
рот за образование на Франција. 

м. д. - Ј. Б. 

АНГЕЛКОВЦИ - семеен род со 
потекло од с. Гари, кои се занима- 
вале со зографство кон крајот на 
XVIII и почетокот на XIX век. 
Најстариот од родот бил Ангелко 
и имал син Петар, чии пак двајца 
синови Спас и Доне (Андон) Пе- 
трови оставиле потомци кои се 
занимавале со овој занает во Ма- 
кедонија до 1938 г. Работеле ико- 
ни во околината на Струмица, 
Прилеп, Кавадарци и во Марио- 
во. Во групата се познати синови- 
те на Доне (Андон): Димитар До- 
нев (1856-1934), Георги Донев 
(1862-1933) и Нестор Донев (1866- 
1926). Од нивните потомци се сли- 
кани некои цркви во Кичевско. 

ЛИТ.: А. Василиев, Бт>лГарски вт>зрожден- 
ски мапстори, Софии, 1965, 241. В. П.-К. 

АНГЕЛОВ, Александар (Крива 
Паланка, 25. X 1931 - Скопје, 23. X 
2000) - дипл. град. инж., ред. 
проф. на Градежниот факултет 
во Скопје (1978-1996) по предме- 
ти од областа на техничката меха- 
ника, јакоста на материјалите и 
теоријата на конструкциите. За- 
вршил Градежен факултет во 
Скопје, каде што ја одбранил и 
докторската дисертација (1973). 
Специјализирал во Москва и Тби- 
лиси (1965-1966). Објавил повеќе 
трудови од областа на површин- 
ските носачи и динамиката на 
конструкциите, меѓу кои и книга- 
та „Теорија на површински носа- 
чи" (1987). Интензивно работел 
на стручен план како проектант и 



консултант при реализацијата на 
индустриски објекти, мостови и 
бетонски брани. Бил декан на 
Градежниот факултет (1985- 
1987). љ. т. 




Димитар 
Ангелов- 1 
Габерот ј 



АНГЕЛОВ, Димитар Ташов 
(Димката Габерот) (с. Ваташа, 
Кавадаречко, 14. X 1916 - месно- 
ста Клинска Леса, Кавадаречко, 
10. VI 1943) - учител, деец на ко- 
мунистичкото движење и еден од 
организаторите на Народноосло- 
бодителното движење во Тикве- 
шијата, воен раководител. Завр- 
шил учителска школа во Белград, 
Заечар и Неготин Краина. Бил 
член на МК на КПЈ во Кавадарци 
(1940). Извесно време бил уапсен 
во Велешкиот затвор. По фаши- 
стичката окупација бил учител во 
селата Дабниште и Радња, а по- 
тоа преминал во илегалство 
(1942). Бил политички комесар на 
Тиквешкиот НОПО „Добри Да- 
скалов" и на Третата оперативна 
зона на НОВ и ПОМ (1943). Заги- 
нал во поставена заседа од бугар- 
ската војска и полиција при пре- 
минот на Црна Река. Опеан во по- 
веќе народни песни. 

ЛИТ.: Александар Грков. Тиквешијата во 
НОБ. Зборник на паднатите борци и жр- 
тви на фашизмот од Кавадаречко, Кава- 
дарци, ѕ.а.; Диме Боев, Димката АнГе- 
лов-Габерот, учител и револуционер, 
Кавадарци, 1987; Ѓорѓи Малковски, Пос- 
ледниоП1 куршум за себе. Кон 45-годишни- 
ната од херојската смрт на Димката Анге- 
лов-Габерот и Тодор Ангеловски - Тошо 
Даскалот, „Нова Македонија", Х1ЛУ, 
14864, Скопје, 11. VI 1988, 14. С. Мл. 

АНГЕЛОВ, Иван (с. Радово, 
Струмичко, 28. VII 1941) - бота- 
ничар, унив. професор и држав- 
ник. Дипломирал на Земјоделско- 
шумарскиот факултет (Оддел за 
земјоделие) во Скопје (1964), ма- 
гистрирал на темата „Испитува- 
ње на факултативноста кај некои 
домашни и странски сорти 
пченица кај нас" (1972) и доктори- 
рал на темата „Наследување на 
некои квантитативни особини 
при крстосувањето на пченицата 
(Тп П сшп Јигат)". Првин бил 
асистент во Институтот за памук 
во Струмица, Одлеление за селек- 
ција и самопроизводство (1964), а 



51 



А АНГЕЛОВ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Иван 
Ангелов 



потоа преминал на Земјоделски- 
от факултет во Скопје (1968), каде 
што бил продекан (1982-1986) и 
редовен професор по Ботаника 
(од 1991). Дал значаен научен 
придонес во создавањето на нови 
генотипови житни култури, глав- 
но пченица. Бил избран за посто- 
јан консултант на ФАО (1973) и 
соработувал со бројни инсти- 
туции во странство. Бил министер 
за земјоделство во Владата на РМ 
(20. III 1991 - 4 IX 1992 и 20. XII 
1994 - 30. XI 1998). Автор е на 
голем број стручни и научни тру- 
дови. С. Мл. 

АНГЕЛОВ, Трајче (Велес, 9. VIII 
1945) - астрофизичар, ред. проф. 
(1996) по Ѕвездена астрономија и 
Структура и еволуција на ѕвезди- 
те на Мат. фак. во Белград. Завр- 
шил астрофизика на ПМФ во 
Белград (1969). Таму магистри- 
рал (1972) и докторирал (1981) со 
теми за ѕвездите во стадиум на во- 
дородни реакции, односно со Тео- 
ријата за ѕвездените обвивки. Ја 
истражува структурата на ѕвезди- 
те, стабилноста на нивната атмо- 
сфера и структурата на галаксии- 
те. Го подготвил учебникот „Га- 
лактичка ѕвездена астрономија". 
Бил управник на Институтот за 
астрономија на ПМФ во Белград 
(1992-96). Тој е член на Комисија- 
та за структурата и еволуцијата 
на ѕвездите на Меѓународната 
астрономска унија и на Редакција- 
та на „ВиПеип аѕичшогш^ие ае Ве1- 
§гаае". в. Ур. 

АНГЕЛОВСКИ, Ангел (Дебар, 8. 
X 1930 - Скопје, 19. IX 1992) - град. 
инж., ред. проф. на Градежниот 
факултет во Скопје (1981) по 
предметите Хидраулика со хидро- 
логија и Речна хидротехника. До- 
кторска дисертација од областа на 
хидрауликата одбранил во Скопје 
(1980). Објавил повеќе трудови, 
меѓу кои и учебниците „Основи на 
хидрауликата" (1987) и „Хидрау- 
лика" (1990). Тој е основополож- 
ник на Хидрауличката лаборато- 
рија на Факултетот и ги вршел пр- 
вите хидраулички моделирања кај 
нас. Учествувал во реализацијата 
на значајни хидротехнички обје- 



кти, особено поврзани со регули- 
рање на водотеците и хидроенер- 
гетиката. Бил декан на Градежни- 
от факултет (1983-1985). љ. т. 

АНГЕЛОВСКИ, Благој (Битола, 
24. X 1947 - Скопје, 20. VIII 2000) - 
трубач. Дипломира на Факулте- 
тот за музичка уметност во Бел- 
град (1971), а специјализацијата ја 
заврпгува во Париз, во класата на 
прочуениот француски трубач и 
педагог Морис Андре. Оганува 
прв трубач на Симфонискиот ор- 
кестар на Радио-телевизија Бел- 
град (1973-1993), а потоа, до своја- 
та смрт, се наоѓа на местото про- 
фесор на Факултетот за музичка 
уметност во Скопје. Виртуозен 
репродуктивец во повеќе музички 
жанрови, од сериозната музика, 
преку џезот, до забавната и поп- 
музиката. Концертирал во музич- 
ките центри на поранешните ју- 
гословенски простори, како и во 
повеќе европски земји. Б. Орт. 



п 



АНГЕЛОВСКИ, Владимир (Да- 

ди) (Скопје, 22. V 1946) - актер во 
Драмскиот театар од 1967 г. Осо- 
бено се истакнува како толкувач 
на ликови во комедии и претстави 
за деца, како на театарската сце- 
на така и во ТВ серии и емисии. 
Улоги: Ход де Болт („Две врчви 
вода"); Пејо („Солунски патр- 
дии"); Јанкула („Јане Задрогаз"). 
Чест гостин е на естрадата, посеб- 
но во програми од ревијален кара- 
ктер. Р. Ст. 

АНГЕЛОВСКИ, Крсте Филипов 

(с. Долно Дупени, Ресенско, 26. II 
1931) - педагог, истакнат општес- 
твен деец. По Учителската школа 
во Битола (1950) и студиите по пе- 
дагогија на Филозофскиот факул- 
тет во Скопје (1956), магистрирал 
во Белград (1974), а докторирал 
во СкопЈе (1981). Бил директор на 
повеќе установи и професор по 
педагогија на Педагошката ака- 
демија во Битола (1969-1973) и на 
Педагошката академија во Скоп- 
је (1973-1987). Бил пратеник во 
Просветно-културниот собор на 
Собранието на СФРЈ (1967-1974), 
главен уредник на југословенско- 




Крсте 
Ангеловски 

то списание „Педагогија" (Бел- 
град, 1984-1988). Објавил над 100 
стручни и научни трудови. Нај- 
познато дело: „Наставниците и 
иновациите" (1985), преведено и 
на руски (Москва, 1991). 

ЛИТ.: Крсте Ангеловски -живот и педа- 
Гошко творештво, Скопје, 2005. К. Камб. 




АНГЕЛОВСКИ, Лазо (с. Граж- 
дано, Леринско, 1925 - Лерин, 
1948) - деец на македонското на- 
ционално движење. Еден од орга- 
низаторите на македонската про- 
света во Егејска Македонија во 
периодот на Граѓанската војна во 
Грција (1946-1949). Основно и 
средно образование завршил на 
грчки јазик. Во 1944 г. во Битола 
завршил курс по македонски ја- 
зик. Во 1947 г. се вратил во Егеј- 
скиот дел на Македонија и се по- 
светил на просветната дејност. Во 
с. Герман, Преспанско, го завр- 
шил курсот за македонски народ- 
ни учители „Гоце Делчев". Отво- 
рил 87 македонски училишта во 
коишто учеле 10.000 ученици. Во 
1948 г. е фатен од грчките власти, 
мачен и осуден на смрт. Остави 
трогателно претсмртно писмо. 

ЛИТ.: Хр. Ристовски, Лазо АнГеловски, 
учител и револуционер , Скопје, 2000; С. 
Киселиновски, КПГ и македонското на- 
ционално прашање (1918-1940), Скопје, 
1985. Ст. Кис. 

АНГЕЛОВСКИ, Никола (Коле) 

(Скопје, 14. III 1943) - драмски и 
филмски актер и режисер. Дипло- 
мирал на Отсекот за глума на Те- 
атарската академија во Белград. 
Во Драмскиот театар е од 1968 г. 
Се истакнува со реализации во 
драмски и филмски комедии, а по- 



52 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНГЛИСКА А 




себен интерес покажува за режии 
на претстави за деца што имаат 
антологиско значење. Позначајни 
улоги: Секула („Јане Задрогаз"); 
Рагби („Болва в уво"); Допчински 
(„Ревизор"). Режии: „Солунски 
патрдии"; „Чук, чук Стојанче"; 
„Ревизор"; „Баш челик"; „Шекс- 
пир во приказни" и др. Улоги во 
филмови: „Саша"; „До победата и 
по неа"; „Црвениот коњ"; „Соби- 
рен центар"; „Македонска крвава 
свадба" и др. Режисер е на филмот 
„Татко" („Колнати сме Ирина") и 
на „Викенд на мртовци". р. Ст. 




АНГЕЛОВСКИ, Петар (с. Луко- 
во, Кратовско, 16. IX 1943 - Скоп- 
је, 1999) - хидробиолог. Основно- 
то образование го завршил во 
Злетово, а средното во Струмица. 
Во 1964 г. се запишал на Природ- 
но-математичкиот факултет во 
Скопје, каде што дипломирал 
(1968). Истата година е избран за 
асистент. Магистрирал во 1976 г., 
а докторирал во 1980 г., кога е из- 
бран за доцент. Во 1986 е избран 
за вонреден професор, а во 1992 г. 
за редовен професор. Извесно 
време престојувал во Хидробио- 
лошката лабораторија во Загреб 
и во Институтот за биолошки 
истражувања „Синиша Станко- 
виќ" во Белград. Се занимавал со 
хидробиологија на копнените во- 
ди, потесно со таксономијата и 
екологијата на хирономидната 
фауна. Објавил дваесетина науч- 
ни трудови. д. Пр. 

АНГЕЛОВСКИ, Тодор Петрев 
(Тошо Даскалот) (псевд. Сшро- 
Гов) (с. Лавци, Битолско, 16. VII 




1908 - с. Лавци, 12. VI 1943) - учи- 
тел, комунистички деец, еден од 
организаторите и раководители- 
те на НОД во Битолско. Како 
член на КПЈ (1937), бил член на 
МК на КПЈ за Битола (1939). Ка- 
ко резервен поручник на Крал- 
ството Југославија, со својата еди- 
ница оружено се противставил на 
германската армиЈа кај монопо- 
лот во Битола. Од почетокот на 
1942 г. бил во илегалство, а потоа 
борец на НОПО „Пелистер", ко- 
мандант на НОПО „Јане Сандан- 
ски", на НОПО „Гоце Делчев", на 
НОПО „Даме Груев" и на Втора- 
та оперативна зона на НОВ и 
ПОМ (мај 1943). Се самоубил при 
блокада на родното село од бугар- 
ската полиција. 

ЛИТ.: Илија Јанкуловски, Светлиот лик 
на учителот Тодор АнГеловски-Даска- 
лот, „Просветно дело", VII, 4-5, Скопје, 
1951, 72-77; Аце Ристевски, Тодор АнГе- 
ловски-СтроГов, Битолските народноос- 
лободителни партизански одреди, Битола, 
1982, 454-456; Панде Ташковски, Учите- 
лот и револуционер Тодор АнГеловски - 
Тошо Даскалот-СтроГов, „Развиток", 
XXII, 8-9, Битола, 1984, 505-537; Јован Дим- 
ков Кочанковски, Тодор Петрев АнГе- 
ловски-СтроГов, Битола, 1987. С. Мл. 

АНГЕЛОВСКИ-ГАРЕФИ, Ата- 

нас (с. Лобаница, Костурско, 
1925) - припадник на Македон- 
ското националноослободително 
движење (НОД) во Егејскиот дел 
на Македонија, комунистичко 
движење. Во Граѓанската војна 
бил командант на Републиканска- 
та армија на Грција (ДАГ). По по- 
разот на ДАГ (1949) емигрирал во 
СССР. Во 1963 г. се вратил во 
СРМ. 

ЛИТ.: ЕГејска Македонија во НОБ, V, 
1948. Редакција д-р Р. Кирјазовски и Ф. 
Буцкова-Мартинова, Скопје, 1981. Ст. Кис. 

АНГЕЛУШЕВ, Живко Димитров 

(Плевна, Драмско, 1897 - Њујорк, 
јуни 1979) - лекар оториноларин- 
голог. Во младите години емигри- 
рал во САД. Во времето на Шпан- 
ската граѓанска војна, како доб- 
роволец од САД, стигнал во Шпа- 
нија (1937) и бил директор на бол- 
ницата на Шпанската републи- 
канска влада. Како виден амери- 
кански лекар и општественик од 
македонско потекло, активно ја 



помагал НОВЈ и бил еден од ос- 
новачите и потпретседател на 
Друштвото на пријателите на 
ГГова Југославија во Њујорк. На 
иселеничката конференција во 
Кливленд (февруари 1946) едно- 
гласно бил избран за претседател 
на Иницијативниот одбор за из- 
градбата и екипирањето на бол- 
ницата во Скопје (1946). Ја посе- 
тил Македонија (1957), а по Скоп- 
скиот земјотрес (26. VII 1963) ја 
запознавал американската Јав- 
ност со последиците од катастро- 
фата и учествувал во испраќање- 
то помош од САД. Се занимавал 
со истражувања за причините за 
губењето на слухот и објавил 
повеќе научни и стручни трудови. 

ЛИТ.: Во срцето на Шпанија. Сеќавања на 
интербриГадисти од Македонија. Скопје, 
1975, 239; Д-р Симо Младеновски, 
Учеството на Македонците во Шпанска- 
та Граганска војна, Во Интернационални- 
те бригади на Шпанија. Зборник. Скопје, 
1989,221. С. Мл. 

АНГЕЛЦИ - современа селска 
населба, 7 кт југозападно од 
Струмица. Во археолошката ли- 
тература е позната по неолитска- 
та населба Страната, откриена со 
ископувањата во 1985 г. Во кул- 
турниот слој од 1,80 т биле откри- 
ени архитектонски и други оста- 
тоци од двослојна населба од вре- 
мето на доцниот неолит. Каракте- 
рот на наодите ја поврзуваат со 
населбите во долината на р. Бре- 
галница и Скопската котлина (в. 
Зелениково П-Ангелци културна 
група). в. с. 

АНГЛИСКА ВОЕНА МИСИЈА 
ПРИ ГЛАВНИОТ ШТАБ НА 

НОВ И ПОМ (септември 1943 - 
24. VI 1945). Во септември 1943 г. 
британската Служба за специјал- 
ни операции (СОЕ) испратила две 
воени мисии на територијата на 
Македонија што требало да се 
придружат на ГШ на НОВ и ПО 
на Македонија во Црвена Вода. 
Првата мисиЈа, со кодирано име 
Мопкеу\угепсп, била предводена од 
Цорџ Квајн, а втората, со кодира- 
но име МиШ§а1а№пу, бпла предво- 
дена од Мостин Дејвис. Членови- 
те на двете мисии биле спуштени 
на територијата на Албанија. При 
крајот на септември двете мисии 
дошле на територијата на Маке- 
донија. На 5 октомври 1943 г. ми- 
сијата на Мостин Дејвис пристиг- 
нала во ГШ на НОВ и ПОМ, каде 
што претходните денови пристиг- 
нала и мисијата на Џорџ Квајн. 
До крајот на војната седум бри- 
тански воени мисии биле испрате- 
ни во поголемите единици на 
НОВ и ПОМ и директно следеле 
и го известувале својот штаб во 
Каиро за борбата на македонски- 
те партизани. Првите количества 



53 



А АНДАЈ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Членови на Англиската воена мисија при Главниот штаб на НОВ и ПО на Македонија 



британско оружје пристигнале на 
7 октомври 1943 г. По Ослободу- 
вањето мисиите се префрлиле во 
Скопје, дел од нив биле евакуира- 
ни, а дел останале да известуваат 
за настаните во Македонија. Бри- 
танските мисии на територијата 
на Вардарскиот дел на Македони- 
ја се задржале се до јуни 1945 г., 
кога бил отворен првиот Британ- 
ски конзулат (24 јуни 1945). Прв 
британски конзул по Ослободува- 
њето бил Леонард Артур Скоуп. 

ЛИТ.: Д-р Тодор Чепреганов, Британска- 
та управа за специјални операции (СОЕ) 
во Македонија: Британските воени ми- 
сии во Македонија (1942-1945), Скопје, 
2001; Велика Британија и Македонија. 
Документи 1942-1945. Избор, превод и ре- 
дакција д-р Тодор Чепреганов, Скопје, 
2000. Т. Ч. 

АНДАЈ, Мелих Џевдет (МеПн 
Сеује! Апаску) (Истанбул, 1920- 
2000) - познат поет, романсиер, 
драмски автор, преведувач во Ре- 
публика Турција. Бил професио- 
нален новинар и колумнист во 
најтиражниот весник „Џумхури- 
ет". Бил познат публицист и про- 
фесор по естетика на Државниот 
универзитет за театар во Истан- 
бул. Чест гостин на културните 
манифестации одржани во РМ. 
Почесен член на дпм. 

БИБЛ.: Чуден, 1941; Дрвопш што си Го 
заГуби мирот, 1946; Исток и запад, 1961; 
Окованиот Одисеј, 1963; Оние што се 
внатре, 1965; Тајна на заповед, 1970; Днев- 
ник на Исус, 1974; Нови боГови, 1974; Збор 
врз јазик, 1975; Избор од современата ма- 
кедонска поезија, Истанбул, 1978, Избор 
од поезијата на македонски јазик. Еден 
нов свет, Скопје, 1998. 

ЛИТ.: Македонски писатели, Ск., 2004; 
Алте1 Ок1ау, Ситкипуе1 Одпетѓ ЕЉМуаи, 
Апкага, 1993. А. Аго 

АНДАРТИ (крајот на XIX - поч. 
XX в.) - вооружени чети форми- 
рани во Грција (од Грци од Крит, 
од грчката држава и мал дел од 



Македонија) и уфрлувани во Ма- 
кедонија за наметнување на грчко 
влијание со тероризирање на ма- 
кедонското православно населе- 
ние. Биле организирани од пан- 
грчки организации поддржувани 
од грчката Влада и од Цариград- 
ската патријаршија, упатувани на 
теренот на деЈСтвувањето на грч- 
ките митрополити во Македони- 
ја. Соработувале со османлиските 
власти и содејствувале со нивните 
органи на прогонот во акциите 




Чета грчки андарти 

против четите на Македонската 
револуционерна организација. 
Масовно навлегувале по неуспе- 
хот на Илинденското востание, 
кога нивното дејствување здоби- 
ло карактеристики на надвореш- 
на оружена агресија во Македо- 
нија. Андартските чети биле ко- 
ординирани од грчките конзулати 
и владици. 

ЛИТ.: Крсте Битовски, Грчката „маке- 
донска борба ", Скопје, 2001; Оои§1аѕ Оакѓп, 
Тке §геек ѕ1ги§ј*1е т МасеЉта 1897-1913, 
Тпеѕѕа1ошкѓ, 1993. Д. Јов. 

АНДЕРСОН-СТОЈАНОВИЌ, 
Вирџинија (\Тг§1та Ашкгѕоп-Ѕгоја- 
штс) (Портланд, САД, 1945) - 
археолог, специјалист за римска 
керамика. Студирала на Универ- 
зитетот во Вашингтон, а доктори- 
рала (1977) на Универзитетот Тек- 
сас во Остин (за доцнохеленис- 
тичката и раноримската керами- 



ка од Стоби). Од 1970 до 1981 г. 
била член на Американско-маке- 
донската екипа, за истражување 
на Стоби. Учествувала и во други 
истражувања во Грција и Македо- 
нија. Професор е на Вилсон коле- 
цот во Шамберзбург, Пенсилва- 
нија, САД (\УПѕоп Со11е§е, ЅНат- 
гЈегѕоиг§, ГЈЅА). 

БИБЛ.: Па1у апс! МасеЉта т 1ке 2пс1 апа' 1ѕ( 
сепШпеѕ В. С. : Тке Сегатѓс Елпаепсе, ,Деѓ Сге- 
1апае Котапае Раи1огшп Ас1а", 23-24, 1984; 
Ѕ1оМ: Тке НеНетѕИс апс! Котап роНегу, Рпп- 
се1оп, 1992. Р. 

АНДОВ, Стојан (Кавадарци, 30. 
XI 1935) - економист, политичар, 
публицист и романсиер, прв прет- 
седател на плуралистичкото Соб- 
рание на Република Македонија. 
Основно образование и гимназија 
завршил во родниот град, а дип- 




Стојан 
Андов 

ломирал на Економскиот факул- 
тет во Скопје и магистрирал на 
Факултетот за политички науки 
во Белград (1972). Бил секретар 
на Средношколскиот и на Оп- 
штинскиот комитет на Народна- 
та младина, професор во Гимна- 
зијата со економски паралелки „Ј. 
Б. Тито" (1959-1963) и во Работ- 
ничкиот универзитет „Моша Пи- 
јаде" во Кавадарци. Работел во 
Земјоделскиот комбинат „Тик- 
веш" во Кавадарци (1963-1964), 
каде што бил секретар на Основ- 
ната организација на СКМ и ди- 
ректор на Аналитичко-планскиот 
сектор. Потоа заминал на работа 
како професор во Политичката 
школа на ЦК на СКМ во Скопје 
(1964-1965) и советник во Изврш- 
ниот совет на Собранието на СРМ 
(1965-1967). Бил претседател на 
Собранието на Општината Кава- 
дарци (1967-1970), а потоа прет- 
седател на Републичкиот центар 
за идеолошко-политичко образо- 
вание и студии во Скопје (1970- 
1971) и член на Секретаријатот на 
ЦК на СКМ. Бил избиран и на 
разни републички и соуузни оп- 
штествено-политички функции. 
На Петтиот конгрес на СКМ бил 
избран за член на постојаниот дел 
на Конференцијата на СКМ, прет- 
седател на Комисијата на ЦЌ на 
СКм за општествено-економски 
односи и економска политика, член 



54 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНДОНОВ-ЧЕНТО А 




Седница на Собранието на РМ под претседателство на Стојан Андов 



на Претседателството на Посто- 
јаната конференција на градовите 
на ЈугославиЈа, член на Управни- 
от одбор на Здружението на еко- 
номистите на Македонија и член 
на Економскиот совет на Собра- 
нието на СРМ. Подоцна во три 
мандати бил член на Сојузниот 
извршен совет во Белград (1971- 
1982), претседател на Сојузната 
комисија за економска соработка 
со земјите во развој, претседател 
на Меѓурепубличкиот комитет за 
девизен и надворешно-трговски 
систем, претседател на дел од Ју- 
гословенскиот мешовит комитет 
за соработка со Египет, Либија, 
Тунис, Турција и Франција (1971- 
1982), претседател на Комисијата 
за координација на соработката 
со Европската економска заедни- 
ца и земјите на ЕФТА (1978-1982), 
потпретседател на Извршниот 
совет на Собранието на СРМ 
(1982-1986), пратеник во Оп- 
штествено-политичкиот собор на 
Собранието на СРМ, претседател 
на Одборот за прашања од облас- 
та на општествено-економското 
уредување, стопанската полити- 
ка, народната одбрана, општест- 
вената самозаштита, безбедноста 
и односите со странство на Из- 
вршниот совет на Собранието на 
СРМ и член на Делегацијата на 
Собранието на СРМ во Соборот 
на републиките и покраините на 
Собранието на СФРЈ (1986-1987), 
претседател на Одборот за оп- 
штествен план и развој, како и 
вонреден и ополномоштен амба- 
садор на СФРЈ во Ирак (1987 - ја- 
нуари 1991). Претседателот на 
Сојузот на реформските сили на 
Југославија го назначи за главен 
координатор во формирањето на 
Сојузот на реформските сили на 
Македонија (15. VIII 1990), по што 
стана основач и лидер на поли- 
тичката партија Реформски сили 
- Либерална партиЈа (Скопје, 5. 
IX 1990), регистрирана како Либе- 
рална партија на Македонија (16. 
X 1990), останувајќи нејзин прет- 
седател до споЈувањето со Демок- 
ратската партша (ДП, 19. IV 1997), 



кога е избран за претседател на Со- 
ветот на новоформираната Либе- 
рално-демократска партија (ЛДП, 
регистрирана на 12. VI 1997). На 
првите повеќепартиски избори 
(1990) е избран за пратеник, а по- 
доцна и на сите наредни избори во 
РМ. Во три мандати бил претседа- 
тел на Собранието на РМ (8. I 
1991 - 19. XI 1994; 19. XI 1994 - 6. 
III 1996 - до раскинот на коалици- 
јата Сојуз за Македонија; 30. XI 
2000 - 3. X 2002). По атентатот на 
претседателот на РМ К. Глигоров 
(3. X 1995), врз основа на чл. 82, 
став 3 од Уставот на РМ, извесен 
период ја врши и функцијата 
Претседател на Република Маке- 
донија (5. X 1995-10. 1 1996). Исто 
така, по изборот за пратеник во 
1998 г. бил претседател на Коми- 
сијата за монетарна, кредитна и 
банкарска политика. На изборите 
од 31. X 1999 г. бил кандидат на 
ЛДП за претседател на Републи- 
ка Македонија, но не се квалифи- 
кувал за вториот изборен круг. По 
обновувањето на Либералната 
партија (1999), бил избран за член 
на нејзиниот Извршен комитет. 
Повторно бил избран за претсе- 
дател на Седмиот (Вонреден) 
конгрес на ЛП (јуни 2001) и потоа 
пак реизбран на Осмиот Конгрес 
на ЛП (јули 2004). Освен тоа, како 
пратеник, бил и претседател на 
Постојаната анкетна комисија за 
човековите права и слободи на 
граѓаните (2002-2006) и претседа- 
тел на собраниската Комисија за 
уставни прашања (од 2006). Поз- 
нат е како политичар од времето 
на СФРЈ ориентиран кон пазарна- 
та економија, искусен и успешен 
политички преговарач во совре- 
мениот домашен политички ам- 
биент, но и како политичар со ме- 
ѓународна репутација во прегов- 
орите со странските експерти од 
областа на економските односи, 
политичкиот систем и човековите 
права. Се занимава и со теоретски 
прашања од областа на економи- 
јата, со публицистика и со кни- 
жевност. Автор е на повеќе книги 
од областа на економскиот и по- 



литичкиот систем, како и од об- 
ласта на книжевноста. 

БИБЛ.: Располагање иуправљање друшт- 
веним капиталом, Београд, 1985 (второ 
издание 1987); На мој начин, Скопје, 2003 
(сеќавања); Од мој агол, Скопје, 2004 (ко- 
лумни од весници 1997-2004); Стравот и 
љубовта, Скопје, 2005 (роман, второ изда- 
ние 2006). С. Мл. 

АНДОНОВ, Дичо (с. Лобаница, 
Костурско, 1882 - с. Смрдеш, Ко- 
стурско, 31. V 1903) - костурски 
реонски војвода. Завршил петти 
клас во Битолската егзархиска 
гимназија, кога станал член на 
МРО. Од 1901 г. е нелегален, а од 
1903 г. назначен за реонски војво- 
да. Во познатите борби при мес- 
носта Локвата и Вињари (крајот 
на V 1903), заобиколен од осман- 
лиската војска, за да не падне жив 
во нивните раце, се самоубил. 

ЛИТ.: А. Близнаков, Епопејата на Локва- 
та и Вињари, Прилози за Илинден 1978, 
II, Крушево, 1979; X. Силѕшов, Освободи- 
телните борби на Македонин, 1 (фото- 
типно издание), Софин, 1982. Ал. Тр. 




Методија Андонов-Ченто 

АНДОНОВ-ЧЕНТО, Методија 

(Прилеп, 17. VIII 1902 - Прилеп, 
24 VII 1957) - прв претседател на 
современата македонска држава 
ДФМ во ДФЈ. Во Прилеп завр- 
шил основно образование и тр- 
говско училиште. Започнал со 
приватна трговска дејност (1926). 
Бил национално-политички акти- 
вен, се застапувал за легална бор- 
ба заедно со напредните опозици- 
ски политички партии за федера- 
тивно уредување на Југославија и 
за автономија на Македонија. Бил 
апсен и осудуван за дејствување за 
слободна Македонија (1935, 1936). 
Учествувал во организирањето 
на митингот и на протестната де- 
монстрација во Прилеп (2. VII 
1940), одржал говор и повикал на 
самостојна борба за слободна Ма- 
кедонија. Бил уапсен и осуден (3. 
VII 1940); казната ја издржувал во 
затворите во Србија - Ада Циган- 



55 



А АНДОНОВ-ЧЕНТО 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Методија Андонов-Ченто говори во ослободеното Скопје (1944) 



лија и Велика Кикинда. Во поче- 
токот на 1941 г. повторно бил уап- 
сен како македонски националист 
и сепаратист и бил во затворот 
Баина Башта. Воениот суд му 
изрекол казна смрт со стрелање, 
но по капитулациЈата на Југосла- 
вија казната не била извршена, па 
бил ослободен и се вратил во Ма- 
кедонија. Во Скопје (26. IV 1941) 
пред бугарските окупаторски 
власти изјавил дека е Македонец 
и дека не се борел за обединета 
Бугарија, туку за обединета Ма- 
кедониЈа. Во Прилеп (12. VII 1941) 
бил уапсен за повикување на бор- 
ба против фашизмот и против бу- 
гарската окупаторска власт. По- 
веќепати бил апсен и задржуван 
во затворот во Прилеп и во Бито- 
ла (1942). Во почетокот на 1943 г. 
бил интерниран во Бугарија до 
крајот на април, а од крајот на мај 
бил задржан во логорот Чучули- 
гово до почетокот на август. При- 
стигнал на слободната територија 
во Дебарца (1. X 1943), каде што 
бил кооптиран за член на Главни- 



от штаб на Народноослободител- 
ната војска, а потоа бил избран за 
претседател на Иницијативниот 
одбор за свикување на АСНОМ. 
Во јуни 1944 г. ја предводел маке- 
донската делегација (во состав: 
Ченто, Мане Чучков и Кирил Пе- 
трушев) на Вис, која на состано- 
кот со Тито и со членовите на На- 
ционалниот комитет за ослободу- 
вање на Југославија го поставила 
прашањето за обединета Македо- 
нија. На првото заседание на АС- 
НОМ (2. VIII 1944), при конститу- 
ирањето на современата македон- 
ска национална држава, Методија 
Андонов-Ченто бил избран за 
претседател на Президиумот, вр- 
ховно законодавно и извршно на- 
родно претставничко тело и нај- 
висок орган на државната власт 
на Демократска Македонија. По 
добиената вест за преговори на 
сојузниците со Бугарија за усло- 
вите за нејзиното излегување од 
војната, Ченто се обратил (11. 
VIII 1944) со телеграма до Тито со 
барање да се постави македонски- 




те барања за Пиринскиот дел од 
Македонија. На фукцијата пре- 
тседател на Президиумот на АС- 
НОМ бил избран и на Второто за- 
седание на АСНОМ (29-30. XII 
1944), а на Третото заседание 
(1945) бил избран за претседател 
на Народното собрание на ДФМ/ 
НРМ. Во поздравниот говор на 
Првиот црковно-народен собор 
(4. III 1945), Ченто ставил на знае- 
ње дека македонскиот народ има 
историско право на своја автоке- 
фална македонска православна 
црква. На собраниските избори 
бил избран за пратеник во Собра- 
нието на НРМ и во Собранието 
на Југославија. Неотстапно се за- 
стапувал за обединување на маке- 
донскиот народ, за поголема са- 
мостојност на ДФМ/НРМ во југо- 
словенската федерација. На На- 
цртот на Уставот на ФНРЈ поднел 
амандман и во Уставот била вне- 
сена одредбата за правото на на- 
родите на самоопределување, 
вклучувајќи го и правото за отце- 
пување. Потоа комунистичкото 
раководство го употребило цело- 
купниот апарат против Ченто, об- 
винувајќи го дека бил противник 
на социјалистичка Југославија, 
македонски националист и сепа- 
ратист, реакционер, застапник за 
буржоаска демократија, а сето 
тоа било за да се изврши негово 
елиминирање од државното рако- 
водство пред претстојната Ми- 
ровнаа конференција во Париз. 
Под жестокиот притисок, на 14. 
III 1946 г. поднел оставка на сите 
фукции. Се вратил во Прилеп и се 
подготвувал да емигрира во САД, 
сакал да отпатува во Париз и во 
својство на дотогашен претседа- 
тел на македонската држава на 
Мировната конференција да по- 
стави барање за обединување на 
Македонија со примена на право- 
то на македонскиот народ на са- 
моопределување. Бил уапсен на 
14. VII 1946 г. и обвинет за дејству- 
вање против Југославија, за обе- 
динување на МакедониЈа под про- 
текторат на САД. Бил осуден на 
казна затвор во траење од 11 го- 
дини (23. XI 1946). Бил ослободен 
условно (IX 1955). Починал во 
Прилеп. Во 1990 г. семејството 
покренало постапка за судска ре- 
хабилитација. Окружниот суд во 
Скопје на 22. X 1990 г. ја укинал 
осудителната судска пресуда и до- 
нел решение со кое ја укинал суд- 
ската пресуда од 23. XI 1946 г. 

ЛИТ.: Методија Андонов-Ченто, Доку- 
менти и материјали, Скопје,2002; Ченто, 
човек, револуционер, државник, зборник 
на материјали од Тркалезната маса одржа- 
на на 26. XI 1991 во Прилеп, Прилеп, 1993; 
Илија Андонов-Ченто, Мојот тап1ко - 
Методија Андонов-Ченто, Скопје, 1999. 

М. Мин. 



Методија Андонов-Ченто со група македонски воено-политички раководители (1944) 



56 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНДОНОВСКИ А 



АНДОНОВ, Никола Владимиров 

(Скопје, 17. IV 1934) - анестезио- 
лог, редовен проф. на Мед. ф. во 
Скопје. Дипломирал на Мед. ф. во 
Скопје (1959). Специјализирал 
анестезиологија и реанимација 
(Скопје, 1961-1965), се усовршу- 
вал во Обединетото Кралство 
(Вппѕк СоипсП - 1972), Белград и 
Загреб. Истражувал во полето на 
перфузијата при шокова состојба 
(1973), ендотрахеалната апликаци- 
ја на адреналин (1986) и автологна 
нормоволемична хемодилуција 
(1993-1996). Бил основач и прв ди- 
ректор на Клиниката за анестези- 
Ја, реанимација и интензивно леку- 
вање (КАРИЛ). Добитник е на по- 
веќе признанија. Објавил 76 трудо- 
ви и ја основал едицијата „Критич- 
ни состојби во медицината". 

БИБЛ.: Шок, срцево белодробно оживува- 
ње, Скопје, 1994; УрГентна медицина - 
практични постапки, Скопје, 1999; Смрт 
и умирање, Скопје, 2001; Срцево бело- 
дробно оживување, Скопје, 2004; Акутна 
болка, Скопје, 2006. М. Тољ. 

АНДОНОВ-ПОЛЈАНСКИ, Хрис- 

то (Дојран, 21. IX 1927 - Скопје, 7. 
X 1985) - историчар и унив. про- 




Христо 

Андонов 

Полјански 



фесор. Основното и средното об- 
разование и Филозофскиот фа- 
култет (Група историЈа) ги завр- 
шил во Скопје. Бил избран за асис- 
тент на Катедрата за историја 
(1953), докторирал (1958), бил из- 
бран за доцент (1959), за вонреден 
професор (1966), а потоа за редо- 
вен професор (1970) по предметот 
Општа историја на новиот век. 
Бил продекан (1960- 1963), шеф 
на Катедрата за историја 
(1971-1974 и 1974-1976) и ректор 
на Универзитетот „Св. Кирил и 
Методиј" (1984-1985). Како профе- 
сор дал евидентен придонес за соз- 
давање стручни и наставно-научни 
кадри. Истражувал во земјата и во 
странство. Дел од архивската до- 
кументација објавил во одделни 
зборници на документи, како што 
се трите тома „Британски доку- 
менти за историјата на македон- 
скиот народ". Учествувал на науч- 
ни собири во земјата и во странс- 
тво. Неговото научно дело се со- 
стои од над 500 единици стручни и 
научни трудови, монографии, на- 



учни статии и прилози, рецензии, 
библиографии и др„ од нив 40 од- 
делни книги. Голем придонес дал 
за осветлувањето и за афирмаци- 
јата на личноста и делото на Гоце 
Делчев со повеќе книги. 

БИБЛ.: ПрилоГ кон библиоГрафијата по 
археолоГија на Македонија, Скопје, 1952; 
Британска библиоГрафија за Македонија, 
Скопје, 1966; Британски докуменпш за ис- 
торијата на македонскиот народ, 1-П, 
Скопје 1968 и 1977; Гоце Делчев, т. 1-6, Ско- 
пје, 1972; Македонија и Словенија, Скопје, 
1978; Одбрани дела, т. 1-5, Скопје, 1983. 

ЛИТ.: Христо Андонов Полјански 1927- 
1985, Охрид, 1990; Христо Андонов Полјан- 
ски, живот и дело, Скопје, 1996. М. Мин. 




АНДОНОВ-РЕГАН, Јован (Пех- 
чево, 15. VIII 1940) - електроин- 
женер, стопанственик и полити- 
чар. Дипломирал на Електротех- 
ничкиот факултет (слаба струја) 
во Загреб (1963). Како стопанст- 
веник, бил управник на Погон за 
мерно регулациона техника и те- 
лекомуникација, главен инженер 
и помошник директор на ООЗТ 
за слаба струја во Рудници и же- 
лезарница „Скопје" (1964-1973), 
в.д. и технички директор на РО 
„Хемтекс" во Скопје (1975-1980), 
заменик генерален директор на 
Рудници и железарница „Скопје" 
(1980-1983), член на Работовод- 
ниот одбор на ФЕНИ во Кавадар- 
ци (1983-1985), советник на гене- 
ралниот директор во СОЗТ 
„ОХИС" во СкопЈе, привремен 
управник на РО за производство 
на безалкални и стаклени влакна 
„ГЕС" во Гостивар (1985-1986), 
помошник генерален директор за 
технички прашања и развој на 
СОЗТ „ОХИС" во Скопје (1986- 
1990), претседател на Привреме- 
ниот одбор на РЕК Битола (1989) 
и заменик генерален директор на 
Претприј атието „охис Наум 
Наумовски-Борче" во Скопје 
(1990-1991). Бил потпретседател 
на Владата на РМ (20. III 1991 - 4 
IX 1992) и имал свој патентиран 
пронајдок во југословенскиот Со- 
јузен патентен завод од областа 
на електрониката и телекому- 
никациите. Се занимавал со при- 
ватен бизнис преку својата фирма 
„Сибра". с. Мл. 



Македонка 
Андонова 




АНДОНОВА, Македонка (Скоп- 
је, 16. VIII 1944) - керамичарка, 
дизајнерка и професорка. Дипло- 
мирала на Академијата за приме- 
нета уметност во Белград. Дизај- 
нирала стакло и порцелан за ин- 
дустриски потреби. Предава на 




Македонка Андонова, „Трансформација" 



Факултетот за ликовна уметност 
и на Училиштето за применета 
уметност во Скопје. Работи уни- 
катна керамика, скулптура и ди- 
зајн. Излагала самостојно и на 

ГруПНИ ИЗЛОЖби. Ал. Цв. 



Александар 
Андоновски 




АНДОНОВСКИ, Александар 

(Лесково, Демир Хисар, 1. III 
1939) - физичар, ред. проф. (1988) 
на ПМФ. Дипломирал на ПМФ 
(1965). Таму магистрирал (1972) и 
докторирал (1977) со теми за ра- 
сејувањето на светлината кај по- 
лимерните раствори во и надвор 
од електричното поле. Специја- 
лизирал во Софија и Берлин. Др- 



57 



А АНДОНОВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



жел настава главно по предмети- 
те биофизика и атомска физика 
со спектроскопија и за нив офор- 
мил практикуми. Истражувал и 
објавувал прилози за дисперзните 
системи, полимери, биомолекули 
и течни кристали и за таа цел 
формирал лабораторија во која 
се застапени расеЈувањето на 
светлината, електрооптиката, ви- 
скозиметријата и др. експеримен- 
тални техники заедно со условите 
за подготовка на обрасците. Рако- 
водел со изработката на 4 доктор- 
ски и 6 магистерски дисертации. 
Бил продекан на ПМФ (1985-87), 
шеф на Институтот за физика 
(1989-91) и проректор на Универ- 
зитетот „Св. Ќирил и Методиј" 
(1996-98). 

ЛИТ.: Природно-математички факул- 
тет - Скопје 1946-1996, Скопје, 1996, стр. 
153; 60 Години Природно-математички 
факултет - Скопје, Скопје, 2006, стр. 162- 
163. В. Ур. 




Венко 
Андоновски 



АНДОНОВСКИ, Венко (Кума- 
ново, 30. V 1964) - поет, раскажу- 
вач, романсиер, драмски автор, 
есеист, критичар, публицист, пре- 
ведувач, колумнист, антологичар, 
универзитетски професор. Дип- 
ломирал на Катедрата за општа и 
компаративна книжевност на Фи- 
лолошкиот факултет во Скопје. 
Постдипломски студии по маке- 
донска и хрватска книжевност за- 
вршил во Скопје и Загреб. Маги- 
стрирал и докторирал на Филоло- 
шкиот факултет во Скопје, каде 
што е вработен како редовен про- 
фесор по предметите Нова хрват- 
ска литература и Теорија на лите- 
ратурата (на Катедрата за маке- 
донска и јужнословенски книжев- 
ности). Член е на ДПМ и на маке- 
донскиот ПЕН-центар. Плоден 
автор што се пројавува со успех во 
повеќе жанровски области на со- 
времената македонска литература, 
а неговите книги речиси редовно 
доживуваат повторени изданија. 
Специфичното писмо му го краси 
препознатлив степен на богата ли- 
тературна наобразба, авторитетна 
расудочност и научна објектив- 
ност, поради што се издвојува како 
мошне популарен автор на совре- 
мената македонска литература. 



БИБЛ.: Нежното срце на Варвара, поези- 
ја, 1986; Квартот на лиричарите, раска- 
зи, 1989; Фрески и Гротески, раскази, 1993; 
Азбука за непослушните, роман, 1994; Па- 
покот на светот, роман, 2000; Вештица, 
роман, 2006; Три драми (Адска машина, 
Бунт во домот за старци, Словенскиот 
ковчеГ); Кандид во земјапш на чудата, ро- 
ман, 2004. Автор е на серија дела од обла- 
ста на науката за литературата: Матоше- 
вите ѕвона, 1996; Текстовни процеси, 
1996; Структурата на македонскиот ре- 
алистички роман (докторска дисертаци- 
ја), 1997; Дешифрирања, 2000; како и на 
публицистичките творби: Кич митоло- 
Гии, 2001; антологиите: Излазак из сенке, 
1989 и Песна зад песните, 1997; преводите 
од Тери Иглтон: Литературни теории, 
2000 и Славко Михалиќ: Градина на црни- 
те јаболки, 1997. Кр. Ник. 




Верољуб 
Андоновски 



АНДОНОВСКИ, Верољуб (Ку- 
маново, 22. I 1938 - СкопЈе, 16. X 
1998) - новинар и публицист. Ос- 
новно образование и гимназија 
завршил во родниот град, а дип- 
ломирал на Филозофскиот фа- 
култет во Скопје (на Групата ју- 
гословенска книжевност). Уште 
како студент се вработил како но- 
винар во в. „Нова Македонија" 
(1960), каде што го минал сиот ра- 
ботен век од соработник до ко- 
ментатор и уредник од областа на 
образованието, науката и култу- 
рата. Посебно се посветил на пи- 
шување фељтони за македонско- 
то минато (1970-1994). Автор е на 
повеќе публицистички книги за 
НИП „Нова Македонија" и на из- 
бори од неговите фељтони. 

БИБЛ.: Предавства и политички убис- 
тва. Историски фељтони. Куманово, 
1983; ВМРО - подем и раскол, Скопје, 
1992; Сеништата на минатото - Ванчо 
Михајлов, Скопје, 1990; Сто Години се- 
Гашност. Скопје, 2003; Во чекор со др- 
жавноста. ПрилоГ за моноГрафија „ Нова 
Македонија" 1944-1984_^Скоаје, 1984; Пе- 
чат на времето - печатот на „ Нова Ма- 
кедонија", Скопје, 1994. С. Мл. 

АНДОНОВСКИ, Зоран (Скопје, 
4. VI 1954) - новинар. Со нови- 
нарство почнал како соработник 
во в. „Нова Македонија", потоа 
станува еден од успешните допис- 
ници од странство - во Атина 
(1988-1993) и уредник на Надво- 
решно-политичката рубрика на 
весникот. Одговорен уредник на 
в. „Време" од основањето (2004) и 
уредник на неделникот „Неделно 




Зоран 
Андоновски 

време", колумнист. Надвор од но- 
винарството - координатор за од- 
носи со јавноста на Светската 
банка (1997-2000) и координатор 

УСАИД 



за комуникации 
(2000-2004). 



во 



Б. П. Г. 



АНДОНОВСКИ (ВАЛАИЧАР- 
СКИ), Мирко (Скопје, 25. III 
1950) - архитект, урбанист и сли- 
кар. Дипломирал на Архитектон- 
ско-градежниот факултет во 
СкопЈе (1972). Се вработува во 
„Мавровопроект" (1976), а подоц- 
на е и директор. Назначен е за по- 
тсекретар во Министерството за 
урбанизам, градежништво, соо- 
браќај и заштита на животната 
средина (1994), а потоа е на рабо- 
та во Јавното претпријатие за 
просторни и урбанистички плано- 
ви (1998). Се занимава со урбани- 
стичко и архитектонско проекти- 
рање. Учествувал на повеќе архи- 
тектонско-урбанистички конкур- 
си на кои освојува врвни награди. 
Се занимава со карикатура и сли- 
карство и имал две самостојни и 
повеќе групни изложби. Кр. т. 

АНДОНОВСКИ, Сотир (Крчи- 
шта, Костурско 1918 - 1985) - де- 
ец на македонското ослободител- 
но движење. Учесник во антифа- 
шистичката борба (1943-1945), 
заменик командант на Костурски- 
от баталјон во Каракамен и ко- 
мандант на баталјон во Првата 
ослободителна бригада од Егеј- 
скиот дел на Македонија. 

ЛИТ.: Р. Кирјазовски, Македонски нацио- 
нални институции во ЕГејскиот дел на 
Македонија (1941-1961), Скопје, 1987. 

Ст. Кис. 

АНДОНОВСКИ, Томе (Лазаро 
поле, 5. IX 1940) - географ. Основ- 
но и средно образование завршил 
во Битола, а Природно-матема- 
тички факултет, (Институт за ге- 
ографиЈа) во 1964 г. во Скопје. Ра- 
ботел како професор по геогра- 
фија во гимназиите во Дебар и во 
Битола. Во 1971 г. бил примен за 
асистент на Институтот за гео- 
графија при ПМФ во Скопје. Во 
1977 г. завршил постдипломски 
студии на Институтот за геогра- 
" ија на ПМФ во Белград, а во 
983 г. на Природно-математич- 



58 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНДРЕВСКИ А 




Томе 

Андоновски 



киот факултет во Скопје ја одбра- 
нил докторската дисертација „Ки- 
чевската Котлина - геоморфоло- 
шки проучувања". Бил избран за 
предавач (1977), за доцент (1984), 
за вонреден професор (1987) и за 
редовен професор (1992). Преда- 
вал математичка географија, гео- 
морфологија и методика на на- 
ставата по географија. Бил шеф 
на Институтот за географија, 
продекан на ПМФ, претседател 
на Сојузот на географските здру- 
женија на Република Македонија 
и генерален секретар на спелео- 
лозите на СФРЈ. Објавил околу 50 
научни труда, кои се главно од об- 
ласта на геоморфологијата. 

БИБЛ.: Кичевска Котлина - Геоморфоло- 
шки проучувања, Природноматематички 
факултет, Скопје, 1983; Карактеристики 
на релјефот во Р. Македонија, „Географ- 
ски разгледи", кн. 30, Скопје, 1995; Геомор- 
фолошка карта на Р. Македонија, „Гео- 
графски разгледи", кн. 32-33, Скопје, 1998. 

ЛИТ.: Васил Даскаловски, Благоја Марко- 
ски, Проф. д-р Томе Андоновски (по по- 
вод шеесет Години од животот), „Гео- 
Графски разГледи", кн. 35, Скопје, 2000. 

Ал. Ст. 




Христо 
Андоновски 



АНДОНОВСКИ, Христо (с Ца 

кони, Мегленско, 15. IX 1917 - 
Скопје, 1. VII 2002) - учител, деец 
на Македонското националноос- 
лободително движење во Егејски- 
от дел на Македонија, новинар, 
публицист и општественик. Завр- 
шил гимназија на грчки јазик во 
Воден, а дипломирал на Педаго- 
шката академија во Солун (1940). 
Неколку години работел како на- 
ставник во мегленските села и во 
градот Сботско (Аридеја). Во 
есента на 1941 год., како органи- 



затор на младината во с. Долно 
Пожарско, стапил во Движењето 
на отпорот во Грција. Бил одгово- 
рен по Агитпроп во Реонската ор- 
ганизација на КПГ во Сботско и 
одговорен во Реонскиот комитет 
на ЕАМ за Јужен Меглен, со се- 
диште во с. Драгоманци (Апса- 
лос). Бил назначен за организаци- 
онен секретар (летото 1944), а по- 
тоа и за политички секретар на 
Градскиот комитет на КПГ за Во- 
ден (Едесса). Наскоро бил кооп- 
тиран за член на Поширокиот со- 
став на Окружниот комитет на 
КПГ за Воденскиот округ (декем- 
ври 1944 - 26. II 1945). Поради не- 
согласувањата со дискриминатор- 
ската политика на КГП по маке- 
донското национално прашање, 
преминал во НРМ (ФНРЈ). Како 
искусен македонски револуцио- 
нер, од патриотски причини, пак 
се вратил во родниот крај и зел 
учество во Граѓанската војна во 
Грција (јануари 1947) како одго- 
ворен за печатот при Агитпроп 
на Главниот одбор на НОВ за 
Егејска Македонија (до декември 
1948). Но, поради нов судир со 
КПГ по македонското национал- 
но прашање, пак доаѓа во НРМ, 
каде што работи како уредник на 
емисиите на Радио Скопје за на- 
шите сонародници во Егејскиот и 
Пиринскиот дел на Македонија, 
како главен уредник на в. „Глас на 
Егејците" (1951-1954), дописник 
на „Нова Македонија" од Софија 
(1954-1955) и 15 години е уредник 
на страницата „Нашите во све- 
тот" во истиот весник. Потоа ста- 
нува главен и одговорен уредник 
на сп. „Македонија" на Матицата 
на иселениците од Македонија, од 
каде и заминува в пензија (1969- 
1983). Автор е на голем број ста- 
тии во разни списанија („Гласник" 
на ИНИ, „Културен живот", „Ма- 
кедонска ревиЈа", „Македонско 
време", „Разгледи", „Совреме- 
ност" и др.). Учествувал и на по- 
веќе научни собири. Негова ос- 
новна публицистичка определба е 
минатото и современоста на Егеј- 
скиот дел на Македонија. 

БИБЛ.: ЕГејска Македонија, Скопје, 1951; 
МеГленската област во НОБ, Скопје, 
1961; Постои ли за Грција малцинско пра- 
шање во ЕГејска Македонија, Скопје, 1968; 
Македонците под Грција во борбата про- 
тив фашизмоП1, Скопје, 1968; Лазо Трпов- 
ски, Скопје, 1968; Драмското востание, 
Скопје, 1968; Дипломатска антимакедон- 
ска иГра, Скопје, 1970; Вистината за ЕГеј- 
ска Македонија, Скопје, 1971 ;Лазо Трпов- 
ски, Скопје, 1975 (романизирана биогра- 
фија); Сп1ранците за Македонија и Маке- 
донците, Скопје, 1978; Јужна Македонија 
од античка до денешна Македонија, 
Скопје, 1995. С. Мл. 

АНДОНОСКИ, Александар Ва- 
силев (Прилеп, 31. 1 1937) - редо- 
вен професор на Шумарскиот фа- 



култет во Скопје, специјалист за 
областа одгледување на шумите и 
за предметите дендрологиЈа и шу- 
марска генетика. Дипломирал на 
Шумарскиот факултет во Скопје 
(1959). Специјализирал шумарска 
генетика на Високата национална 
школа за води и шуми во Нанси, 
Франција (1963-1964). Доктори- 
рал 1969 г. Бил декан на Шумар- 
скиот факултет (1988-1990). Пуб- 
ликувал повеќе од 60 труда во до- 
машни и во странски списанија, 
два средношколски и еден уни- 
верзитетски учебник; раководел 
или учествувал во бројни домаш- 
ни и меѓународни проекти. 
Открил и опишал нов вид грму- 
шка на Галичица (Согопеаѕгег тап- 
апа АМ А. ег Апс1. V., 1994). Извр- 
шувал повеќе одговорни, општес- 
твени, стручни и научни функции. 

Ал. Анд. 

АНДРАГОГИЈА - наука (теори- 
ја) за образованието и учењето на 
возрасните, чии почетоци датира- 
ат околу средината на XIX в. Во 
Македонија се развива заедно со 
развојот на образованието на во- 
зрасните како практична општес- 
твена дејност. Забрзан развој до- 
бива по отворањето на работнич- 
ките универзитети во почетокот 
на педесеттите години на XX в., 
особено по воведувањето на пред- 
метот Андрагогија во наставниот 
план на Групата за педагогија на 
Филозофскиот факултет во 
Скопје (1962/63) и по доаѓањето 
на белградскиот професор (в.) д-р 
Боривој Ссшоловчев за предме- 
тен наставник. Тој ја организира и 
научноистражувачката дејност во 
оваа област кај нас. Во почетокот 
на 80-тите години на минатиот 
век се отвораат постдипломски ан- 
драгошки студии и се бранат пр- 
вите докторски дисертации на ан- 
драгошки теми. Во рамките на 
Институтот за педагогија на Фи- 
лозофскиот факултет во Скопје 
постои посебна насока за оспосо- 
бување високостручни кадри за 
работа во областа на образовани- 
ето на возрасните. 

ЛИТ.: Филозофски факултет: 1946-1996, 
Скопје, 1996, 41-47. К. Камб. 

АНДРЕВСКИ, Драган Ванчев (с. 

Обршани, Прилеп, 5. VIII 1950) - 
генерал-мајор на АРМ. Завршил 
Воена академија во родот артиле- 
рија во ЈНА. Офицерската карие- 
ра ја започнал како командир на 
вод, потоа на батерија и на диви- 
зион. Завршил Командноштабна 
академија и Школа на народната 
одбрана. Од повисоките офицер- 
ски должности, бил началник на 
штаб на бригада, началник на од- 
деление за оперативни работи во 
ГШ на АРМ, воено аташе во Ре- 
публика Турција, началник на Г-3 



59 



А АНДРЕВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



во ГШ на АРМ, помошник на на- 
чалникот на ГШ на АРМ за пла- 
нирање и воен аташе во Републи- 
ка Хрватска. в. Ст. 




АНДРЕВСКИ, Јован Минев (с. 

Турје, Охрид 14. 1 1942) - генерал- 
потполковник, началник на Гене- 
ралштабот на АРМ. Завршил 
средно воено училиште, Воена 
академија, Командноштабна и 
Школа на народната одбрана во 
ЈНА. Започнал како командир на 
инженериска чета, потоа ги извр- 
шувал должностите командант на 
инженериски баталјон, началник 
на штаб на инженериска бригада 
и командант на инженериски 
полк во ЈНА. Во АРМ ги вршел 
должностите командант на I и III 
корпус и началник на ГШ на АРМ 
(11. II 2000 - 16. VI 2001). Бил со- 
ветник на претседателот на РМ за 
воени прашања, а потоа пензио- 
ниран (14. III 2002). в. Ст. 



I 



Ј 



Андреј 
,амјан) 
ндреев 



Ан 



АНДРЕЕВ, Андреј (Дамјан) Да- 

мев (1847-1921) - градител и жи- 
вописец од тајфата на Рензовци. 
Син на А. Дамјанов, еден од пос- 
ледните претставници на рензов- 
ските градители и еден од најп- 
лодните автори, чие дејствување 
ќе го означи и крајот на градител- 
ските тајфи во Македонија. Цр- 
квата „Св. Кирил и Методиј" во 
Тетово (1885, осветена во 1925) 
претставува еден од најинтерес- 
ните објекти во неговиот опус. 
Другите цркви што ги изградил 
во Македонија („Св. Богородица" 
во Велес - довршена, „Св. Кон- 
стантин и Елена" и „Св. Димитри- 
ја" во Скопје) сведочат за една ло- 



гична развоЈна линиЈа на архите- 
ктонскиот јазик и третманот на 
пластиката, украсите, декорација- 
та и другите елементи во објекти- 
те. Освен во Македонија, тој из- 
градил цркви и во Призрен (1889) 
и во Косовска Митровица. Од не- 
говата иконописна дејност е реги- 
стрирана само една икона (Св. 
Пантелејмон) што се наоѓа во ве- 
лешката црква „Св. Пантелеј- 
мон". к. Гр. 

АНДРЕЕВ, Благој (Велес, 27. III 
1932) - првиот дипломиран режи- 
сер вработен во Радиото (1957- 
1963), а потоа во Македонската 
телевизија (1964-1996). Значајни 
остварувања му се режијата на 
емисиите од циклусот „Распеани 
градови", драмата „Залез над 
езерската земја", што е наша прва 
телевизиска серија во шест епизо- 
ди, детските серии „Курирот на 
Гоце", „Јуначко колено", „Мали- 
от одред", „Едно лето" и др. Рабо- 
тел во речиси сите телевизиски 
жанрови и режирал многу прет- 
стави во театрите низ Македонија. 

Ј. Ф. 

АНДРЕЕВ, Никола (с. Мокрени, 
Костурско, 1889 - кај с. Мокрени, 
април 1911) - костурски реонски 
војвода на ТМОРО/ВМОРО и 
учител. Завршил шести клас во 
Битолската класична гимназија, а 
потоа Воено училиште во Софи- 
ја. Како војвода на чета, зел 
учество во Илинденското воста- 
ние (1903) и посебно се истакнал 
при ослободувањето на Невеска и 
Клисура. По востанието дејству- 
вал со чета во Костурско и Лерин- 
ско (1903-1907). По Младотур- 
ската револуција бил учител во 
родното село, а потоа пак офор- 
мил чета (1911) и загинал во бор- 
ба со османлиската војска. С. Мл. 



Т1: 



Трајче 

Андреев- 

Петкановски 



АНДРЕЕВ (ПЕТКАНОВСКИ), 
Трајче Лазов (с. Бистрица, Ве- 
лешко, 7. X 1919 - пл. Кадиица, 
Велешко, 6. VIII 1943) - учител, 
оргнизатор на НОБ во Велешко. 
Завршил учителска школа во Ја- 
година (Светозарево, Србија), 
каде што бил еден од раководите- 
лите на младинското движење. 



По Априлската војна бил член на 
првата партиска ќелија на КПЈ во 
Азот, Велешко (август 1941). По 
седумдневен притвор во Централ- 
ниот затвор во Скопје (ЈУ НИ 1942), 
станал борец на Третата чета на 
Велешкиот НОПО „Димитар Вла- 
хов". По разбивањето на неговата 
чета во борба со бугарската вој- 
ска и контрачетниците (декември 
1942), со група соборци се засол- 
ниле во атарот на селата Ореов 
Дол и Теово и се поврзале со При- 
лепската организација на КПМ и 
со партизанската група продол- 
жил да дејствува во Азот (февру- 
ари-август 1943). Загинал во бор- 
ба против бугарската полиција и 
контрачетниците. Подоцна, по 
наредба на ГШ на НОВ и ПОМ. 
еден новоформиран велешки тер- 
иторијален НОПО го добил негов- 
ото име (Велешко, кон крајот на 
април - с. Отиштино, Велешко, 2. 
IX 1944). 

ЛИТ.: Д-р Петар Стојанов - Ѓорѓи Мал- 
ковски, Велес и Велешко во Народноосло- 
бодителната војна 1941-1945. Спомен 
кнта на загинатите борци во НОВ и жрт- 
ви на фашистичкиот терор од Велес и 
Велешко, Титов Велес, 1985, 21. С. Мл. 



Бане 
Андреев- 
Ронката 



АНДРЕЕВ-РОНКАТА, Бане 

(Велес, 12. VIII 1905 - Скопје, 3. XI 
1980) - комунистички деец, затво- 
реник, борец, политичар и држав- 
ник. Како член на СКОЈ (1922) и 
на КПЈ (1923), бил член на МК на 
СКОЈ, на МК на КПЈ во Велес, 
член на ПК на СКОЈ за Македо- 
нија (1924), делегат и учесник на 
Покраинските конференции на 
СКОЈ за Македонија, делегат на 
Третиот конгрес на СКОЈ (1926) 
и др., по што бил уапсен и осуден 
(август 1926 - мај 1927). Како сту- 
дент на Белградскиот универзи- 
тет, бил член на ПК на СКОЈ за 
Србија (ноември 1927 -јуни 1928), 
кандидат-член и потоа кооптиран 
член на ЦК на СКОЈ. Повторно 
бил уапсен (јануари 1929) и осуден 
на 15 години, а казната ја издржу- 
вал во затворите во Сремска Ми- 
тровица и Лепоглава (јануари 
1929 - јули 1941). По враќањето 
во Македонија бил политички се- 
кретар на ПК на КПЈ за Македо- 
нија (септември 1941 - мај 1942) и 



60 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНДРЕЕВСКИ А 



член на ЦК на КПМ (28. II 1943 - 
1948). По апсењето во Битола 
(април - јуни 1943), бил интерни- 
ран во с. Шијаково (Северна Бу- 
гарија) (ју ли _ ноември 1943). По 
враќањето бил вклучен за член 
(до мај 1944), а потоа и политички 
комесар на ГШ на НОВ и ПОМ 
(јуни - октомври 1944). Бил деле- 
гат на I заседание АСНОМ, член 
на АВНОЈ и на Уставотворното 
собрание, министер за рударство 
во Владата на ДФЈ/ФНРЈ и канди- 
дат за член на ЦК на КПЈ. Опре- 
делувајќи се за Резолуцијата на 
ИБ, бил исклучен од КПЈ (декем- 
ври 1949), но бил оставен на ра- 
ботни должности во СР Србија до 
пензионирањето (1965). Носител 
е на „Партизанска споменица 
1941". 

БИБЛ.: Активен партиски и синдикален 
работник, Кочо Рацин во спомените на 
соработниците, „Култура", Скопје, 1972, 
13-126. 

ЛИТ.: Историја на македонскиот народ, 
книга трета, ИНИ, Скопје, 1969; Кирил 
Размов, Бане Андреев не решавал за Голи 
Оток, „Нова Македонија", ХЕУ1, 15536, 
Скопје, 25. IV 1990, 11; Историја на маке- 
донскиот народ, том петти, ИНИ, Скопје, 
2003. С. Мл. 




Катина 
Андреева 



АНДРЕЕВА, Катина (Тина) Куз- 
манова (псевд. Цвета) (с. Мокре- 
ни, Костурско, 1928 - врв Кулка- 
турје, над Црноглава Падина, на 
Неретската Планина, меѓу селата 
Нерет и Трсје, Леринско, 13. V 
1949) - воен командир и херој на 
ДАГ. Во времето на Втората 
светска војна била член на Грчка- 
та антифашистичка младинска 
организација ЕПОН. Псевдони- 
мот Цвета го добила поради тол- 
кувањето на истоимениот лик во 
драмската претстава „Македон- 
ска крвава свадба" од В. Черно- 
дрински, изведена во с. Емборе, 
Кајларско (1944). Поради подоц- 
нешното членување во НОМС и 
НОФ (од летото 1945), била уап- 
сена и ѕверски мачена, но поради 
недостиг на докази била ослобо- 
дена. Наскоро преминала во иле- 
галство и станала борец на ДАГ 
(6. IX 1946). Го посетувала курсот 
за подофицери во с. Котелци на 
пл. Грамос (почетокот на 1947), а 



потоа како командир на вод 
учествувала во околу 90 борби на 
пл. Вичо, на Грамос, кај Сињача, 
кај Коњица и на други места. 
Како претставник на XVIII брига- 
да на ДАГ, била делегат и во 
претседателството на Првата 
конференција на Сегрчкиот сојуз 
на демократските жени (1949), а 
потоа и на Вториот конгрес како 
претставник на партизанките од 
Вичо. Загинала во напад за осво- 
јување на стратегиски врв. Двапа- 
ти била одликувана со Орден за 
храброст и е прогласена за Херој 
на ДАГ. Во нејзина чест бригад- 
ното раководство го покренало 
издавањето на весникот „Цвета". 

ЛИТ.: Фанија Буцкова, Хероината на 
Вичо и Грамос Тина Андреева-Цвета, 
„Историја", IX, 2, Скопје, 1975, 34-42; 
Ташко Мамуровски, Светли ликови од 
Егејска Македонија 1945-1949, Скопје, 
1987, 116-120; истиот, Храбра, но и весела 
партизанка. Едно потсетување на Тина 
Андреева-Цвепш (1928-1949), „Македони- 
ја", XXXIV, 411, Скопје, јуни 1987, 25-26; 
истиот, Омилената партизанка. Тина 
Андреева-Цвета, хероината од Грамос и 
Вичо, „Одбрана", III, 16, Скопје, март-ап- 
рил 1995, 42. С. Мл. 

АНДРЕЕВА, Лилјана Николова 

(Скопје, 6. III 1946) - редовен про- 
фесор (2006) на ПМФ, Институт 
за хемија. Додипломските студии 
ги завршила во Харков (Украи- 
на), магистрирала (1982) на Хеми- 
скиот факултет, а докторирала 
(1994) на ПМФ во Скопје. Изведу- 
вала настава од подрачјето на фи- 
зичката хемија за студентите од 
РГФ во Штип, за студентите по 
хемија на ПМФ, како и на дво- 
предметните студии биологија-хе- 
мија, како и настава по предметот 
Историја на хемијата (напишала 




и учебник). Научната работа и е 
предимно во врска со изучување- 
то на клатрати. Објавила 24 труда 
(18 во мегународни списанија), а 
на научни собири учествувала со 
шеесетина соопштенија. Учеству- 
вала во 11 научноистражувачки 
проекти (5 мегународни). Имала 
студиски престои во Упсала, Лон- 
дон и Истанбул. Била раководи- 
тел на Заводот за физичка хемија 
на Институтот за хемија при 
ПМФ во Скопје. 



ЛИТ.: Природно-машемашички факул- 
тет-Скопје, 1946-1996, Скопје, 1996, 243; 
60 Години Природно-математички фа- 
култет - Скопје, Скопје, 2006, 229-230. 

Б. Ш. 



Јана 
Андреевска 




АНДРЕЕВСКА, Јана (Скопје, 27. 
IV 1967) - композитор. Студиите 
по композиција (1990) и постдип- 
ломските (1999) ги завршува на 
Факултетот за музичка уметност 
во Скопје, во класата на проф. Т. 
Зографски. Добитник е на Специ- 
јалната награда на Универзите- 
тот „Св. Кирил и Методиј" за нај- 
добар студент (1989-1990). Подоц- 
на посетува три композиторски 
работилници во Охрид (1999- 
2001). Доцент на ФМУ. Автор е 
претежно на оркестарски, камер- 
ни и дела за шпано, кои се изведу- 
вани во Европа. Б. Орт. 



Александар 
Андреевски 




АНДРЕЕВСКИ, Александар Ди- 
митров (с. Кожле, Скопско, 9. II 
1922 - Скопје, 28. X 2005) -спец. 
по ОРЛ, редовен професор на 
Мед. ф., академик. Дипломирал 
на Мед. ф. во Загреб (1948). Спе- 
цијализирал ОРЛ во Загреб и во 
1953 го положил спец. испит по 
што бил избран за асистент за 
предметот ОРЛ на Мед. ф. во 
Скопје. Во 1953-1954 г. се усовр- 
шувал во Париз, за подрачјата на 
функционалната реконструктив- 
на хирургија на малигните тумори 
на ларинксот и хипофаринксот, 
бронхоезофагологијата, микро- 
хирургијата на средното уво, пла- 
стичната хирургија во ОРЛ и во 
аудиовестибулогијата. Престоју- 
вал повеќе пати на реномирани 
ОРЛ клиники во Париз, Лондон, 



61 



А АНДРЕЕВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Москва, Ленинград, Прага, Вар- 
шава, Берлин, Хамбург, Хановер, 
Фрајбург, Бордо, Лион и во други 
центри при што посебно внима- 
ние и посветил на реконструктив- 
ната функционална хирургија кај 
малигномите на ларингофаринге- 
алното подрачје, како и на други 
области од ОРЛ: тимпанопласти- 
ка, стапедопластика, ринопласти- 
ка, хирургија на вратот и пластич- 
ни зафати во оваа регија. Хабили- 
тирал на тема „Фронтобазални 
повреди" на Мед. ф. во Скопје 
(1956). Избран е за доцент во 1957 
г., вонреден професор од 1961, а 
редовен од 1967 г. Директор на 
Клиниката за ОРЛ на Мед. ф. во 
Скопје (1957-1987). Бил продекан 
на Мед. ф. во Скопје (1960-1963), 
а во два мандата и декан на исти- 
от факултет (1965-1967 и 1967- 
1969). Бил прв директор на Уни- 
верзитетскиот центар за медици- 
ниски науки (УЦМН) во Скопје 
(1978-1980), а бил и ректор на 
Унив. „Св. Кирил и Методиј" 
(1982-1984). За дописен член на 
МАНУ бил избран на 14. V 1979 
г., а за редовен на 24. VI 1986 г. 
Бил секретар на Одд. за биоло- 
шки и медицински науки. Во два 
мандата бил потпретседател на 
МАНУ (1992-1995, 1996-1999). 
Бил претседател на Здружението 
на ОРЛ на ЈугославиЈа (1964- 
1968) и организатор на VIII кон- 
грес во Охрид (1968), како и на 
Интернационалниот конгрес на 
ото-неуро-офталмо-неврохирур- 
зите на Југославија, Италија и Гр- 
ција одржан во Охрид (1984). Бил 
член на Претседателството и УО 
на Здружението на ОРЛ на СФРЈ 
од неговото основање. Повеќе од 
дваесет години бил претседател 
на ОРЛ секцијата при мЛД. Бил 
член на Редакцијата на списание- 
то „Ѕутроѕ1а о1о-гпто-1агуп§о1о§1са 
Уи§оѕ1ау1са" во Загреб и уредник 
на сп. „Прилози" (МАНУ). Соз- 
дал модерна ОРЛ клиника со ви- 
сок углед во земјата и во странс- 
тво, особено поради реконстру- 
ктивната функционална хирурги- 
ја на малигните тумори на ларин- 
ксот. Автор и коавтор е на над 285 
стручно-научни трудови и сооп- 
штенија, со кои учествувал на 
бројни научни состаноци во земја- 
ва и во странство прикажувајќи ги 
нашите достигнувања во ОРЛ. Ра- 
ководел 13 научноистражувачки 
проекти финансирани од МАНУ 
и од Републичкиот СИЗ за научна 
дејност. А. Андреевски е основач 
на модерната ОРЛ во РМ. Се 
вградил во развојот на Мед. ф. и 
на Универзитетот „Св. Кирил и 
Методиј" и се вбројува меѓу вид- 
ните медицински дејци кај нас. 

ИЗВ.: Билтен, посебно издание, Петто из- 
борно собрание (реферати и прилози), VI, 



1, Скопје, март 1979, 118-133; Свечен собир 
Александар Андреевски 80 Години од жи- 
вотот и 55 Години научно-наспшвна деј- 
ност, МАНУ, 2003, 9-94; СПОМЕНИЦА 
посветена на Александар Андреевски, ре- 
довен член на Македонската академија на 
науките и уметностите, Скопје, 2006, 9-57. 

БИБЛ.: ОториноларинГолоГија (I дел: 
Отологија), Скопје, 1975. М. Пол. 

АНДРЕЕВСКИ, Благое Дими- 
тров (Скопје, 22. I 1927) -машин- 
ски инженер. Дипломирал на Ма- 
шинскиот факултет во Загреб 
(1954). Потоа работел во Фабри- 
ката за чоколади и кекси „Јосип 
Краш" во Загреб (1954-1955); во 
Југопроект во Скопје (1955-1962); 
во органско-хемиската индустри- 
ја „ОХИС" - Скопје (1961-1969); 
на Машинскиот факултет во 
Скопје (1969-1988). Во 1962 е из- 
бран за хонорарен доцент, од 1969 
е во редовен работен однос, а по- 
тоа редовен професор (1978- 
1988). Докторирал во 1978. Бил 
декан на Електро-машинскиот 
факултет во Скопје (1973-1975). 
Под негово менторство магистри- 
рале и докторирале повеќе канди- 
дати. Автор е на основниот учеб- 
ник по термодинамика. Научна и 
стручна област: термоенергетика 
и термотехника (енергетски по- 
строЈки, ладилна техника, геотер- 
мална и сончева енергија и др.). 
Автор е на голем број научно- 
истражувачки студии, идеЈНИ и 
главни проекти во областа на тер- 
моенеретиката и термотехника- 
та. Доделено му е звање експерт 
на 1ЛМШО од Сојузниот завод за 
меѓународна соработка - Бел- 
град. Сл. А. 

АНДРЕЕВСКИ, Иван Шоленци, 
Демирхисарско, 25. VI 1947) - но- 
винар. Завршил студии по поли- 
тички науки во Белград и од 1971 
г. стапил на работа во Македон- 
ската радиотелевизија, како неј- 
зин стипендист. Работел на ре- 
портажи, документарни филмо- 
ви, фељтони и др. Бил директор и 
одговорен уредник на Телевизија 
Скопје (1986-1990); ангажиран од 
Ројтерс, Слободна Европа, Јутел 
и како претседател на Здружени- 
ето на новинарите на Република 
Македонија. Од 2006 г. е член на 
Советот за радиодифузија. Ј. Ф. 

АНДРЕЕВСКИ, Петре М(ила- 
нов) (с. Слоештица, Демирхисар- 
ско, 25. VI 1934 - Скопје, 25. IX 
2006) - поет, романсиер, раскажу- 
вач, драмски автор. Долги години 
работи како уредник во Македон- 
ската радиотелевизија. Член е на 
МАНУ од мај 2000 г. Член е на 
ДПМ (1964) и на Македонскиот 
ПЕН-центар. Пишува стихови, 
раскази, романи, драми и филм- 
ски сценарија. Андреевски созда- 
де дело што не само што ја смени 



»»4. 

\ 



Петре М. 
Андреевски 




свеста за литературата кај маке- 
донскиот читател, кое не само 
што иницира цели генерации што 
се угледуваа на тој модел, туку ја 
смени и македонската критичка 
свест. Својата вечна преокупација 
ја ситуира во родниот крај, но со 
тоа, не стана локален или регио- 
нален автор, зашто успеа преку 
универзализацијата на локално- 
то, својот крај да го постави како 
центар на светот. Има широка чи- 
тателска публика и неговата 
прозна композиција не е потпре- 
на врз фабулата, туку врз самиот 
чин на раскажувањето. Особено 
за романите (како едно време за 
романите на Стале Попов) се ве- 
ли дека се најчитани, т.е. бестсе- 
лери кај народот. Романот „Пи- 
реЈ" македонската критика го 
прогласи за ремек-дело на маке- 
донската современа проза (исто 
онака како што збирката „Дени- 
ција" ја означи како химна на кос- 
мичката љубов, химна на жената 
и татковината и златна книга на 
македонскиот модернизам). Има 
објавено и две збирки стихови за 
деца („Шарам барам" и „Касни 
порасни"). И во песните за деца 
Андреевски е поет на метафората 
и алузијата, на јазичната игра и 
носталгичната медитација. 

ДЕЛА: збирки поезија: Јазли (1960). И на 
небо и на земја (1962), Дениција (1968), 
Дални наковални (1971), Пофалби и поп- 
лаки (1975), Вечна куќа (1987) и Лакрима- 
риј (1999); збирки раскази: Седмиот ден 
(1964), Неверни Години (1974) и Сите лица 
на смртпш (1994); романи: Пиреј (1980), 
Скакулци (1983), Небеска Тимјановна 
(1988), Последните селани (1997) и Тунел 
(2003); драми: Време за пеење, БоГунемили 
(1984), Бежанци (2007, постхумно). 

ЛИТ.: Миодраг Друговац, Историја на 
македонската книжевност XX век (1990); 
Венко Андоновски, Структурата на ма- 
кедонскиот реалистичен роман (1997); 
Наташа Аврамовска, Травестија на усна- 
пш историја (1999); Христо Георгиевски, 
Македонскиот роман 1952-2000 (2002); 
Весна Мојсова-Чепишевска, Лицето на 
зборовите, (2004). В. М.-Ч. 

АНДРЕЕВСКИ, Страхил (Скоп- 
је, 19. III 1910) - боксер. Бил на пе- 
чалба во Египет (од 1924) каде 
што станал трикратен државен 
првак во бокс (1930-1933). За Ре- 
презентацијата на Египет боксу- 



62 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНКЕТНИ А 



вал против Алжир, Тунис, Либија 
и Грција. Од 30 професионални 
борби имал 24 победи, 4 нереше- 
ни и 3 порази. Се вратил во Маке- 
донија (1946) и бил организатор и 
тренер на неколку скопски клубо- 
ви и на Македонската репрезен- 
тација. д. с. 




Цане 

Андреевски 



АНДРЕЕВСКИ, Цане (Кратово, 
10. VII 1930) - поет, раскажувач, 
писател за деца. Завршил Фило- 
зофски факултет во Скопје. Рабо- 
тел како новинар и уредник во Ра- 
дио Скопје. Член на ДПМ од 1957 
год. Неговата поезија се одликува 
со исповедност и лирска рефле- 
ксивност. 

БИБЛ.: Сончева порака, поезија за деца, 
Ск., 1951; ЈаГотки, раскази за деца, Ск., 
1955; Добрина, поезија, Ск., 1956; Што има 
ново поезија за деца, Ск., 1959; Свечено- 
сти, поезија, Ск., 1964; Сребрен поток, 
поезија, Ск„ 1969; Врски, поезија, Ск., 
1982; Разговори со Конески, Ск., 1991; Бе- 
лата мечка, синиот кит и друГите, пое- 
зија и проза за деца, Ск., 1998; Дождот, 
поезија, Ск., 2007. 

ЛИТ.: Петар Т. Бошковски: Поет на до- 
брината, во кн. Есеи и критики, Матица, 
1997. П. Гил. 




Црквата „Св. Андреја", Матка кај Скопје 

АНДРЕЈА (АНДРЕЈАШ) (? - 

1399) - вториот син на кралот 
Волкашин и брат на кралот Мар- 
ко, млад крал по смртта на татка 
си (1371). Ја управува територија- 
та по долината на р. Треска и об- 



ласти во Поречје и Кичевско. Во- 
ди одвоени финансии од кралот 
Марко, кове монети и издава по- 
велби, а во неговата ктиторска 
активност спаѓа изградбата на ма- 
настирот „Свети Андреја" (1388/ 
89) во Матка на р. Треска кај 
Скопје. Заедно со брат му Дими- 
тар ја напушта Македонша и пре- 
ку Дубровник, заминува во Унга- 
рија во служба на унгарскиот 
крал Сигизмунд (1393/4). 

ЛИТ.: Георгије Острогорски, Серска об- 
ласт после Душанове смрти, во кн.: Ви- 
зантија и Словени, Београд, 1970, 435-456; 
Лазар Мирковип, Мрњавчевики, „Стари- 
нар", III (1924 - 1925), Београд, 1925, 11-26; 
Сима Тгирковив, Поклад Краља Вукаши- 
на, Зборник Филозофског факултета, 
Х1У-1. Споменица Фрања Баришипа, Бео- 
град, 1979, 153-161. Б. Р.-Ј. 




Андроник II Палеолог, византиски император 

АНДРОНИК II ПАЛЕОЛОГ 

(1259/60 - 1332) - византиски им- 
ператор (1282-1328). Спровел да- 
ночни реформи и ги зголемил др- 
жавните приходи. Се откажал од 
унијата со Римокатоличката цр- 
ква. За борба против Османлиите 
во Мала Азија повикал платени- 
ци од Каталонија (1303). Послед- 
ните години ги поминал во борба 
со внук му Андроник Ш, кој го 
принудил да абдицира. Починал 
како монах Антониј. 

ЛИТ.: А. Е. 1,аши, Сопѕ1апппор1е апс1 1ке 1а- 
Ипѕ. Тке /огеѓцп роксу о{ АпФотсиѕ II, 
1282-1328, СаггЉпа§е/Маѕѕ.',1972. К. Аџ. 

АНДРОНИК III ПАЛЕОЛОГ 

(1296/97 - 1341) - византиски им- 
ператор (1328-1341), што ја обно- 
вил византиската флота и спро- 
вел судски реформи. Ја основал 
институцијата „генерални судии 
на Ромеите" (1329) со задача да 
врши надзор над судството во це- 
лата држава. Ги присоединил кон 
Византија, ТесалиЈа (1332) и Епир 
(1337), но во Македонија загубил 
повеќе утврдувања кои биле осво- 
ени од Србите. 

ЛИТ.: ТЈ. V. Воѕсп, Кагѕег АпФоткоѕ III, Ра- 
1аш1о%оѕ, Атѕтетаат, 1965. К. Аџ. 

АНЃЕЛКОВИЌ, Драган (с. Пол- 
јана, Крушевац, Србија, 5. XII 



1926) - архитект. Дипломирал на 
Архитектонскиот факултет при 
Техничката велика школа во Бел- 
град (1953). Се занимава со архи- 
тектонско проектирање и изведба 
на објекти. Работел во ГП „Труд- 
беник" во Белград, во ГП „Бетон" 
во Скопје и во проектантските 
организации „Проектант" и „Пе- 
лагонија". Се занимава главно со 
проектирање и изведба на инду- 
стриски објекти. Кр. т. 

АНЃЕЛКОВИЌ, Милорад Ж. 

(Меѓухана, Прокупле 16. XI 1927) 

- геолог, универзитетски профе- 
сор. Дипломирал геологија на 
Природно-математичкиот факул- 
тет во Белград (1951), докторирал 
од областа на геолошките науки 
(1956), повеќе години бил шеф на 
Геолошкиот отсек и станал редо- 
вен професор (1967), продекан и 
декан на Рударско-геолошкиот 
факултет на Белградскиот уни- 
верзитет. Објавил околу 170 науч- 
ни и стручни статии и други при- 
лози од областа на стратиграфи- 
јата, тектониката и регионалната 
геологија на Југославија, вклучи- 
телно и за Македонија. Исто така, 
автор е и на 6 универзитетски 
учебници. Неговите трудови прет- 
ставуваат значаен придонес кон 
комплексното изучување на гео- 
лошкиот состав, тектонската 
градба и историската геологија во 
Македонија, посебно во мезозој- 
скиот и палеозојскиот период. 

С. Мл. 

АНИМИРАН ФИЛМ - сите ви- 
дови цртани, куклени и филмови 
со анимирани предмети, најчесто 
без живи актери и без природен 
амбиент. Го одликува фантастич- 
ност со хумористична или сати- 
рична означеност, со музичка 
придружба. Најпопуларен е црта- 
ниот филм. Денес анимаишата 
најчесто се прави компјутерски. 
Прв извел снимање слика по сли- 
ка (24 кадри во секунда) Нејмс 
Блектон (1906). Најуспешен ав- 
тор на анимираниот филм е Волт 
Дизни. Во МакедониЈа, анимира- 
ниот филм бил во подем во 70-ти- 
те и 80-тите години (Д. Марковиќ, 
П. Глигоровски и Б. ПеЈЧИнов). 

Ал. Цв. 

АНКЕТНИ КОМИСИИ ВО РМ 

- привремени работни тела на 
Собранието на РМ. Тие се форми- 
раат со одлука на Собранието на 
РМ за извршување посебни зада- 
чи. Наодите на анкетните коми- 
сии се основа за поведување по- 
стапка за утврдување на одговор- 
носта на носителите на јавните 
функции. По исклучок, акетната 
комисија се јавува и како постоја- 
но работно тело. Таков е случајот 
со Анкетната комисија за зашти- 



63 



А АНСАМБЛ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



та на слободите и правата на гра- 
ѓаните, основана при Собранието 
на РМ на почетокот од мандатот. 
Во периодот од 1991 до 1997 г. Со- 
бранието има основано вкупно 
пет анкетни комисии: за испиту- 
вање на околностите околу про- 
тестните собири во Куклиш, Ра- 
довиш и СкопЈе (1992); за наста- 
ните на Бит-пазар во Скопје 
(1993); за настаните во РЕК-Бито- 
ла, предизвикани со штрајкот и 
хаваријата (1993); за утврдување 
на одговорноста за увоз на дома- 
тите и краставиците во РМ во 
1995 и 1996 г. (1996); за согледува- 
ње на евентуалните пречекорува- 
ња на овластувањата при интер- 
венцијата на полицијата во Гости- 
вар (1997). Пратеничката група 
на Либералната партија поднесе 
иницијатива за основање анкетна 
комисија за расветлување на 
околностите околу атентатот на 
претседателот на Републиката 
Киро Глигоров (на 4. X 1995) 
Иницијативата не беше прифате- 
на од парламентарното мнозинс- 
тво, предводено од пратениците 
на СДСМ. Не беше прифатена ни 
иницијативата за формирање ан- 
кетна комисија за испитување на 
аферата „Прислушување" (2001) 
од страна на парламентарното 
мнозинство предводено од 
ВМРО-ДПМНЕ. 

ЛИТ.: Светомир Шкариќ, Споредбено и 
македонско уставно право, Скопје, 2004. 

Св. Ш. 

АНСАМБЛ ЗА НАРО ДНИ ПЕС- 
НИ И ОРА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" - 

в. „Гоце Делчев", ансамбл за нар- 
одни песни и ора. 

АНСАМБЛ ЗА НАРО ДНИ ПЕС- 
НИ И ОРА „КОЧО РАЦИН" - 

в. „Кочо Рацин", ансамбл за нар- 
одни песни и ора. 

АНСАМБЛ ЗА НАРОДНИ ИГ- 
РИ И ПЕСНИ НА МАКЕДО- 
НИЈА „ТАНЕЦ" - в. „Танец", 
ансамбл за народни игри и иесни 
на Македонија. 

АНСАМБЛ ЗА НАРО ДНИ ПЕС- 
НИ И ОРА „ОРЦЕ НИКОЛОВ" 

- в. „Орце Николов", ансамбл за 
народни песни и ора. 

АНСКА РЕКА - лева притока на 
р. Вардар. Извира од западната 
страна на пл. Беласица, на височи- 
на од 1.260 т, а се слива во Вардар 
на височина од 58 т. Долга е 28,6 
кт, има вкупен пад од 1.202 т, а 
просечниот пад изнесува 42,03%о. 
На височина од 550 т од десната 
страна ги прима водите од најголе- 
миот карстен извор во сливот. 
Вкупната површина на сливот из- 
несува 168,0 кт 2 . Во изворишниот 
дел реката има планински, а во дол- 
ниот дел рамничарски карактер. 




Анска Река 



ЛИТ.: Миловој Гашевски, Основни хидро- 
Графски особености на Главните прито- 
ки на Вардар во СР Македонија, „Гео- 
графски разгледи", кн. 17, Скопје, 1979; 
Александар Стојмилов, Физичка ГеоГра- 
фија на Република Македонија, ПМФ, 
Скопје, 2002. Др. В. 




аВј Васил 
I Антевски- 
| Дрен 

АНТЕВСКИ-ДРЕН, Васил (с. 

Оморани, Велешко, 28. X 1904 - 
Софија, 18. VIII 1942) - активист 
во Националноослободителното 
движење. Од 1915 до 1919 г., како 
малолетник, престојувал во 
Франција, каде што го завршил 
основното училиште. Во Велес 
завршил гимназија, а во Белград 
Правен факултет. Работел како 
адвокат во Скопје, Велес и Кума- 
ново. Поради својата револуцио- 
нерна дејност бил осудуван на за- 
творска казна (1937 и 1940). Бил 
член на КШ (од 1941), борец во 
Скопскиот партизански одред (од 
август 1941). На 15. XI 1941 г. во 
Велес бил уапсен од бугарската 
полиција, а во мај 1942 г. во Скоп- 
је осуден на смрт со бесење. Каз- 
ната била извршена во затворот 
во Софија. 

ЛИТ.: Стоилко Ивановски-Планински, 
Васил Антевски - Дрен, Скопје, 1981; Ве- 
лес и Велешко во НОВ 1941-1945. Спомен 
книГа, Т. Велес, 1985. Ѓ. Малк. 

АНТЕВСКИ-СМОК, Илија (Те- 
тово, 25. VII 1919 - Тирана, 16. V 
1943) - припадник на напредното 
студентско и комунистичко дви- 
жење. Бил вработен во монопо- 
лот во Тетово, вонреден студент 
на Правниот факултет во Бел- 
град (1939), член на КПЈ и на МК 
(1941) и инструктор на Окружни- 
от комитет на КПЈ за делот на 




Македонија под италијанска оку- 
пација. Како политички комесар 
на Мавровскиот НОПО, бил за- 
робен од балистите (27. III 1943) и 
спроведен во Тирана. По кратко 
сослушување бил осуден на смрт 
со бесење и казната била изврше- 
на во Тиранскиот затвор. 

ЛИТ.: Димче Савески, Првоборецот и ре- 
волуционер Илија Антевски-Смок, Тето- 
во и Тетовско во НОВ 1941-1945, кн. 2. 

Вл. Ив. 

АНТЕРИЈА - горна облека изра- 
ботена од памук. Ј. р.-п. 

АНТИ - група словенски племи- 
ња, главни предци на источните 
Словени. Името не е словенско. 
Од почетокот на VI в., сами или 
заедно со Словените, започнале 
да напаѓаат на Византија. Во VI в. 
меѓу Антите и Словените немало 
поголеми разлики. Изворите ги 
опишуваат заедно и им припишу- 
ваат заеднички јазик, верувања и 
обичаи. Околу 560 г. биле потчи- 
нети од Аварите. Потоа, склучи- 
ле сојуз со Византија. Последен 
пат во изворите се споменуваат во 
602 г., кога Аварите испратиле 
војска против нив. 

ЛИТ.: Б. А. Рибаков, Анти и Киевскан 
Руа>, „Вестник древнеи истории" 1,Моск- 
ва, 1939; П.Н. Третвиков, Восточнос- 
лавннские племена, Москва, 1953. К. Аџ. 

АНТИГОН I Едноокиот (Пела, 
382 - ?, 301 пр.н.е.) - македонски 
војсководец од благородничко 
потекло, учесник во походот на 
Александар Македонски, еден од 
владетелите (дијадоси). Бил са- 
трап на Голема Фригија, потоа 
(331) и на Памфилија и Ликија. 
Војува во Мала Азија со остатоци 
од персиските војски и ја освојува 
Ликаонија. Тој и неговиот син Де- 
метриј Полиоркет (роден во Ма- 
кедонија) се доминантни владете- 
ли на дел од Александровото 
царство. 

ЛИТ.: Ф. Папазоглу, Испшрија на хелени- 
стичкиот период, Скопје, 1995. А. Шук. 

АНТИГОН II Гонат (277-239 
пр.н.е.) - основач на династијата 
Антигониди, кои владеат од 277 
до 168 г. пр.н.е. Син на Деметриј I 
Полиоркет и на Фила, ќерка на 
Антипатар. Го презема македон- 



64 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНТИФАШИСТИЧКА А 




Антигон II Гонат, монета, аверс/реверс 



скиот престол по победата над 
Келтите кај Лисимахеја. Добар 
војсководец и вешт дипломат; во- 
јува со Пир, кој во тоа време го 
владее Епир; ја проширува маке- 
донската власт до Коринт. Ја по- 
ведува Хремонидската војна 
(261-255) и како победник ја по- 
тврдува доминацијата на Македо- 
ни]а над хеленските полиси. Ја за- 
јакнува поморската флота, што 
му овозможува да ја победи фло- 
тата на египетскиот крал Птоле- 
мај II (255 г.) и да воспостави прев- 
ласт во Егејското Море. Војува и 
со Ахајската лига. Се смета дека 
бил љубител на филозофијата и 
книжевноста. 

ЛИТ.: Раиѕашаѕ, Оеѕспрпоп о/ Сгеесе, 5 уо1ѕ., 
Нагуагс! ТЈтуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1960; Тат, XV. XV., 
Апп§опоѕ ОопаШѕ, ОхТога 1 , 1913; Ф. Папазог- 
лу, Историја на хеленистичкиот период, 
Скопје, 1995. А. Шук. 




Антигон III Досон, монета, аверс/реверс 

АНТИГОН III Досон (229-221 
пр.н.е.) - трет македонски владе- 
тел од династијата Антигониди, 
одличен воен стратег и дипломат. 
Во почеток владее како регент на 
осумгодишниот син на Антигон 
Гонат, Филип V. Прогласен е за 
легитимен крал откако се жени 
со мајката на Филип и го посину- 
ва младиот крал. Ги зацврстува 
границите на Македонија, по- 
вторно воспоставува македонска 
власт во Тесалија и ја обновува 
нејзината доминација на Балка- 
нот. Во воениот поход на Пелопо- 
нез ги освојува Коринт, Аргос и 
др. градови и тврдини во Аркади- 
ја и во Ајтолија, со што се воспо- 
ставува повторна доминација на 
Македонија над хеленските поли- 
си. По победата над Илирите во 
Горна Македонија, починува од 
туберкулоза. 

ЛИТ.; Ро1у6шѕ, ТИе ШѕГопеѕ, 6 уо1ѕ., Нагуагс! 
Шѓуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1960; В. Не11у, Соппоѓ, Ат- 
ѕтегоат, 1973; Историја на македонскиот 
народ, 1, Скопје, 2000. А. Шук. 

АНТИГОНЕА - антички град, се 
спомнува како соседен град на 
Стоби на 12 римски милји на патот 
за Тесалоника (сп. Таки1а Реи1еп§е- 
пага), можеби кај Тремник на Вар- 



дар (ок. 20 кт низводно од Стоби), 
каде што се најдени траги од на- 
селба. Според некои историчари, 
еден е од трите истоимени града 
основани од Антигон Гонат. 

ЛИТ.: Оѓе Реиппцегѕске Та/е1 ос/еег №е1каг1е 
аеѕ СаѕГогшѕ, Ѕ(иИ§ага\ 1929; Ф. Папазоглу, 
Македонски Градови у римско доба, Скоп- 
је, 1957. А. Шук. 

АНТИГОНИДИ (277-168 пр.н е.) 
- втора македонска династиЈа вла- 
детели. Основач е Антигон Гонат 
(277-239); следните владетели се: 
Деметриј II (239-229), Антигон 
Досон (229-222/1), Филип V (221- 
179) и Персеј (179-168), последни- 
от владетел во Македонија кој, 
заедно со Филип V, ги води Маке- 
донско-римските војни. Во нивно 
време уредувањето на државата е 
традиционална монархија, како 
во времето на Филип П. 

ЛИТ.: Ро1угЈшѕ, ТИе Шѕ1опеѕ, 6 уо1ѕ. Нагуагд 
ТЈшуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1960; Тат, Апп§оп Со- 

па1аѕ, ОхТогс!, 1913; Историја на македон- 
скиот народ, 1, Скопје, 2000. А. Шук. 

АНТИПАТАР (398-319 г. 
пр.н.е.) - еден од дијадосите што 
управуваат со Царството по 
смртта на Александар III Маке- 
донски, основач на династијата 
Антипатриди, која владее во Ма- 
кедонија кон крајот на IV и поч. 
на III в. пр.н.е. Бил истакнат вој- 
сководец и дипломат уште во вре- 
мето на Филип II; во времето на 
Александар Македонски е имену- 
ван за „стратег на Европа"; распо- 
лага со голема војска за дат кон- 
тролира територијата на Хелени- 
те; го задушува востанието на Пе- 
лопонез (323- 322). Своите актив- 
ности ги запишува во две дела: 
епистолографскиот спис, препи- 
ска со атинскиот ретор Исократ, 
и Илирска војна. 

ЛИТ.: Апап, Шѕ1огу> о/ А1ехапс1ег апс11псИса, 2 
Уо1ѕ., Нагуагс! ТЈпѓуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1960; Ф. Папа- 
зоглу, Историја на хеленистичкиот пер- 
иод, Скопје, 1995. А. Шук. 

АНТИЌ, Милорад (с. Долни Не- 
радовац, Врањско, 1. VIII 1926 - 
Скопје, 31. III 1997) - лекар при- 
мариус, унив. професор на Меди- 
цинскиот факултет во Скопје. 
Основно образование завршил во 
Скопје, средно образование во 
Куприја и Врање, а Медицински 
факултет во Белград (1953). Пос- 
ледните години од студиите рабо- 
тел како демонстратор на факул- 
тетот. Специјализирал гинеколо- 
гија и акушерство на Медицин- 
скиот факултет во Скопје (1957) 
и како шеф на Гинеколошко-аку- 
шерското одделение во Охрид 
(1959) бил избран за асистент на 
Гинеколошко-акушерската кли- 
ника при Медицинскиот факул- 
тет во Скопје (1959). Хабилити- 
рал на темата „Проблематиката 
на немалигните промени и фа- 




култативните преканцерози на 
цервиксот - дијагностика и пос- 
тапка" (1971). Освен гинекологи- 
јата и акушерството, негова пре- 
окупација била и перинатологија- 
та. Посебно се посветил на рана- 
та дијагноза на карциномот на 
цервиксот. Бил на едногодишен 
престој и специјализација во Уни- 
верзитетскиот центар на Каро- 
линската болница и во Радио хе- 
мет институтот во Стокхолм. Ка- 
ко шеф на Одделението за аку- 
шерство, учествувал во едукација- 
та на специјализантите од негова- 
та научна област. Учествувал на 
поголем број научни собири и об- 
јавил околу 80 научни трудови и 
прилози. с. Мл. 

АНТИФАШИЗАМ (1936-1945) - 
движење против фашизмот на 
различните општествено-поли- 
тички сили, од граѓанските либе- 
рали и демократи, до комунисти- 
те. Антифашистичкото движење 
во Македонија се пројавило во 
1936 г. со учеството на Македон- 
ците доброволци во борбата про- 
тив фашизмот во Шпанија. Во 
Втората светска војна антифа- 
шизмот влегува во нова одлучу- 
вачка фаза и до создавање Анти- 
фашистичка коалиција предводе- 
на од САД, Велика Британија и 
СССР, во која припаѓа и 
НОАВМ. в. в.-в. 

АНТИФАШИСТИЧКА КОА- 
ЛИЦИЈА (1941 - 1945) - сојуз на 
држави, ослободителни движења 
и организации што се бореле про- 
тив силите на Тројниот пакт во 
Втората светска воЈна. На 12 јули 
1941 владите на Велика Британи- 
ја и СССР во Москва потпишале 
договор со кој се обврзале за ме- 
ѓусебна помош во војната и да не 
склучуваат сепаратни примирја 
без согласност на другата страна. 
На 2. VIII 1941 и САД потврдиле 
дека им се придружуваат на двете 
Сили. Френклин Делано Рузвелт 
и Винстон Спенсер Черчил ја об- 
јавиле Атлантската повелба (14. 
VIII 1941) за правото на секој на- 
род да го одбере обликот на вла- 
деење и да им се вратат сите пра- 
ва на народите на кои со сила им 



65 



А АНТИФАШИСТИЧКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Претставниците на Антифашистичката коалиција Черчил, Рузвелт и Сталин во Јалта (1.111 945) 



биле одземени. На 24. IX 1941 По- 
велбата ја потпишале десет земји, 
меѓу кои и владите на Југославија 
и на Грција. Дваесет држави на 1. 
1 1942 г.ја потпишале Деклараци- 
јата на Обединетите нации со ко- 
ја се обврзувале дека ќе ги упо- 
требат сите свои средства, воени 
и економски, против државите 
членки на Тројниот пакт и на нив- 
ните сојузнички и дека со неприја- 
телските држави нема да склучу- 
ваат сепаратно примирје или мир. 

т. ч. 

АНТИФАШИСТИЧКИ ФРОНТ 
НА ЖЕНИТЕ (АФЖ) (Скопје, 
14. XII 1944 - 1953) - антифашис- 
тичка организација на жените во 
времето на НОАВМ и ДФМ/ 
НРМ. На формирањето му прет- 
ходело организирање на жените 
во Комисиите за работа со жени- 
те при Месните комитети на КПЈ/ 
КПМ, именувани и како Женски 



антифашистички комисии. Орга- 
низацирањето започнало во про- 
летта на 1943 г. со формирањето 
одбори на АФЖ во Кавадарци и 
Неготино, а официјално била 
формирана во слободното Скопје 
на Првата главна конференција 
на АФЖ на Македонија во киното 
„Уранија" (сега „Култура"). Во 
првите години по Ослободување- 
то биле организирани доброволни 
акции за учество на жените во об- 
новата на земјата и особено во ор- 
ганизирањето на аналфабетските 
курсеви за описменување и еман- 
ципацијата на жените. Подоцна 
била трансформирана во Сојуз на 
женските друштва на Македонија 
како дел од Сојузот на женските 
друштва на Југославија. 

ИЗВ.: ДАРМ, фонд: ГО на АФЖМ. 
1940-1945. 

ЛИТ.: Д-р Вера Весковиќ-Вангели, Анти- 
фашистичкиот фронт на жените на Ма- 
кедонија (1943-1945), Зборникна докумен- 
ти. Скопје, 1994. В. В.-В. 



АНТИФАШИСТИЧКИ ФРОНТ 
НА ЖЕНИТЕ ВО ЕГЕЈСКИОТ 
ДЕЛ НА МАКЕДОНИЈА (АФЖ, 
1945 - 1949) - македонска поли- 
тичка организација формирана на 
23. IV 1945 г. На 29. IV 1948 г., со 
учество на 420 делегати, во с. Тр- 
ново, Леринско, бил одржан први- 
от конгрес. Организацијата била 
активна во 220 села и во 4 града. 
Во единиците на ДАГ учествува- 
ле 3.000 Македонки. Го издавала 
сп. „Нова Македонка". По пора- 
зот на ДАГ, на VI пленум (9. X 
1949) КПГ ја распуштила органи- 
зацијата. 

ЛИТ.: Д-р Р. Кирјазовски, Народноосло- 
бодителниот фронт и друГите органи- 
зации на Македонците од ЕГејска Маке- 
донија 1945-1949, Скопје, 1985. Ст. Кис. 

АНТИФАШИСТИЧКО И НА- 
ЦИОНАЛНООСЛОБОДИТЕЛ- 
НО ДВИЖЕЊЕ ВО ПИРИН- 
СКИОТ ДЕЛ НА МАКЕДОНИ- 

ЈА (1941-1944). Македонскиот на- 
род во Пиринскиот дел на Маке- 
донија предводен од македонски- 
те комунисти, во времето на Вто- 
рата светска војна борбата за на- 
ционална слобода ја водел заедно 
со борбата на бугарските комуни- 
сти против фашистичкиот режим. 
До септември 1941 г. на чело на 
Окружниот комитет на БКП за 
Пиринскиот крај биле Гроздан 
Николов, Никола Калапчиев, 
Станке Лисичков и Владо Чимев. 
Со доаѓањето на чело на Никола 
Парапунов започнало засилено 
организирање на антифашистич- 
ката и националноослободителна 
борба на Македонците од овој дел 
на Македонија. Под негово рако- 
водство биле формирани првите 
партизански чети и одреди во Раз- 
лошката и во Горноџумајската 
околија. Тој на ЦК на БКП (1942) 
му ја соопштил зацртаната линија 
- целите и задачите на партизан- 
ските одреди во борбата за нацио- 
нална слобода на македонскиот 
народ. При формирањето на пар- 





Насловната страница на првиот број 
на органот на АФЖ (1944) 



Група партизани од Пиринскиот дел на Македонија 



66 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНТИФАШИСТИЧКО А 



тизанските одреди (1943) биле 
истакнувани револуционерните 
традиции на македонскиот народ 
од времето на Илинденското во- 
стание, националната револуцио- 
нерна дејност на Јане Сандански и 
на ВМРО(Об). Разлошкиот пар- 
тизански одред го носел името 
„Јане Сандански". Партизанскиот 
весник „Работническо знаме" ги 
повикувал прогресивните луѓе во 
Бугарија да се ослободат од изма- 
мата што ја ширела бугарската 
пропаганда за „обединување на 
бугарските земји" по окупацијата 
и во другите делови од Македони- 
ја, дека тоа значело ново поробу- 
вање на македонскиот народ и но- 
ви катастрофи за бугарскиот на- 
род. Воените и политичките рако- 
водители на македонското НОД 
ја афирмирале националната ос- 
лободителна борба - целите и 
континуитетот од Илинден 1903, 
лидерството на Гоце Делчев и 
Мајскиот манифест (1924), со од- 
бележување на годишнините. Во 
сите околии во Пиринскиот крај 
имало партизански одреди (1944). 
Со масовното учество во антифа- 
шистичката борба во текот на че- 
тири години, македонскиот народ 
во Пиринскиот дел на Македони- 
ја го извојува правото на само- 
определување и на обединување 
со матичниот дел. Негови прет- 
ставници учествувале на заседа- 
нието на АСНОМ и во конститу- 
ирањето на македонската нацио- 
нална држава во Вардарскиот дел 
на Македонија. По војната Буга- 
рија привремено признала само 
национална културна автономија 
во т.н. „Димитровски период" 
(1944-1948), но потоа ја продол- 
жила политиката на денациона- 
лизација и бугаризација. 

ЛИТ.: Димитар Митрев, Пиринска Маке- 
донија во борба за национално ослободу- 
вање, Скопје, 1950; Вг>ор7}жената борба 
на бт>лГарскил народ против фаишзма 
1941-1944. Документи, Софил^ 1962; Ва- 
сил Јотевски, Револуционерната дејност 
на Никола Парапунов во периодот 
1941-1943 Година, Прилози за Илинден, Ш, 
Крушево, 1979. В. Јот. 

АНТИФАШИСТИЧКО СОБ- 
РАНИЕ (ВЕЌЕ) НА НАРОД- 
НОТО ОСЛОБОДУВАЊЕ НА 
ЈУГОСЛАВИЈА (Бихаќ, 26-27. 
XI 1942 - Јајце, 28-29. XI 1943) - 
политичко претставничко тело на 
југословенските народи. Првото 
заседание било одржано на ини- 
цијатива на Јосип Броз Тито, ко- 
мандант на Врховниот штаб на 
НОВ И ПОЈ и секретар на КПЈ, 
со цел да го прејудицира возобно- 
вувањето и идното уредување на 
Југославија. Се одржало без учес- 
тво на претставници од Македо- 
нија и од Словенија. За Македо- 
нија немало значење. Меѓутоа за- 
седание кое исто така се одржало 




Говорот на Тито на Второто заседание на АВНОЈ (28-29. X1 1943) 



без учество на претставници од 
Македонија, го прекинало конти- 
нуитетот со Кралството Југосла- 
вија, во која не било признато по- 
стоењето на македонскиот народ. 
Собранието усвоило Декларација 
во која делумно биле застапени и 
интересите на идната македонска 
држава. Донесло одлуки со кои 
биле конституирани највисоките 
органи на државната власт и го 
определило државното уредува- 
ње: конституирање на Авнојска 
Југославија како федеративна др- 
жава составена од шест републи- 
ки, а пет нации. Македонија била 
прогласена за конститутивна 
членка на југословенската феде- 
рација. За потпретседатели на 
АВНОЈ биле предложени Дими- 
тар Влахов и Владимир Попто- 
мов, кој не ја прифатил функција- 
та. Одлуките на Второто заседние 
на АВНОЈ во извесна смисла пос- 
лужиле како основа за конституи- 
рањето на Македонија како по- 
себна држава во југословенската 
федерација, со ограничен сувере- 
нитет. 

ЛИТ: Д-р Новица Велјановски, АСНОМ - 
државотворни димензии, Скопје, 1994; Д- 
р Михаило Миноски, Авнојска ЈуГославија 
и македонското национално прашање 



1943-1946, Скопје, 2000; О-г Вгапко Ретгапо- 
уѓс, А ККОЈ- геуо1иаопагпа ѕтепа у1аѕИ 1942- 
1945, Вео§гаа\ 1976. Н. В. 

АНТИФАШИСТИЧКО СОБРА- 
НИЕ НА НАРОДНОТО ОС- 
ЛОБОДУВАЊЕ НА МАКЕ- 
ДОНИЈА (манастир „Св. Прохор 
Пчињски", 2. VIII 1944 - Скопје, 
28-30. XII 1944; 14-16. IV 1945) - 
врховно претставничко и изврш- 
но тело, највисок орган на држав- 
ната власт на ДФ МакедониЈа. На 
Собранието учествувале над 60 
делегати. Заседанието започнало 
во вечерните часови на 2 август 
1944 г. и го отворил најстариот де- 
легат Панко Брашнаров. Покрај 
Извештајот за работата на ИО, 
биле поднесени два реферата: 
„Борбата против окупаторот" - 
политички оценки за текот на 
борбата, нејзината ослободител- 
на цел и создавањето на македон- 
ската држава, и „Народно-демо- 
кратската власт во Македонија - 
нејзината суштина и задачи" - по- 
определени ставови за формира- 
њето на новата власт и видувања 
за идниот уставноправен развој 
на Македонија. По усвојувањето 
на рефератите биле донесени де- 
вет документи (решенија, Декла- 




Делегати на Првото заседание на АСНОМ (манастирот „Св. Прохор Пчињски", 2. VIII 1944) 



67 



А АНТИФОНО 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




Салата во која е одржано 

Првото заседание на АСНОМ (2. VIII 1944) 

рација, Деловник и сл.), кои на за- 
седанието му дале карактер на др- 
жавно-конститутиво собрание. Во 
таа смисла посебно значење има- 
ат Решението за одобрување на 
одлуките, решенијата, другите до- 
кументи и активностите преземе- 
ни од ИО и ГШ до АСНОМ и Ре- 



М I I N 1 ( 


МЛНИФЕСТ 






нсном 






• ■ - .1 Лжч*> ( » Итчи <мш|| т. -■ (р. 


★ 




114 1 



Решението и Манифестот 

на Првото заседание на АСН0М 



шението за АСНОМ за врховно, 
законодавно и извршно народно 
претставничко тело и највисок 
орган на државната власт во Де- 
мократска Федерална Македони- 
ја. Со првото решение бил потвр- 
ден континуитетот на борбата, а 
со второто биле утврдени најви- 
соките органи на државата. Со 
Декларацијата за основните пра- 
ва на човекот и граѓанинот ДФМ 
ги гарантирала демокртските 
права на граѓаните, без оглед на 
нивната верска и национална при- 
падност, меѓу кои и правото на 
приватната сопственост. Доку- 
мент со државотворно, историско 
и политичко значење е Решение- 
то за воведување на македонски- 
от јазик за службен јазик во маке- 
донската држава, врз база на кое 
почнале активности за утврдува- 
ње на македонската азбука и пра- 
вописот. Биле донесени и други 
документи, како, на пр., Решение- 
то за прогласување на 2 август за 
народен и државен празник на 
Македонија, Решението за иска- 
жување благодарност на маке- 
донската војска и др. значајни ак- 
ти. Заседанието избрало Прези- 
диум (Претседателство) на АС- 
НОМ од 22 члена. Президиумот 
од својот состав именувал повере- 
ници за одделните ресори. За 
претседател на Президиумот бил 



избран Методија Андонов-Ченто, 
за потпретседатели Панко Браш- 
наров и Емануел Чучков, а за се- 
кретари Љубомир Арсов и д-р 
Владимир Полежиноски. Прези- 
диумот на АСНОМ истовремено 
ја вршел законодавната и изврш- 
ната функција. 

Второто заседание на АСНОМ се 
одржало на 28-30 декември 1944 г. 
во Скопје, во услови на ослободе- 
на земја. Во документите е позна- 
то како Прво вонредно заседание, 
поради Деловникот според кој ре- 



■ 



довно заседание на АСНОМ се 
свикувало на 6 месеци, но, според 
неговата суштина, било редово 
заседание. На него биле разгледа- 
ни резултатите од работата на по- 
веренствата и другите органи на 
власта, а биле договорени задачи- 
те за идната работа. 

Третото заседание на АСНОМ се 
одржало на 14-16 април 1945 г. Со 
закон се трансформирало во На- 
родно собрание на Македонија, а 
по изборот на Владата бил избран 
Президиумот на Народното соб- 
рание на Македонија, но со битно 
намалени функции. За претседа- 
тел на Президиумот на НСМ бил 
избран Методија Андонов-Ченто, 
кој ја вршел функцијата до март 
следната 1946 година. 

ИЗВ.: АСНОМ. Документи од работата 
на Президиумот на АСНОМ меѓу Второ- 
то и Третото заседание и од Третото 
заседание на АСНОМ, т. I, кн. 3, избор и 
редакција д-р Новица Велјановски, Скоп- 
је, 1987; АСНОМ. Докуменпш, т. I, кн. 4, 
Скопје, 1994; т. I, кн. 5, Скопје, 1994; т.1, кн. 
6, Скопје, 2001. 

ЛИТ.: Д-р Новица Велјановски, АСНОМ. 
Државотворни димензии, Скопје, 1994; 
АСНОМ. Културолошки рефлексии, 
Скопје, 2004. Н. В. 

АНТИФОНО ПЕЕЊЕ - пеење 
со преземање, карактеристичен 
начин на интерпретирање на 
двогласните бордунски народни 



песни, кои најчесто ги изведуваат 
две групи од по три пејачки. При 
пеење на оро или на жетва, тие 
меѓусебно си го олеснуваат пее- 
њето, пеејќи во две групи, но 
истовремено и се натпејуваат, та- 
ка што секоја испеана мелостро- 
фа од првата група, веднаш ја пре- 
зема втората група, која буквално 
ја повторува неЈЗината целокупна 
мелопоетска содржина. 

ЛИТ.: Михаило Димоски. Орската тра- 
диција во село Ињево (Радовишко), Биб- 
лиотека на списанието „Македонски 
фолклор", Скопје, 1974. 20. Ѓ. М. Ѓ. 



АНТИЧКА МАКЕДОНИЈА - 

(со области: Пиерија, Ботиаја, 
Алмопија, Амфакситида, Мигдо- 
нија, Анатемунт, Ботика, Круси- 
да, Бисалтија, Крестонија, Пиери- 
ја, Едонида, Еордаја, Тимфаја, 
Параваја, Дасаретида, Орестида, 
Линкестида, Пелагонија, Дериоп, 
Пајонија, Парорбелија, Синтика 
и Одомантика) - го опфаќа севе- 
роисточниот дел на Балканскиот 
Полуостров: на север од хелен- 
ската област Тесалија, со која се 
граничи со р. Пенеиос (Пенча), 
пл. Олимп и пл. Пинд; западната 
граница е Шарпланинскиот ма- 
сив; северната граница се движи 
од пл. Јакупица, по долината на р. 
Пчиња и Осоговските Планини се 
до пл. Рила, а на исток по источ- 
ните падини на Пирин Планина 
до утоката на Места. Оваа гео- 
графска определба ја претставува 
државната граница на Античка 
Македонија. 

Првите записи за историјата на 
Македонија се содржат во Хоме- 
ровата епопеја „Илијада" („кри- 
волаките Пајонци" од широкиот 
Аксиј, и најстарите топоними - 
Пиерија и Ематија). Според мито- 
пејата, земјата е наречена Маке- 
донија по Македон, син на Ѕевс и 
на Тија, ќерка на Девкалион (Хе- 
сиод). Етимологијата на името 




Делегати на Второто заседание на АСНОМ (Скопје, 28-30. XI1 1944) 



68 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНТИЧКА 



Ј I Н II 1« I • 




\ 

Р Л | О Ч ' * 



* 

а 



V 




п, Јџ .|.„. 



Т* • Ч.:г|>-" 

, ,Ј1 - К..1 Ј 



■>....., 

6 О Т Т I А 1 * .1*1». \ .ш. 



КјШм, ЕО А 0 I II 



нј" ; Ск&к- % Ј 1|Ц|.1| 



ШНПл 



**4ФЧ Ч, 

гШЈшн. 
1' руап. ■ 



• №■■1* 



**0(Л5 
*1! О 



М1* 

- - *Џ»рл 



о;>- .■■■ . > 
гј > д&штдч 



^гЈ^ .11*гл> ■гшп 



ЧгпЈг. 'г- .Тпгтјп. 



Античка Македонија 

Македонија не е потврдена, најве- 
ројатно потекнува од супстратни- 
от слој на исчезнатите балкански 
јазици од индоевропско потекло. 
Јадрото на македонската држава 
е областа меѓу реките Лудијас и 
Аксиј (Херодот). Прв македонски 
крал е Пердика I (сп. античките 
записи), кој владее кон крајот на 
VIII в. пр.н.е.; од него започнува 
владеењето на македонската ди- 
настија Аргеади (Аг§еаѕ е епоним- 
ниот херој на Маке-Јоп) и обедину- 
вањето на македонските племи- 
ња. Кралевите од династијата Ар- 
геади (707-310/9) се: Пердика, Ар- 
гај, Филип, Аероп I, Алкета, 
Аминта I, Александар I, Пердика 
II, Архелај I, Орест, Аероп II, 
Аминта II, Павсанија, Аминта Ш, 
Александар II, Птолемај Алор- 
ски, Пердика Ш, Филип II, Але- 
ксандар III, Филип Ш, Александар 
IV. Првата престолнината е Ајга, 
каде што е и кралската некропо- 
ла, а втората престолнина, изгра- 
дена во времето на Архела] I 
(413-399), е Пела, која во времето 
на Филип II (359-336) станува ме- 
тропола на Балканот, поголема и 
од Атина. Моќта на македонската 
држава се должи на богатството и 
местоположбата на земјата, спо- 
собните владетели, военото уре- 
дување, вештината на војувањето 
на Македонците и стремежот за 



хегемонија не само над Балканот, 
туку и над тогашниот Свет. Маке- 
донија и Македонците стануваат 
доминантен фактор на Балканот 
во времето на Филип II Македон- 
ски, а неговот син Александар III 
Македонски создава светска им- 
перија, го обединува „Светот" на 
наЈблагороден начин преку „све- 
тите свадби" на старите конти- 
ненти. По смртта на Александар 
III Македонски, со Македонија 
владеат (334-168) неговите нас- 
ледници, дијадосите и епигоните: 
Антипатар, Касандар, Филип IV, 
Александар V, Деметриј I, Пир, 
Лизимах, Птолемај. По 277 год. 
пр.н.е. следи последната македон- 
ска династија Антигониди: Анти- 
гон I Гонат, Деметриј II, Антигон 
Досон, Филип V и Персеј. Маке- 
донија (сп. Страбон) на запад гра- 
ничи со брегот на Јадранското 
Море, на исток со утоката на р. 
Хебар (Марица) и гр. Кипсела; на 
север се шири преку пл. Бертиск 
ѓден. северноалбански пл.), Скард 
(Шар), Орбел, Родопа и Хемус 
(Стара Пл.), на југ со ^>а Е§патла, 
што води од Дирахион (Драч) кон 
исток до Тесалоника. 
Најстарите македонски градови 
се формирани уште во VI в. 
пр.н.е.: првата престолнина е Ај- 
га, а втората Пела; на падините на 
пл. Бероја се гр. Едеса и Бероја, 



во Пиерија гр. Пидна, а во под- 
ножјето на пл. Олим: Дион, маке- 
донското светилиште, Лејбетра, 
Хераклеијон, Метона, Пидна; во 
Ботиаја: Едеса, Бероја, Кир, Ски- 
дра, Миеѕа, Ихна, Алорос; во 
Мигдонија: Тесалоника (основана 
во 316/5 г. пр.н.е.), Терма, Емати- 
ја, Синдос, Аретуса, Лета; во Ам- 
факситида: Идомена, Гортинија, 
Аталанта и Европ; во Пиерија 
(крајбрежјето при утоката на р. 
Стримон): Ејон, Амфипол, Га- 
лепс, Ојсимна, Неапол и Аконти- 
сима; во Едонија: Филипи (осно- 
ван од Филип II); на Халкидик: 
Касандреја (постариот г. Потида- 
ја), Аполонија, Антигонеја, Стра- 
тоникеја, Уранопол, Стагира; во 
Дасаретида: Лихнидос, Евија и 
Ускана; во Дериоп: Стубера, Ал- 
комена и Бријанион; во Пајонија: 
Аргос, Стоби (на утоката на Црна 
Река во Вардар), Антигонеја, 
Еврист, Стена, Билаѕора, Асти- 
бос, Добер, Астрај и Баргала; Арг 
Орестикон во областа Орестида; 
во Пелагонија: гр. Пелагонија, 
Керамија и Колобајса. До рим- 
скиот период во Македонија има 
повеќе од стотина градови. 
По трите Македонско-римски 
војни Македонија потпаѓа (168 г.) 
под римски протекторат. Управ- 
но е поделена на четири дела (ме- 
ридии). Римјаните наметнуваат 



69 



А АНТИЧКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



сурови услови и Македонија е 
уништена и политички и економ- 
ски. По обидот за ослободување 
со востанието на Андриск, Маке- 
донија е претворена во римска 
провинција (146 г.), главна воена 
база за римските освојувања на 
север (Трибали, Мези) и на севе- 
роисток (Тракијци). Во време на 
римскиот император Октавијан 
Август, Македонија добива ста- 
тус на „ргоутсѓа теггшѕ". 
Во 40-тите год. на II в. пр.н.е. е из- 
градена најзначајната сообраќај- 
ница меѓу Рим и Константинопол 
Ут Е§паНа, која со два крака, ед- 
ниот од Аполонија, другиот од 
Епидамнос, ги поврзува македон- 
ските градови Лихнидос, Херак- 
леја Линкестиска, Едеса, Тесало- 
ника со Константинопол. Се гра- 
дат и други патишта: У1а тШгапѕ 
по должината на Аксиос, кој ги 
поврзува Тесалоника - Идомена - 
Антигонеја - Стоби - Билазора - 
Скупи, продолжувајќи кон Наи- 
сос, по текот на р. Морава допира 
до Виминациум; трасиран е и ди]а- 
гонален пат од Хераклеја Линке- 
стиска - Стоби - Астобо - Трану- 
пара до Павталија и Сердика. Во 
доцноримскиот период Македо- 
нија стопански опаѓа, територи- 
јалниот опфат на градовите се 
стеснува, а расте брорт на добро 
утврдените места поради постоЈа- 
ните напади (V— VI в.) од Еоти, Ху- 
ни, Авари и Словени (свед. на ле- 
тописците); единствено Тесало- 
ника се развива како метропола 
на Балканот. 

Во Македонија христијанството 
има голем број приврзаници од 
самиот почеток; таа е првата зем- 
ја во која пристигнува апостол 
Павле (49 г.) за да го шири хри- 
стијанството; подоцна се форми- 
раат моќни епископски седишта 
во градовите: Тесалоника, Фили- 
пи, Стоби, Лихнидос, Хераклеја, 
Скупи, Дион, Бероја, Тивериопол, 
Јустинијана Прима. 

ЛИТ.: Јустин, Филиповата историја. 
Прев. ЈБ. Басотова, Скопје, 2000; К. К. 
Руф. Историја на Александар Македон- 
ски. Прев. ЈБ. Басотова, Скопје, 1998; N. О. 
1ј. Наттопс!, Тке МасеЉтп Ѕ1а1е, Охѓогд, 
1989; Е. Петрова, БриГите, Скопје, 1996; 
Н. Проева, Студии за античките Маке- 
донци, Скопје, 1997; Историја на маке- 
донскиот народ 1, Скопје, 2000; Ф. Папа- 
зоглу, Историја на хеленистичкиот пер- 
иод, Скопје, 1995; М. Бошкоски, Имиња- 
та Македонија и Македонци во среднове- 
ковните извори, Скопје, 2003; А. Шукаро- 
ва, Филип II Македонски и атинските ре- 
тори, Скопје, 2003. А. Шук. 

АНТИЧКИ МАКЕДОНЦИ - па- 

леобалканска популација од ин- 
доевропско потекло; посебен ет- 
нос што се формира во VIII в. 
пр.н.е. од популации што уште во 
III милениум го населуваат Цен- 
тралниот Балкан. Во етногенеза- 
та на Македонците влегуваат по- 



веке етноси што живееле на тери- 
торијата на античка Македонија: 
Бриги (Фриги во Мала Азија), 
Пајонци, Пелагонци, Линкести, 
Енгелани, Дасарети, Орести, Еор- 
даи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, 
Алмопи, Мигдонци, Крестонци, 
Бисалти, Еордајци, Едони и др. 
помали етноси. Во VIII в. започну- 
ва процесот на обединување на 
македонските племиња во единс- 
твена држава со македонските 
кралеви од династијата Аргеади, 
која прераснува во светска импе- 
рија во времето на Александар III 
(336-323 г. пр.н.е.). 
Античките извори сведочат за по- 
себноста и другоста на а. Маке- 
донци во однос на др. соседни ет- 
носи: Хелени, Тракијци, Илири. 



от Јазик и словенската култура, а 
христијанството, кое се шири од 
самиот почеток (во I в. н.е.), во IV 
в. станува главно обележје на Ма- 
кедонците, коешто е потврдено со 
многубројните христијански бази- 
лики и сесловенски просветители. 

ЛИТ.: НегоЉШѕ, 4 Уо1ѕ., Нагуагс! Шгуепгу 
Ргеѕѕ, 1960; Ткисус/Шеѕ, 4 Уо1ѕ., Нагуагс! Цш- 
уегѕѓгу Ргеѕѕ, 1958; Рогукшѕ, Тке ШѕШпеѕ, 6 
уо1ѕ. Нагуагс! 1Јтуегѕѓгу Ргеѕѕ, 1960; N. О. К 
Наттопс!, Тке Масес/опт ЅШ1е, Охѓогс!, 1989; 
Е. Петрова, БриГите, Скопје, 1996; Н. 
Проева, Студии за античките Македон- 
ци, Скопје, 1997; Историја на македонски- 
от народ, 1, Скопје. 2000; Ф. Папазоглу, 
Историја на хеленистичкиот период, 
Скопје, 1995; М. Бошкоски, Имињапш Ма- 
кедонија и Македонци во средновековни- 
те извори, Скопје, 2003; А. Шукарова, Фи- 
лип II Македонски и атинските ретори, 
Скопје, 2003. А. Шук. 




Античкиот театар во Хераклеја (II в. 



Посебноста се препознава по: ма- 
кедонската басилеја (монархија) 
со наследна династија и „македон- 
ски закони" (сп. античките поли- 
тиколози); посебните но и општи- 
те балкански обичаи, обреди и 
свечености посветени на маке- 
донските божества и на митските 
херои Каран, Темен, Македон, 
Мида, култовите (култ на водата 
Беди, култ на сонцето, кучето) и 
мистичните култови на божества- 
та: Бакхос, Сабасиос, Ѕеирена, 
Херакле, Орфеј, Музи; посебниот 
македонски Јазик (според Хеле- 
ните, Македонците се „барбари", 
поради различниот менталитет, а 
јазикот им е „барбарски" - нераз- 
бирлив). Покрај многубројните 
потврди кај античките автори за 
посебниот македонски јазик, обја- 
вени и недоволно етимолошки 
потврдени се само 150 македон- 
ски глоси, кои покажуваат дека 
македонскиот е индоевропски ја- 
зик, сроден со бригискиот и со 
другите индоевропски јазици. 
По паѓањето на Македонија под 
римска власт (146 г. пр.н.е.) започ- 
нува процесот на романизирање 
на населението. Присуството на 
римските војски, но и на Еотите, 
Хуните, Аварите и Словените но- 
си промени во етничкиот состав 
на автохтоното население. Сло- 
венскиот етнос, како доминантен, 
влегува во етногенезата на Маке- 
донците, ги наметнува словенски- 



АНТИЧКИ ТЕАТРИ ВО МА- 
КЕДОНИЈА - театри изградени 
во најголемите градови што оста- 
нале да живеат и по римското 
освојување. Еден од најстарите 
театри, којшто е најголем, е из- 
граден во Лихнид (Охрид) во I в. 
пр.н.е., граден според хеленските 
градежни норми, со користење на 
природната падина на теренот за 
поставување на гледалиштето. 
Кај театрите во Хераклеја (II в.) и 
во Стоби (II в.) при градењето се 
употребени и хеленски и римски 
норми со внесување субструкции 
за подигнување на гледалиштето, 
покрај користењето на природни- 
от терен. Театарот од Скупи е 
комплетно подигнат на субструк- 
ции, изграден во римскиот импе- 
ријален период. Најрано е откри- 
ен театарот во Стоби, со најдобро 
зачувана архитектонска пластика. 

ЛИТ.: Б. Сариа, Позориште у Стобима, 
„Годишњак музеја Јужне Србије", I, Скоп- 
ље, 1937, 1-68; Н. Вулиќ, Римско Позори- 
ште код Скопља, Посебна Изданија 
САН, књ. 346 (39), Београд, 1961, 1-23; Т. 
Јанакиевски, Антички театри и споме- 
ници со театарска темапшка во Репуб- 
лика Македонија, Битола, 1998. В. Б.-Гр. 

АНТОВ, Стојан (с. Секулица, 
Кратовско, 1877 - Софија, 16. III 
1934) - претседател на Кратов- 
скиот ОК на ТМОРО. Завршил 
три курса,во Педагошкото учили- 
ште во Кустендил. Учителству- 
вал во Кратово, Крива Паланка и 
во Одринско. Од 1900 г. станал ра- 



70 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНТОНИН А 



ководител на ОК за Кратово. Во 
Балканските војни бил затворен 
во Одрин и испратен на заточение 
во Мала Азија. 

ЛИТ.: в. „Македонии", бр. 2218-2220, Со- 
фин, 1934. Ал. Тр. 




Методи 
Антов 



АНТОВ, Методи (Тоте) Јорданов 

(псевд. Ранко) (Куманово, 11. V 
1924 - Скопје, 18. VII 1996) - кому- 
нистички деец и борец. Завршил 
гимназија во Куманово, а потоа 
студирал право. Член на СКОЈ 
(1941), учесник во НОАВМ (1941 
-1944), член на КШ (од 1943), 
секретар на Месното поверенство 
на КПМ во Куманово (од 3. XII 
1943) и член на Окружниот коми- 
тет на КПМ (од март 1944). Борец 
во единиците на НОВ и ПОМ, а 
по Ослободувањето окружен на- 
чалник на ОЗН-а, помошник-ми- 
нистер за внатрешни работи на 
НРМ, републички секретар за на- 
родна одбрана на СРМ, претседа- 
тел на Општинската конферен- 
ција на ССРНМ на Кисела Вода, 
претседател на Градската конфе- 
ренција на ССРНМ во Скопје, 
потпретседател на Републичката 
конференција на ССРНМ (1970) и 
претседател на Собранието на 
Скопје. На Првиот конгрес на 
КПМ бил избран за кандидат за 
член на ЦК на КПМ, а на Девет- 
тиот конгрес на СКЈ за член на 
Комисијата за статутарни праша- 
ња на СКЈ. Носител е на Парти- 
занска споменица 1941. 

БИБЛ.: Кумановската парпшска органи- 
зација, Виорни дни, Скопје, 1957, 295-301; 
1919-1969 СКЈ Куманово, Куманово, 1969 
(коавтор). 

ЛИТ.: Куманово и Кумановско во НОВ 
1941-1945. Документи. Избор и редакција: 
Васил Јотевски, д-р Симо Младеновски, 
Ѓорѓи Чакарјаневски и Тодор Чепреганов, 
Куманово, 1988. С. Мл. 

АНТОВА, Магдалена Јорданова 

(Куманово, 20. VI 1920 - 14. X 
1941) - шивачка работничка, прва 
загината партизанка во НОАВМ. 
Како член на СКОЈ (1939), по фа- 
шистичката окупација на градот 
успеала да ослободи неколку за- 

Ѕобени војници од војската на 
ралството Југославија, а со бра- 
тот Методи прибрала поголемо 
количество оружје за потребите 




Магдалена 
Антова 

на МК на КПЈ. Била борец на Ка- 
радачкиот НОПО (12-14. X 1941), 
кој (по предавство) бил опколен 
од бугарската војска и полиција 
во една селска воденица и загина- 
ла заедно со повеќе свои соборци. 

ИЗВ.: Жените од Македонија во НОВ 
1941-1945, Зборник на документи, Скопје, 
1976. 

ЛИТ.: Ив(анка) Мургашанска, Женски 
хор „МаГдалена Антова" 1946-1978, Ку- 
маново, јуни 1979; Куманово и Куманов- 
ско во НОВ 1941-1942 Година, Материјали 
од научниот собир одржан на 12, 13 и 14 де- 
кември 1978, Куманово, декември 1979; 
Д-р Симо Младеновски, МаГдалена Јорда- 
нова Антова, „Просвета", XXV, 531-532, 
Скопје, 12, X 1981, 8. С. Мл. 



1« 



Стјепан 
Антолјак 



АНТОЛЈАК, Стјепан (Добој, 29. 
VIII 1909 - Загреб, 14. V 1997) - 
историчар, универзитетски про- 
фесор, член на МАНУ. Завршил 
историја (1933) и докторирал 
(1935) на Филозофскиот факул- 
тет во Загреб. На истиот факул- 
тет работел како асистент (1934- 
1941) и како доцент (1941-1946) 
на Катедрата за национална исто- 
рија. Бил директор на Државниот 
архив во Задар (1946-1952), рабо- 
тел како научен соработник на 
Државниот архив во Риека (1953- 
1956), професор на Филозофски- 
от факултет во Скопје (1956- 
1969, 1969-1975 хонорарно), во 
Приштина (1963-1969) и во Задар 
(1969-1979). Бил раководител на 
Одделението за античка и средно- 
вековна историја на ИНИ во 
Скопје (1967-1971). Член на 
МАНУ надвор од работниот со- 
став (од 1979). На Филозофскиот 
факултет во Скопје предавал ис- 
торија на народите на Југославија 



(среден век) и Помошни истори- 
ски науки. Дал голем придонес во 
проучувањето на македонското 
средновековје (Склавините, бого- 
милството и др.). Посебно внима- 
ние посветил на проучувањето на 
македонската средновековна др- 
жава (969-1018) и придонел за 
расветлување на повеке прашања 
во врска со нејзиното создавање и 
егзистирање. Автор е на голем 
број монографии, научни и струч- 
ни трудови. 

БИБЛ.: Избор за историјата на ФНРЈ за 
среден век, Скопје, 1962; Помошни исто- 
риски науки, Скопје, 1966; Самуиловата 
држава, Скопје, 1969; /туоп га Мѕ1огѓји паго- 
с1а Ји§оѕ1ауџе, 2а§ге6, 1978; Средновековна 
Македонија, 1, Скопје, 1985. 

ЛИТ.: ШМшјгга/џа гас1оуа паѕШ^тка ѓ ѕигап- 
тка РИого/ѕкоц ј~аки1Ша и 2ас1ги, Роѕекпа 12- 
аапја, 2ас1аг, 1970. К. Аџ. 

АНТОНИЈ, Иоаноич јеромонах 
иконописец (Битолско, крајот на 
XVIII в. - ок. средината на XIX в.) - 
според неколку потписи на икони 
може да се заклучи дека потекну- 
ва од околината на Битола и бил 
монах во манастирот „Св. Пречи- 
ста Кичевска". Неговата зограф- 
ска активност засега се следи од 
1810 г. во Бигорскиот манастир, во 
црквата „Св. Атанасиј" во с. Окти- 
си (1812), во с. Долно Мелничани 
(1816), во манастирот „Св. Пречи- 
ста Кичевска" (1819), во с. Собино 
кај Врање (1821), во „Св. Никола 
Геракомија" (1830) и во „Св. Вра- 
чи Големи" (1838) во Охрид. Бла- 
годарение на неговиот индивидуа- 
лен стил, кој е нагласено барокен, 
може да му се припишат повеќе 
датирани, но непотпишани дела во 
Македонија, во Србија и во Буга- 
рија. Карактеристиките на негови- 
от сликарски ракопис се прецизна, 
нагласена и разбранувана линија 
на цртежот, студена гама на ин- 
карнатот, сликан со светол окер и 
сиви сенки. Неговите дела имаат 
словенски и грчки натписи. 

ЛИТ.: А. Василиев, Ннколко неизвестни 
иконописци от Македонил, „Македонска 
мисм", 3-4, Софил,_1945, 164-165; А. Ни- 
коловски, Уметноста наХ1Хвек во Маке- 
донија, „Културно наследство", IX, Скопје, 
1984, 15; В. Поповска-Коробар, Икони од 
Музејот на Македонија, Скопје, 2004, 321. 

в. п.-к. 




Монета на Антонин Пиј, римски император 

АНТОНИН ПИЈ (86 - 161) - рим- 
ски император (138-161) од дина- 
стијата на Антонините. Спровел 



71 



А АНТОНОВ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



административни реформи. Се 
грижел за финансиите и за пра- 
вилното функционирање на судо- 
вите во државата. Неговото вла- 
деење се смета за период на најго- 
лем подем и расцут на Римското 
Царство. Во традицијата остана- 
ло запаметено неговото почесно 
име „Благочестив" (Ршѕ), а по не- 
го и целата династија го добила 
тоа име. 

ЛИТ.: М. Огап1, ТНе АпШтпеѕ: ТНе Котап 
Етрјге т ТгапѕШоп, ИоиИео^е, 1996. К. Аџ. 

АНТОНОВ, Александар (псевд. 
А. Горов, Севастијанов) (Пирдоп, 
РБ, 1881 - Софија, 3. IV 1907) - 
Бугарин, социЈалист од групата 
пролетари. По завршувањето на 
Битолската гимназија кратко 
време учителствувал во Кочан- 
ско, а потоа се вклучил во маке- 
донското социјалистичко движе- 
ње „Класно сознание". Го проучу- 
вал економскиот и револуционер- 
ниот проблем во Македонија и 
Европска Турција. Интелигенци- 
јата ја сметал за предводник на 
ослободителната борба. Тешко 
болен, се самоубил. 

ЛИТ.: „Македоно-одрински преглед", II, 
47, 18. III 1907; в. „Вечерна Поша", бр. 2020, 
1907. О. Ив. 




Димитар 
С. Антонов 



АНТОНОВ, Димитар Сотиров 

(псевд. Михаил, М. А. Пирин) 
(Неврокоп, РБ, 1889 - Москва, 28. 
XII 1948) - македонски и советски 
револуционер, дипломат. Потек- 
нува од македонско револуцио- 
нерно семејство. По завршување- 
то на средното образование учи- 
телствувал во родниот крај. Зами- 
нува во Русија за дообразование и 
се дружи со членовите на Маке- 
донската колонија во Петроград. 
Учествува во Октомвриската ре- 
волуциЈа во заземањето на зим- 
скиот царски дворец. Од 1924 до 
1925 г. бил комесар на Црвената 
армија. По војната бил претседа- 
тел на Меѓусојузничката комиси- 
ја во Будимпешта, а потоа во 
Прага. 

ЛИТ.: Ѓорѓи Миљковиќ, Револуционерна- 
та дејност на Михаил Антонов и Антон 
Пешковски во ПетроГрад во 1918 Година, 
Прилози за Илинден, III, Скопје, 1983; П. 
Панаиотов, Приносг>т на БклГари за по- 



бедаша на Окшомврискаша револтцин, 
Софин. О. Ив. 




АНТОНОВ, Иван (с. Хума, Ге- 
вгелија, 1. V 1924 - Скопје, 14/15. 
XII 1983) - најистакнат претстав- 
ник на македонското радио и те- 
левизиско спикерство. По осло- 
бодувањето бил првиот учител и 
раководител на аналфабетските 
курсеви во Негорци, Гевгелиско. 
Во Радио Скопје е од 1947 г., а од 
1963 станал спикер на Телевизија 
Скопје. Бил раководител на Од- 
делението за реализација и произ- 
водство на програмата со спикери 
и најавувачи и потпретседател на 
Здружението на спикерите на Ју- 
гославија. Со вроден талент за 
правоговор, тој остана најпрепоз- 
натливото ТВ лице, без кое не мо- 
жеше да се замисли соопштува- 
њето на која и да е значајна или 
исклучителна вест од кај нас или 
од светот. Ј. Ф. 

АНТРОПОГЕНИ ПОЧВИ. Ант- 

ропосол - антропогена почва. Го- 
лема група почви што се разлику- 
ваат од природните почви по тоа 
што се образуваат под влијание 
на антропогениот фактор со про- 
цеси на антропогенизациЈа. Се од- 
ликува со присуство на антропо- 
гени хоризонти или антропогени 
почвени материјали. Во оваа го- 
лема група почви спаѓаат шест 
почвени типа: ригосол, хортисол, 
ризосол, ирагричен антропосол, 
депосол и флотисол. 

Ригосол - риголувана почва. Се 
образува со риголување на при- 
родни почви, подлабоко од 60 ст. 
Се одликува со присуство на ари- 
чен (ригосоличен) хоризонт, кој 
лежи врз остатокот од солумот 
или врз супстратот на риголувани 
природни почви. Зафаќа површи- 
на од над 40.000 па. На него се по- 
дигнати лозја, а помалку и овош- 
ни градини. 

Хортисол - градинарска почва. 
Антропогена почва, добиена со 
антропогено збогатување со ор- 
гански материи на горниот дел на 
солумот на природните почви, 
главно во градинарството и цве- 
ќарството. Дел од хортисолите се 



терасирани. Се одликува со при- 
суство на хортичен хоризонт под 
кој се наоѓа долниот дел на солу- 
мот на природната почва. Се одли- 
кува со поголема плодност од при- 
родната почва од која настанал. 
Зафаќа мошне мали површини. 

Ризосол - оризова почва. Антро- 
погена почва добиена со процеси 
на ризосолизација на разни типови 
природни почви на кои се одгледу- 
ва ориз. Дел од ризосолите се кол- 
мирани или терасирани. Се одли- 
кува со присуство на хидраргичен 
хоризонт. Се користи за одгледува- 
ње ориз. Зафаќа повеќе од 5.000 па. 

Ирагричен антропосол - колми- 
рана почва. Антропогена почва, 
која се одликува со присуство на 
ирагричен хоризонт. Се образува 
со долготрајно континуирано на- 
воднување со вода богата со ири- 
гационен нанос, кој се таложи и 
колмира. Колмацијата најчесто 
се јавува заедно со ризосолизаци- 
јата при одгледувањето на ориз. 
Дел од нашите ризосоли се во 
исто време и колмирани почви. 

Депосол - антропогена почва, 
образувана со суво депонирање 
(нанесување) на геогени, педоге- 
ни или техногени материјали во 
рудниците за јаглен, бакар и цинк, 
со разни земјени работи во гра- 
дежништвото, водостопанството 
и во термоцентралите. Зафаќа 
мала површина (околу 2.000 Иа). 
Депосолот добиен со нанесување 
јаловина во отворените копови за 
јаглен може со успех да се мелио- 
рира (рекултивира). 

Флотисол - техногена антропоге- 
на почва, образувана од отпаден 
материјал, добиен со флотација на 
руда во рудниците и пренесен и на- 
таложен со вода. Овој материјал е 
богат со олово и со цинк. Се одли- 
кува со присуство на токсични 
флотациони почвени материјали. 
Покрива сосем мали површини. 

ЛИТ.: Ѓ. Филиповски, Почвите на Репуб- 
лика Македонија, VI. АнтропоГени почви 
(антропосоли), МАНУ, Скопје, 2004. 

Ѓ. Ф. 

АНТРОПОГЕНИЗАЦИЈА НА 
ПОЧВАТА - процеси и промени 
предизвикани од човекот во при- 
родните почви и создавање нови 
почви. Во РМ антропогенизација- 
та е мошне интензивна бидејќи се 
работи за земја со стари цивилиза- 
ции, со долготрајно влијание на 
човекот врз почвите. Најсилна ан- 
тропогенизација е извршена по 
Втората светска војна. Таа може 
да има негативни (в. деградација 
на почвата) или позитивни после- 
дици (в. реградација на почвата). 

ЛИТ.: Ѓ. Филиповски, Почвите на Репуб- 
лика Македонија, том VI. АнтропоГени 
почви, МАНУ, Скопје, 2004. Ѓ. Ф. 



72 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АНЧЕВСКИ А 



АНТРОПОЛОГИЈА - а) фило- 
зофска дисциплина што го проу- 
чува човекот како социјално су- 
штество; б) академска дисципли- 
на што во РМ се институционали- 
зира во втората половина на XX 
в., кога на Групата за социологија 
на Филозофскиот факултет се во- 
ведува предметот Социјална ан- 
тропологија (1975). Подоцна ан- 
тропологијата како наставен 
предмет е застапена и на другите 
групи и факултети. Се прават на- 
пори Одделението за етнологија 
на Природно-математичкиот фа- 
култет да прерасне во Институт 
за етнологија и антропологиЈа. 
Како антрополошки можат да се 
сметаат првите систематски соби- 
рања на фолклорни материјали 
од средината на XIX и почетокот 
на XX в. (Д. Миладинов, М. Це- 
пенков, К. Шапкарев и др.), како 
и истражувањата на српските и 
бугарските етнографи на маке- 
донската народна култура (Ст. 
Верковиќ, В. Кнчов, Ј. Цвииќ, Ј. 
Хаџи-Василевиќ, Т. Горѓевиќ и 
др.). Во триесеттите години на XX 
в. полскиот етнолог и антрополог 
Јозеф Обрембски презема прво 
модерно антрополошко теренско 
истражување на овие простори. 
По 1950 година народната култу- 
ра и фолклорот се истражуваат 
во Институтот за фолклор „Мар- 
ко Цепенков" и во Институтот за 
македонска литература во Скоп- 
је, како и во Институтот за ста- 
рословенска култура во Прилеп. 

ЛИТ.: Ѓ. Младеновски, Антрополошки 
огледи, Скопје, 2005. Ѓ. М. 

АНЦЕЛ, Ѓуро (Велика Горица, 
Хрватска, 16. VI 1901 - ?) - архи- 
тект. Дипломирал на Техничкиот 
факултет во Загреб (1926). Него- 
вата активност во Хрватска (1952) 
се одвивала, главно, на проектира- 
ње, реконструкции и адаптации на 
индустриски објекти. На работа е 
на Архитектонскиот отсек при 
Техничкиот факултет во Скопје 
како доцент, вонреден и редовен 
професор (1952-1972). Освен на- 
ставна и научноистражувачка деј- 
ност, развива и плодна проектант- 
ска активност, главно на проекти- 
рање индустриски објекти. Негови 
позначајни реализации во Македо- 
нија се: Фабриката за волнени тка- 
енини „Тетекс" во Тетово, Фабри- 
ката за свила во Велес, Тутунскиот 
комбинат во Крушево, Фабриката 
за конзерви во Тетово, полуотво- 
рени штали за Земјоделскиот ком- 
бинат „Црвена ѕвезда", како и 
градската поликлиника „Битпа- 
зар" во Скопје. Кр. т. 

АНЧЕ (с Крани) - населба од хеле- 
нистичко време на брегот на Прес- 
панското Езеро. Откриени се оста- 
тоци од темели на рибарски куќи, 



економски објекти, населбинска ке- 
рамика и монети од II в. пр.н.е. 

ЛИТ.: В.Битракова Грозданова, Заштит- 
ни ископувања кај Крани-Преспа 1989, 
„МАА", И.Скопје, 1990, 127-133. В. Б.-Гр. 




АНЧЕВ, Ефтим (27. Ш 1945) - 
ентомолог, унив. професор. Дип- 
ломирал на Земјоделско-шумар- 
скиот факултет во Скопје (1968) и 
докторирал на Земјоделскиот фа- 
култет во Нови Сад (1980) од об- 
ласта на земјоделската ентомоло- 
гија. Првин бил агроном во Зем- 
јоделскиот институт во Скопје 
(1968-1970), а потоа асистент на 
Земјоделскиот факултет. По док- 
торирањето бил директор на Ин- 
ститутот за заштита на растенија- 
та (1980-1982) и продекан за нас- 
тава на Земјоделскиот факултет 
(1982-1986), а потоа бил избран за 
редовен професор по ентомоло- 
гија (1990). Бил министер во Вла- 
дата на РМ за земјоделство, шу- 
марство и водостопанство (4. IX 
1992 - 20. XII 1994). Автор е на по- 
голем број научни и стручни тру- 
дови за разни болести и штетници 
на овоштарските култури, масло- 
давната репка, масовната појава 
на скакулците, употребата на пес- 
тицидите и заштитата на човеко- 
вата околина. С. Мл. 




Тихомир 
Анчев 



АНЧЕВ, Тихомир (Скопје, 15. V 
1915 - Скопје, 19. V 1987) - агро- 
ном, редовен професор на Факул- 
тетот за земјоделски науки и хра- 
на во Скопје. Основно и средно 
образование завршува во Скопје. 
Се запишува на Земјоделскиот 
факултет во Загреб на кој и дип- 
ломира. По основањето на Земјо- 



делско-шумарскиот факултет во 
Скопје (1947) тој се вработува (1. 
IX 1948) и работи се до пензиони- 
рањето (31. XII 1980). За свое усо- 
вршување престојува во неколку 
европски земји (Италија, Холан- 
диЈа и Чехословачка). На Земјо- 
делскиот факултет предавал по- 
веќе предмети: спецшално поле- 
делство; поледелство; поледелс- 
тво со фуражно производство; зр- 
нести и клубенести култури. Како 
автор или коавтор има публику- 
вано повеќе научни и стручни 
трудови од областа на земјоделс- 
твото. Автор е и на привремен 
учебник по фуражно производ- 
ство. п. Ив. 



Александар I 
Анчевски 




АНЧЕВСКИ, Александар Дими- 
тров (Скопје, 9. II 1947) - дермато- 
венеролог, редовен професор. 
Мед. ф. (1972) и специјализациЈа 
(1977) завршил во Скопје. Докто- 
рирал од областа на трихологија- 
та (1986). Избран е за наставник 
(1987). Основач е на Амбулантата 
за болести на косата на Клиника- 
та за дерматовенерологија. Шеф 
на Катедрата по дерматовенеро- 
логија (1988-1991 и 1995-1997) 
продекан на Мед. ф. (1995-1999) и 
ректор на Унив. „Св. Кирил и Ме- 
тодиј" (1998-2004). Добитник е на 
повеќе награди и признанија: Ѕос1- 
иѕ попопѕ саиѕа на Бугарското дер- 
матолошко здружение и носител 
на „Сина лента"; награда од Јапон- 
ското здружение на дерматовене- 
ролозите. Автор е на повеќе од 
100 стручно-научни трудови обја- 
вени во земјата и во странство. 

БИБЛ.: Алопеции, Скопје, 1993; коавтор: 
Современа дијаГностика и терапија во 
медицинапш, Скопје, 2000; Дерматовене- 
рологија, Београд, 2000; Дермапшвенеро- 
лоГија, Скопје, 2006. Љ. П. 

АНЧЕВСКИ, Зоран (Скопје, 16. 
V 1954) -преведувач, есеист, поет. 
Професор на Катедрата за англи- 
ски јазик и книжевност. Бил пре- 
тседател на Струшките вечери на 
поезијата. Член е на ДПМ и на 
Македонскиот ПЕН-центар. Се 
истакнал во преводот на поезија 
од англиски јазик, особено за по- 
требите на СВП. Во својата пое- 
зија инспирација бара во модер- 
ните текови на светската лирика, 



73 



А АПЕЛАЦИОНИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



Зоран 
Анчевски 



експериментираЈки во изнаогање 
на разни форми и решенија. 

БИБЛ.: Патување низ скршени слики, 
Ск., 1984; СтратеГија на поразот, Ск., 
1994; Линија на отпорот, Ск., 1998; Пре- 
вод на мртвите, Ск., 2000. Составувач на 
Ап(о1о§у о/ МасеЉтап Р.Е.К рое(ѕ; Ск., 
2001. П. Гил. 

АПЕЛАЦИОНИ СУДОВИ ВО 
РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 

- судови од второстепена надлеж- 
ност во државата. За прв пат се 
воведуваат во судскиот систем на 
Република Македонија со Зако- 
нот за судовите од 1995 г. Се осно- 
ваат за подрачјето на повеќе ос- 
новни судови. Постојат три апела- 
циони судови со седиште во Скоп- 
је, Штип и Битола. Во трите апе- 
лациони судови има вкупно 89 су- 
дии, од кои 49 во Скопје, 25 во Би- 
тола и 15 во Штип. Со Законот за 
судовите од 2006 г. се воведува нов 
апелационен суд во Гостивар. 

ИЗВ.: Закон за судови (1995 и 2006 г.). 
Скопје, 2006. Гор. Л.-Б. 

АПИСАОН (XII в. пр.н.е.) - па- 
јонски херој под Троја, син на Фа- 
всиј. Тој бил најдобар борец по 
Астеропај. Загинал во борба со 
Еврипил од Тесалија. 

ИЗВ.: Хомер, Илијада, препев на М. Д. 
Петрушевски, XI песна (Рапсодија Ламда), 
575-585. 

ЛИТ.: Е. Петрова, Пајонија, Скопје, 1999. 

К. М.-Р. 

АПОСТОЛ ПАВЛЕ ВО МАКЕ- 
ДОНИЈА (49, 56 - 57 год.) - еден 
од Апостолите на Христос, хри- 
стијански мисионер. Во Македо- 
нија дошол да го пренесе христи- 
јанското учење во Европа. Првата 
христијанска проповед ја одржал 
пред ѕидините на македонскиот 
град Филипи. Тука ја основал пр- 
вата христијанска заедница, а со 
тоа и прва во Европа. Проповеди 
држел во Амфипол, Аполонија и 
Тесалоника. Населението масов- 
но го прифаќало христијанството. 
Прогонуван од еврејската заедни- 
ца, заминал од Тесалоника и Бе- 
роја. Успеал во Македонија да го 
прошири христијанството и да 
формира христијански заедници. 
Повторно се вратил во 56 и 57 год. 
во веќе организираните цркви во 
Филипи и Тесалоника. 




Св. Аростол Павле, икона во црквата 
„Св. Горѓи" во Струга (XV в.) 

ИЗВ.: Свето Писмо на Стариот и на Но- 
виот завет, второ издание, Скопје, 1991. 

ЛИТ.: Ѓ. Поп-Атанасов, Библијата за Ма- 
кедонија и за Македонците, Скопје, 1995; 
Историја на македонскиот народ, I, Скоп- 
је. 2000. И. Велев, Византиско-македонски 
книжевни врски, Скопје, 2005. А. Шук. 



Александар 
Апостолов 



АПОСТОЛОВ, Александар (Зле- 
тово, 1920) - историчар, унив. про- 
фесор. Завршил гимназија, Виша 
педагошка школа и Филозофски 
факултет (Група историја). Бил 
наставник и средношколски про- 
фесор. Бил избран за асистент на 
Филозофскиот факултет (1956), 
докторирал на тема: „Колониза- 
цијата на Македонија во стара Ју- 
гославија" (1962). Како наставник 
по предметот историја на народи- 
те на Југославија нов век бил би- 
ран во сите наставно-научни зва- 
ња. Пензиониран во звањето ре- 
довен професор (1983). Автор е на 
80 научни и стручни трудови и 
учебници. Првиот публикуван мо- 
нографски труд му е: „Колониза- 
цијата на Македонија во стара Ју- 
гославија" (Скопје, 1966), а потоа 
„Злетовската област, историски 
осврт" (Скопје, 1974) и „Виничка- 
та афера" (Виница, 1997). 

ЛИТ.: Биографски податоци: Александар 
Апостолов, Виничката афера, Скопје, 
1997. М. Мин. 

АПОСТОЛОВ, Иван (Ване Ма- 
кедонецот) (с. Белица, Разлошко, 
1847 - с. Долна Бања, Костенеч- 
ко, Бугарија, ок. 1926) -неврокоп- 



ски војвода. Учествувал во Срп- 
ско-турската војна (1876) во чета- 
та на војводата Иљо Марков Ма- 
лешевски, во Руско-турската вој- 
на (1877/1878), и во Кресненското 
востание (1878/1889). Од 1902 г. 
станал војвода на чета во Невро- 
копско. Активно учествувал и во 
Илинденското востание. 

ИЗВ. и ЛИТ.: НБКМ-БИА, ф.: Колекции 
бр. 47, а.е. 58, II 1-35; А. Трајановски, Нови 
сознанија за животот и дејноста на војво- 
дата Иљо Марков-Малешевски (1805- 
1898), зб. Војводата Иљо Марков-Малешев- 
ски и неговото време, Берово, 2002, 5-35. 

Ал.Тр. 




Константин 
Апостолов 



АПОСТОЛОВ, Константин То- 
доров (Кочани, 17. IV 1933 - 
Лондон, 16. VIII 2008) - микробио- 
лог, вирусолог, академик. Мед. ф. 
завршил во Скопје (1957). Во 
Бирмингем (АнглиЈа) се усовршу- 
вал во дијагностичката вирусоло- 
гија (1959-1960). Во Скопје пола- 
гал специјалистички испит по ми- 
кробиологија и работел на Меди- 
цинскиот факултет до 1963 г. Ја 
основал Вирусолошката лабора- 
торија при РЗЗЗ. По 1963 г. своја- 
та кариера ја продолжува во Анг- 
лија, првин во Регионалната ви- 
русна лабораторија во болницата 
В1гтт§г1ат, каде што и специјали- 
зирал електронска микроскопија. 
Потоа работи во ХУеПсоте Кеѕе- 
агсп Гаоогагопеѕ на антивирусни 
дроги и морфологија на вируси, а 
потоа (до своето пензионирање) 
како Ѕепшг Гесшгег и СопѕШЧагн: во 
НаттегѕтѓЉ Ноѕрка1, во Коуа1 Роѕ- 
т§гас!иа1:е Месиса1 Ѕсггоо1 во Лондон. 
Избран е и назначен за редовен 
професор по микробиологија со 
паразитологија на Мед. ф. во 
Скопје (1983). За член на МАНУ 
надвор од работниот состав е из- 
бран на 21. IV 1994 г. Основач и 
претседател на Македонско-анг- 
лиското друштво за пријателство 
во Лондон и член на Управниот 
одбор за доделување англиски 
стипендии за наши постдипломци. 
Има публикувано преку 70 научни 
трудови во странски списанија. 

БИБЛ.: МорфолоГија на миковируси и 
нивната интеракција со цитоплазма- 
тични мембрани со специјална референца 
на Сендаи вирус (РѓгО гпеѕѓѕ, ТЈшуегѕѓгу оѓ 
ТлпЉп), 1,опс!оп, 1974; Изолација на Сого- 



74 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АПОСТОЛОВА А 



гкпѓгиѕ од биоисша на бубрег на иациенши 
од ендемска балканска нефропатија, 
„№рпгоп", 1999. 

ИЗВ.: Билтен од Единаесетто изборно 
собрание на МАНУ, Скопје, март 1994, 
45-53. М. Пол. 

АПОСТОЛОВ, Љубен Констан- 
тинов (Крива Паланка, 27. IV 1895 
- Кавадарци, 1945) - полковник 
на бугарската армија. Бил офицер 
на Првиот македонски пешади- 
ски полк (1914). Како командант 
на 56-от велешки полк (септем- 
ври 1942 - 1944), тој е еден од ди- 
ректните виновници за стрелање- 
то на Ваташките младинци (16. VI 
1943) и за други воени злосторс- 
тва, поради што бил уапсен во Бу- 
гарија (ноември 1944), доведен во 
ДФМ и осуден на смрт. 

ИЗВ.: Војниот злочинец Полковникоп1 
Апостолов е изведен пред народен суд во 
Кавадарци и осуден на смрт, „ВН1еп", П, 
20, Кавадарци, 23. 1 1945, 7-8; Тиквешијата 
во НОВ 1941-1945, книга шеста, Докумен- 
ти, Кавадарци - Неготино, 1984. 

ЛИТ.: Тиквешијата во НОВ 1941-1945, 
книга прва - петта, Кавадарци - Неготи- 
но, 1984. С. Мл. 

АПОСТОЛОВ-ВАНДЕТО, Иван 

(с. Белица, Разлошко, 21. IX 1924 - 
Равен, Разлошко, 16. V 1944) - 
младински активист и партизан на 
Разлошкиот партизански одред 
„Никола Парапунов". Загинал во 
борба со бугарската жандармери- 
ја и контрачетите кај м. Равен, на 
падините на планината Рила. 

ЛИТ.: Георги Т. Мадолев, Втуртзженапш 
борба в Пиринскин крап 1941-1944, Со- 
фии, 1966; Георги Джоджов, За кого пелт 
мурит.е, Софин, 1971. В. Јот. 

АПОСТОЛОВ-ГРАНИТИ, Миха- 

ли (с. Крчипгта, Костурско, 25. XI 
1923 - пл. Грамос, 31. III 1948) - на- 
ционален деец и борец во Егејски- 
от дел на МакедониЈа. Бил учесник 
во ЕЛАС (од почетокот на 1943), 
борец на НОПО „Лазо Трповски", 
политички комесар на чета на Ко- 
стурскиот македонски НО батал- 
јон, командир на вод во Костурско- 
леринскиот македонски НО батал- 
јон „Гоче", член на Штабот на ДАГ 
за Вичо (ноември 1946) и политич- 
ки комесар на баталјон на ДАГ, на 
која должност и загинал. 

ИЗВ.: Егејска Македонија во НОБ 1944- 
1945, I, Скопје, 1971. 

ЛИТ.: Христо Андоновски, Македонците 
под Грција во борбата против фашизмот 
(1940-1944), Скопје, 1968; Ташко Мамуров- 
ски, Светли ликови од ЕГејска Македонија 
(1945-1949), Скопје, 1987, 90-97. С. Мл. 

АПОСТОЛОВ-МАТОВ, Кочо 

(псевд. Чаушот) (Велес, 1888 - 
Титов Велес, 11. X 1962) - музич- 
ки деец, диригент на дувачки ор- 
кестар и флејтист. Иницијатор и 
раководител на оркестар во род- 
ниот град (1911-1913), како и по 
Првата светска војна (до 1928 г.). 
Работел и како музички педагог, 



подучуваЈки ги, мегу другите, и 
идните композитори Ст. Гајдов и 
Ж. Фирфов. Се обидел и како 
творец на маршеви и обработувач 
на фолклорни теми. Др. о. 




АПОСТОЛОВ-ПОПЕТО, Миха- 

ил (с. Дикања, Перничко, Бугари- 
ја, 1871 - с. ГавалЈанци, Кукушко, 
21. III 1902) - национален деец, 
еден од организаторите на четите 
и војвода на чета на ТМОРО. Не- 
говите родители биле македонски 
бегалци од с. Бистрица, Горноџу- 
мајско (ден. Благоевградско). 
Завршил гимназија во Софија, а 
потоа отслужил воена обврска во 
Бугарската армија во Софија. 
Како член на ТМОРО и комита, 
зел учество во оружените акции 
во Источна Македонија (1895). 
Бил близок соработник на Гоце 
Делчев и негов придружник во 
обиколката на Пиринско (1899). 
При пленувањето на Назлам-бег 
пројавил особена снаодливост. Со 
својата чета 7 години дејствувал 
во Гевгелиско, Воденско, Горно- 
пумајско, Демирхисарско, Ениџе- 
вардарско, Кукушко, Малешев- 
ско, Пијанец, Поројско, Серско, 
Солунско и Струмичко. Имал 
непосредна улога во формирање- 
то на четите на војводите Марко, 
Христо Чернопеев, Крсто Асенов 
и др. Откако добил налог од ЦК 
на ТМОРО да замине за Петрич- 
ко, патем бил убиен од потера на 
османлиската војска. 

ЛИТ.: И. Кт,ршовски, Михаил Апостолов 
Нопето „ Черкез Михал ", Сб. тур. зверст- 
ва, Но 6, Софин. 1902/1903, 19-21; Б. 
Лазаров, Вопводата Михал Попето. 
Принос к~[>м биоГрафилта му. (По споме- 
ни на Стојан Манолов Куршумлиев). „Ро- 
дина", N0 6-7, Софин, 1930, 6-7; Михаил 
Апостолов „Попето", „Македонски вес- 
ти", бр. 7, Софил, 9. III 1935, 1; Г. Серафи- 
мов, Вопводата над вопводите (90 годи- 
ни од убиството на М. Апостолов-Попе- 
то), „Пиринско дело", N0 73, Благоевград, 
17. IV 1992. С. Мл. 

АПОСТОЛОВА, Љупка (Гости- 
вар, 10. VI 1932) - интерпретатор- 
ка на забавни мелодии, спикер. 
Апсолвирала на Медицинскиот 
факултет, а дипломирала на Фи- 
лолошкиот факултет во Скопје. 
Станала вокален солист на Рит- 
мичкиот секстет (1953), кој про- 



Љупка 
Апостолова 



фесионално ги постави основите 
на македонската забавна музика. 
Со Секстетот двапати неделно 
настапувала во живо на јавни на- 
стапи и во Концертното студио на 
Радио Скопје. Снимила голем 
број магнетофонски записи со за- 
бавни мелодии. Професионална- 
та спикерска кариера ја започна- 
ла во 1960 г. До пензионирањето 
работела и како педагог со млади- 
те спикери. Ј. Ф. 




Павлина 
Апостолова 



АПОСТОЛОВА, Павлина (Те- 
тово, 16. V 1927) - оперска певи- 
ца, сопран, првенка на Операта 
на Македонскиот народен теа- 
тар. Пеење учела кај вокалните 
педагози: Н. Кунели, 3. Шир и П. 
Богданов-Кочко, а се усовршува- 
ла во Италија и во Виена. Во 1950 
г. дебитирала на оперската сцена 
на МНТ со улогата на Мими во 
операта Боеми. Постојан член на 
Операта и на МНТ (1950-1983). 
Реализирала 40 улоги од класич- 
ниот, современиот и домашниот 
оперски репертоар. Меѓу нив се 
издвојуваат: Констанца (Грабну- 
вање од сарајот), Розина (Севил- 
скиот бербер), Виолета Валери 
(Травијата), Мими (Боеми), 
Абигаила (Набуко), Норма, Чо- 
Чо-Сан (Мадам Бетерфлај). На- 
стапувала и на концертниот по- 
диум, посебно негувајќи го маке- 
донското музичко творештво. 
Како лирско-колоратурен со- 
пран, во толкувањето на улогите, 
успешно го соединува вокалниот 
момент со разиграноста и сцен- 
скиот шарм. Автор е на моногра- 
фијата Мојот пат во оперскапш 
уметност. Гостувала во сите по- 



75 



А АПОСТОЛОВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



големи оперски центри на пора- 
нешна Југославија. Ф. м. 




Митко 

Апостоловски 



АПОСТОЛОВСКИ, Митко (Би- 
тола, 7. III 1955) - актер. Дипломи- 
рал на Вишата музичка школа во 
Скопје (Отсек за драмски акте- 
ри). Работи во Народниот театар 
во Битола (1973-1974) и во На- 
родниот театар во Куманово 
(1980-1995). Од 1995 г. е повторно 
во Народниот театар во Битола. 
Улоги: Фезлиев („Црнила"); Вој- 
дан („Тетовирани души се враќа- 
ат дома"); Креонт („Медеја"); Ди- 
дро („Развратникот"). р. Ст. 




Ванчо 
Апостолски 



АПОСТОЛСКИ, Ванчо (Штип, 
22. XII 1925 - Скопје, 2008) - нов- 
инар, публицист, општественик и 
државник. Завршил гимназија во 
Штип и бил член на СКОЈ и 
учесник во НОБ (1941). По Ос- 
лободувањето бил член на КПМ 
(од февруари 1945), главен и одго- 
ворен уредник на обласниот вес- 
ник „Народен глас" (Штип), сора- 
ботник и уредник на в. „Нова Ма- 
кедонија", главен уредник на не- 
делниот весник „Репортер" 
ЃСкопје) и дописник на в. „Борба" 
(Белград) од НРМ. Во меѓувреме 
завршил Политичка школа и 
потоа бил началник на Одде- 
лението на ЦК на КПМ за пропа- 
ганда во странство и член на 
Управата за агитација и пропа- 
ганда на ЦК на КПМ (август 1950 
- крајот на 1951), заменик на 
главниот уредник на в. „Нова 
Македонија" (1951 - јули 1956) и 
директор на Уредот за информа- 
ции на Извршниот совет на НРМ 
(јули 1956-1959). Во наредните 



шест години бил советник во Ка- 
бинетот на претседателот на На- 
родното собрание на НРМ, начал- 
ник на Бирото за односи со стран- 
ство на Извршниот совет на СРМ 
и републички секретар на Изврш- 
ниот совет на СРМ (1960-1966). 
Подоцна бил и генерален дирек- 
тор на НИП „Нова Македонија" 
(ноември 1973-1982), директор на 
Уредот за информации на Маке- 
донија, пратеник, потпретседател 
на Собранието на СРМ (од мај 
1969), член на ЦК на СКМ (во пет 
мандати), член на Секретарија- 
тот на ЦК на СКМ (јануари 1967 
- мај 1969), член на Претседател- 
ството на ЦК на СКМ, член 
(април 1982 - 25. IV 1985) и во 
еден мандат претседател на 
Претседателството на СРМ (25. 
IV 1985 - 25. IV 1986). Освен тоа, 
бил и претседател на Здружени- 
ето на новинарите на СРМ и 
претседател на Републичкиот 
општествен совет за меѓународни 
односи со странство, потпретсе- 
дател на Матицата на иселеници- 
те од Македонија и др. Автор е на 
повеќе трудови за македонското 
национално прашање и односите 
со соседите. 

БИБЛ.: Современите аспекти на велико- 
бугарскиот национализам, Скопје, 1981; 
На великобугарски националистички по- 
зиции, Скопје, 1979. С. Мл. 




Кирил 
Апостолски 



АПОСТОЛСКИ, Кирил Митев 

(Штип, 4. V 1917) - експерт по 
слатководно рибарство, унив. 
професор. Бил активист на сту- 
дентското движење во Софија и 
учесник во НОБ. По Ослободува- 
њето бил директор на Заводот за 
рибарство во Скопје (1953-1965), 
професор на Земјоделскиот фа- 
култет во Скопје, советник по ри- 
барство на ФАО при ООН во 
Кампучија (1961), Израел (1965), 
Конго (1979), Јордан и Уганда. 
Исто така, бил и консултант на 
УНЕСКО за рибарство при Ин- 
ститутот за океанографија и риб- 
арски истражувања во Атина 
(Грција) и член на Меѓународната 
академија на научниците за ри- 
барство во Рим (Италија). Автор 
е на поголем број научни и струч- 
ни трудови. с. Мл. 



АПОСТОЛСКИ, Миле Деспотов 

(с. Галичник, 5. V 1927) - генерал- 
мајор на ЈНА. Завршил Виша во- 
ена академија. Бил учесник во 
НОАВМ (1944) како политички 
комесар на чета и на баталјон. По 
ослободувањето станал политич- 
ки комесар на артилериски диви- 
зион и полк. Ја вршел должноста 
началник на отсек на Втората 
управа за балканските земји, на- 
чалник на разузнавачкиот центар 
на Третата армиска област, заме- 
ник-началник на Втората управа 
и вршител на должноста начал- 
ник на Втората управа на Гене- 
ралштабот на ЈНА, како и начал- 
ник на Катедрата за заднина во 
ЦВВШ „Маршал Тито". Ја завр- 
шил и Генералштабната академи- 
ја „Маршал Ворошилов" во Мос- 
ква и постдипломски студии на 
Филозофскиот факултет во Бел- 
град. Бил воен претставник на 
ЈНА во Москва (1972-1975). Пен- 
зиониран во чинот генерал-мајор 
(1985). в. Ст. 




АПОСТОЛСКИ, Михаило Ми- 

тев (Ново Село, Штипско, 8. XI 
1906 - Дојран, 7. VIII 1987) - гене- 
рал-полковник, командант на ГШ 
на НОВ и ПОМ, народен херој, 
академик. Основното и средното 
училиште ги завршил во Штип. 
Во 1927 г. ја завршил Воената 
академија во Белград, во 1933 Ви- 
соката воена академија, а во 1938 
г. и Генералштабната академија. 
Втората светска војна го затекна- 
ла во чинот генералштабен мајор 
на служба во Љубљана (на долж- 
носта началник на штаб на диви- 
зија). По капитулацијата на 
Кралството Југославија бил во 
заробеништво во италијанскиот 
логор „Вестоне", а потоа е пре- 
фрлен во Риека. Со група Маке- 
донци бил ослободен. Учествувал 
на состанокот во Скопје (11. IX 
1941) на кој бил формиран По- 
краинскиот воен штаб (ПВШ) за 
Македонија, станал негов член, а 
подоцна и командант. Член на 
КП станал во април, во јуни 1942 
г. бил назначен за командант на 
ГШ на НОПОМ, а од август 1943 
командант на ГШ на НОВ и 
ПОМ. На Второто заседание на 



76 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРАБАЈ А 



АВНОЈ (29. XI 1943) бил избран 
за член на Претседателството, а 
на 15. XII 1943 од ВШ на НОВ и 
ПОЈ го добил чинот генерал-ма- 
јор. Бил член на Иницијативниот 
одбор за свикување на Првото за- 
седание на АСНОМ. Во февруа- 
ри 1945 г. бил поставен за помош- 
ник на началникот на Врховниот 
штаб, односно на Генералштабот 
на ЈА. Во периодот од 1946 до 
1952 бил командант на Сараев- 
ската воена област. До 1958 г. ја 
вршел должноста началник на 
Високата воена академија и на- 
чалник на пешадијата на ЈНА. 
Пензиониран е во чинот генерал- 
полковник. Во 1976 г. станал прв 
доктор по воени науки. Од 1965 
до 1970 г. бил директор на Инсти- 
тутот за национална историја. Во 
1967 г. е избран за член на 
МАНУ, а во 1968 за член на 
САНУ. Од 1976 до 1983 г. бил 
претседател на МАНУ. Во 1977 е 
избран за член на Словенечката 
академија на науките и уметно- 
стите, а во 1978 г. и на Академија- 
та на науките и уметностите на 
БиХ. Од 1978 до 1981 бил претсе- 
дател на Советот на академиите 
на науките и уметностите на 
СФРЈ. Од 1979 г. е член на ЈАЗУ. 
Во 1986 г. станува претседател на 
Сојузот на друштвата на истори- 
чарите на Македонија. Член е и 
на Академијата на Косово, како и 
на научните друштва во Битола и 
Штип и на Научното друштво за 
историја на здравствената култу- 
ра во Белград. Носител е на Пар- 
тизанска споменица 1941, прогла- 
сен е за народен херој на Југосла- 
вија (1953) и, меѓу другото, добит- 
ник е и на највисока награда во 
СФРЈ „АВНОЈ" (1978). 

БИБЛ.: Пролетната офанзива во 1944 
Година во Македонија, Скопје, 1957; Фе- 
вруарскиот поход, Скопје, 1975; Заврш- 
ните операции за ослободување на Маке- 
донија, Скопје, 1975; Студии и статии, 
Скопје, 1975; ПоГледи на јуГословенско- 
6уГарскиП1е односи во Впшрата светска 
војна, Скопје, 1980. В. Ст. 

АПОСТОЛСКИ, Никола (Кра- 
тово, 1914 - Скопје, 2003) - прото- 
јереј-ставрофор. Се школувал во 
Кратово, гимназија завршил во 
Скопје, а во Призрен - шесток- 
ласна богословија. Завршил Бо- 
гословски факултет во Белград и 
Филозофски факултет во Скопје. 
Во 1963 г. бил ракоположен за га- 
кон и свештеник, а истовремено 
бил вероучител и професор во 
средните училишта во Скопје. 
Учесник е во НОБ од октомври 
1941, член на Иницијативниот од- 
бор за обновување на Охридската 
архиепископија со основање на 
Македонската православна цр- 
ква; еден е од организаторите на 
Првиот црковно-народен собор 
(1945), секретар на Свештеничка- 



та конференција (1946), учесник 
на Соборот во Охрид (1958), ку- 
стос - археолог во Народниот му- 
зеј во Скопје, професор, црковно- 
просветен референт и главен и 
одговорен уредник на „Весник" - 
Службен лист на МПЦ и новинар 
во Општообразовната редакција 
на Радио Скопје. 

ЛИТ.: Доне Илиевски, Македонското 
православно свештенство во борба за на- 
ционална и црковна слобода, Скопје, 1987. 

Рат. Гр. 

АПОСТОЛСКО ПРЕЕМСТВО 
НА МАКЕДОНСКАТА ПРА- 
ВОСЛАВНА ЦРКВА (ст. сл. 
преемство - преземање, наследство, 
лат. ѕиссеѕш ароѕгоНса - следење) - 
наследство на власта, односно 
континуирано предавање на Бож- 
јата благодат и учењето на 12-те 
апостоли. Законска и благодатна 
поврзаност на црковната ерархија 
од Господа Исуса Христа, преку 
апостолите до епископите и од 
нив до свештениците и ѓаконите. 
МПЦ е достојна наследничка на 
апостолското преемство; цркова- 
ната ерархија и први епископи се 
хиротонисани од канонски подоб- 
ни архиереи. 

ЛИТ.: Полнми православнвш богос- 
ловскии знциклопедическии словарв, I 
и П, репринтное издание, Москва. 
1921. Рат. Гр. 

АПРИЛСКАТА ВОЈНА ВО 
МАКЕДОНИЈА (6-17. IV 1941). 
При фашистичката агресија во 
Втората светска војна, герман- 
ската војска навлегла во Македо- 
нија од правците на Кустен- 
дил-Куманово-Скопје, Горна 
Цумаја-Царево Село (Делче- 
во)-Штип и Петрич-Струмица, а 
авиони ги бомбардирале Скопје, 
Куманово, Штип, Велес, Битола и 
позначајните мостови и тунели 
по комуникацијата Скопје-Со- 
лун. Југословенската војска нај- 
сериозен отпор покажала на 
фронтот кон Албанија, од каде 
што напад вршела италијанската 
дивизија „Фиренце". Германски- 
те сили со офанзивни дејства и за- 
дале решавачки удар на југосло- 
венската војска (6—10. IV), ги за- 
зеле виталните објекти (11-17. 
IV) и ја приморале јутословенска- 
та влада да потпише безусловна 
капитулација (17. IV). Македони- 
ја била поделена помеѓу Италија 
и Бугарија. Бугарските акциони 
комитети (формирани од 13 
април) се активирале да ја прет- 
стават бугарската окупација како 
ослободување и обединување. 

ЛИТ.: Историја на македонскиот народ, 
5, ИНИ, Скопје, 2003. В. Ст. 

АПСТРАКТНА УМЕТНОСТ - 

појава во уметноста од почетокот 
на XX в. Ги подразбира немиме- 
тичките дела во сликарството, цр- 



тежот, графиката и скулптурата. 
Во македонската уметност, од пе- 
десеттите години наваму, се раз- 
виваат неколку варијанти на ап- 
страктно сликарство: енформел 
(Р. Анастасов, Р. Калчевски, Д. 
Аврамовски, И. Велков, Р. Лоза- 
носки, А. ЈанкулоскиЈ^ апстра- 
ктен експресионизам (П. Мазев), 
геометриска апстракција (Д. Кон- 
довски, Д. Перчинков) и видови 
на постмодернистички концепти 

Ѕ\. Петковиќ, Б. Маневски, Ј. 
умковски). И во скулптурата се 
јавуваат слични тенденции (П. 
Хапи Бошков, Ј. Грабул, С. Ма- 
невски, Б. Николоски, Д. Попо- 
ски, С. Павлески). 

ЛИТ.: Соња Абаџиева-Димитрова, За не- 
фиГуративното сликарство.., „Разгле- 
ди", Скопје, 1975, 6; Владимир Величков- 
ски, Геометризмот и современапш маке- 
донска уметност, Скопје, 1997. Л. Н. 



Виктор 
Апфелбек 




АПФЕЛБЕК, Виктор ^кГОг Ар- 
ѓеШеск) (Ајзенерц, Штаерска, 1859 
- Сараево, 1. V 1934) - ентомолог, 
холеоптеролог. Како кустос на 
Земскиот музеј во Сараево 
(1889-1925) основал една од најго- 
лемите збирки на инсекти на Вал- 
канот. По пензионирањето бил 
хонорарен ентомолог на Хигиен- 
скиот завод во градот. Ја истражу- 
вал фауната на без'рбетниците и 
бил еден од водечките европски 
ентомолози. Успеал да открие и 
да опише околу 500 нови облици 
на инсекти на Балканот, вклучи- 
телно и во Македонија. Автор е на 
околу 100 библиографски едини- 
ци во разни изданија низ Европа. 

БИБЛ.: Раипа тѕесЊгит ка/сатса, 1-У1, Ѕа- 
гајеуо, 1894-1916; Оѓе КаЈег/аше Љг Ва1кап- 
НаЊтѕе1, 1, ВегНп, 1904. С. Мл. 

АРАБАЈ (V в. пр.н.е.) - владетел 
на Линкестите, современик на 
Пердика II и на Архелај I. Туки- 
дид го спомнува името на кралот 
на линкестидските Македонци 
Арабај, против кого војуваат ма- 
кедонскиот крал Пердика II (424) 
и спартанскиот војсководец Бра- 
сида, подоцна и Архелај. Постои 
епиграфски натпис во Пелагонија 
(365/4 пр.н.е.) на кој е зачувана пр- 
вата буква од името на пелагони- 
скиот владетел. На епиграфскиот 



77 



А „АРАМИСКО" 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



натпис, делумно зачуван на атин- 
скиот Акропол, се запишани до- 
говори за сојузништвото меѓу 
Арабај од Линкестида и Атина 
(ок. 423 пр.н.е.). 

ЛИТ.: ТкисуЉШеѕ, 4 уогѕ., Нагуага' 1Јтуегѕ1гу 
Ргеѕѕ, 1958; АпѕЈоЉ, РоННсѕ, НагуакЈ ТЈпЃуег- 
ѕѓу Ргеѕѕ, 1959; Ј. Н. Борза, Во сенката на 
Олимп, појавата на Македон, Скопје, 
2004. А. Шук. 




„Арамиско оро" 

„АРАМИСКО" - македонско ма- 
шко народно оро со метар 13/16 
(3,2,3,2,3). Најчесто се играло во 
Битолско. Има борбена содржина 
и мимичко-драмски елементи: фр- 
лање бомби, стрелање со пишто- 
ли, сечење со сабја и сл. Во поче- 
токот рацете се држат за рамо, а 
потоа, кога играорците се движат 
еден зад друт, рацете слободно се 
спуштени, без држење. 

ЛИТ.: Михаило Димоски, Македонски на- 
родни ора од репертоарот на ансамблот 
за народни песни и игри „ Танец", Скопје, 
1977, 203. Ѓ. М. Ѓ. 

АРАМИСТВОТО ВО МАКЕ- 
ДОНИЈА - разбојништво повр- 
зано со ајдутството, но и во по- 
доцнепшите времиња, во перио- 
дот меѓу двете светски војни и 
НОАВМ. Арамиските дружини 
броеле од мали групи до неколку 
илјади одметници од власта, на 
чело со арамбаша. Нив ги форми- 
рале припадници на разни етнич- 
ки заедници или воени дезертери. 
Во времето на османлиското вла- 
деење често се поистоветувало со 
ајдутството, бидејќи одметниците 
од македонско потекло ги напаѓа- 
ле главно злогласните аги, бегови 
и богатите трговци. Но имало и 
многу примери на арамиство од 
одметнати месни насилници од 
власта, одделни дезертери од вое- 
ните единици и припадници на ба- 
шибозукот. Регистрирани се и по- 
времени навлегувања на арами- 
ски дружини од Албанија. Околу 
1000 арамии од областа на Мат 
(Албанија) го нападнале и градот 
Битола (1/11). Посебно каракте- 
ристични биле примерите на 
ограбување на печалбарите при 
нивното враќање, често во сора- 
ботка со месните власти. Тоа го 
вршела и арамиската дружина од 
околу 40 качаци на Каљуш од с. 



Зајас, Кичевско (до 1927). И во 
времето на НОАВМ активни би- 
ле одделни качачки дружини. 
Опеани се во многу народни пес- 
ни, со различно одразен однос на 
народните творци кон нивниот 
лик и дело, во зависност од опеа- 
ните настани. 

ИЗВ.: Александар Матковски, Турски изво- 
ри за ајдутството и арамиството во Ма- 
кедонија, 1-У (1620-1810), Скопје 1961-1980. 

ЛИТ.: Александар Матковски, Отпорот 
во Македонија во времето на турското 
владеење, Ш, Скопје, 1983; Д-р Глигор То- 
доровски, Западна Македонија за време на 
окупацијата (1941-1944), Скопје, 1998, 1- 
311. С. Мл. 

АРАПИЦА - река со водопади 
кај Негуш. По задушувањето на 
востанието во Негуш (април 1822) 
османлиската војска и башибозу- 
кот вршеле терор врз население- 
то во градот. Млади жени и девој- 
ки биле силувани, а деца и старци 
убивани. За да ја зачуваат честа, 
многу девојки и млади жени со 
своите деца се фрлале од водопа- 
дот и се самоубивале. 

ЛИТ.: Тодор Симовски, НеГушкото во- 
спшние во 1822 Година, „Нова Македони- 
ја", X, 2708, Скопје, 2. VIII 1953; Д-р Ристо 
Поплазаров, НеГушкото востание од 
1822 Година и учество на Македонци во 
Грчкото воспшние, „Прилози", 34-35, Би- 
тола, 1981. М. Здр. 

АРАЧ (џизие) ШУ-ХГХ в.) - др- 
жавен данок во Османлиската Им- 
перија што работоспособните не- 
муслимански поданици го плаќале 
на државата како знак на покор- 
ност и на лојалност. За возврат 
овие поданици стекнувале одреде- 
ни граѓански права и слобода на 
вероисповед. Бил укинат во среди- 
ната на XIX в. Синоним: џизие. 

ЛИТ.: НагшсЈ НагЈѓЉе^с, Оѓќја Ш Натс, 
„Рп1о21 га опјегЛаггш К1о1о§ци \ 1ѕ1опји ји§оѕ- 
1оуепѕкШ пагоиа рогЈ плгѕкот у1асЈаутот", III - 
IV, Ѕагајеуо, 1952-53; ТЧегкег Ѕагт1а§1С, Текѕѓ- 
коп1ѕ1ата, Ѕагајеуо, 1990, 163, 239; Алексан- 
дар Матковскн, Отпорот во Македонија 
во времето на турското владеење, I, 
Скопје, 1983. Др. Ѓ. 

АРАНЃЕЛ, Св. (Архангел Миха- 
ил) - началник на ангелите, виш 
ангел. Пред да го создаде матери- 
јалниот свет (земјата, небото, 
ѕвездите, човекот и сл.), Господ го 
создал духовниот свет - ангелите. 
Во почетокот сите тие биле до- 
бри. Подоцна некои од нив стана- 



ле лоши, се одметнале од Бога и 
почнале да прават злодела. Нив 
ги викаме ѓаволи. Еден меѓу нив 
по име Деница, заслепен од голе- 
мата моќ што му ја дал Бог, се од- 
метнал, собрал големо друштво и 
создал цело невидливо небесно 
духовно царство. Свети Архангел 
Михаил го победил, го симнал од 
небото, а и подоцна продолжил да 
се бори за славата Божја, поради 
што е претставен во војводска об- 
лека со меч и копје во рацете. Во 
народното верување тој е прет- 
ставен како со меч им ги зема ду- 
шите на луѓето, поради што во не- 
кои места е наречен „Арангел ду- 
шевадник". 

ЛИТ.: Јеврем А. Илип, О празницима пра- 
вославне цркве, Београд, 1860. М. Кит. 

АРАНЃЕЛОВДЕН - христијан- 
ски празник Собор на свети Ар- 
хангел Михаил (21/8 ноември), кај 
народот познат како Аранѓел и 
Аранѓеловден. Многу семејства 
го имаат за домашен празник и го 
празнуваат со домашни служби. 
Спаѓа меѓу поголемите празници. 
Кога некои ангели почнале да го 
напуштаат Бога и станале лоши, 
ги собрал Архангел Михаил сите 
ангели и како знак на верност кон 
Бога почнал заедно со нив да ја 
слави Света Тројца со песната: 
„Свет, Свет, Свет е Господ Сава- 
от". Во спомен на тој собир цр- 
квата го востановила овој праз- 
ник. Со него им се оддава призна- 
ние на сите ангели. Уште еден ден 
од православниот календар е по- 
врзан со името на св. Архангел 
Михаил. На 19/6 септември се 
празнува Спомен на чудата на св. 
Архангел Михаил во спомен на 
чудото во Хон, место во Фригија, 
кога тој ја спасил црквата од ури- 
вање од неверниците, кога водата 
што требало да ја потопи ја свр- 
тел во друга насока. 

ЛИТ.: Српски народни обичаји у Иев^ели- 
ској кази, прикупио и описао Стефан Та- 
новик, учитељ, Београд, 1927; Марко К. 
Цепенков, Книга деветта, Народни веру- 
вања, детски три, редактирале д-р Ки- 
рил Пенушлиски и Лепосава Спировска, 
Скопје, 1972. М. Кит. 

АРАЧИНОВО - село во Скоп- 
ско. Се наоѓа во североисточниот 
дел на Скопската Котлина на над- 
морска висина од околу 260 т. Со 




С. Арачиново, Скопско 



78 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРГИРОВ А 



регионален пат е поврзано со 
Скопје од кое е оддалечено 7 кт. 
Има 7.315 ж., од кои 594 се Маке- 
донци и 6.677 Албанци. Тоа е се- 
диште на општина која зафаќа 
површина од 3.130 па, има 4 насе- 
лени места со 11.597 ж. Во селото 
постои осумгодишно училиште, 
здравствена и полициска станица. 

Ал. Ст. 

АРБАТСКИ, Јуриј (Москва - 15. 
IV 1911 - Чикаго, 3. IX 1963) - ор- 
гулар, фолклорист, педагог. Музи- 
ка студирал во Лајпциг. Подоцна 
бил катедралски оргулар и дирек- 
тор на Катедралскиот оркестар во 
Белград, а од 1942 г. работел во 
Институтот за славистика во Пра- 
га. Го проучувал фолклорот на 
словенските народи. Докторирал 
(1943) на Филозофскиот факултет 
во Прага со темата „Свирењето на 
македонскиот тапан". Кај него 
учел македонскиот композитор 
Панче Пешев. А. покрај другото, 
изведувал и дела од македонски 
композитори. На едно зачувано 
програмско ливче од концертот во 
Лајпциг стои дека ги извел „Шес- 
тата соната за оргули" од Панче 
Пешев и „ФантазиЈата за оргули" 
од Живко Фирфов. М. Кол. 




Арборетумот на ПМФ во Скопје 



АРБОРЕТУМ (лат. агвог - дрво) 
- простор на кој се одгледуваат 
дрвја и грмушки наменети за екс- 
периментални, одгледувачки, на- 
учни, орнаментални и едукативни 
цели. Ал. Анд. 

АРБОРЕТУМ „КРУШЕВО" - 

формиран 1950 г., како теренска 
опитна станица на Шумарскиот 
институт од Скопје. Лоциран бли- 
зу градот Крушево на 1.300-1.400 
ш н.в., одигра многу важна улога 
во процесот на интродукција на 
голем број иглолисни егзоти, кои 
денес масовно се застапени во на- 
шата земја и заземаат важно ме- 
сто во македонското шумарство. 

Ал. Анд. 

АРБОРЕТУМ „ТРУБАРЕВО" - 

се наоѓа 7 кт јужно од Скопје, кај 
селото Трубарево. Организиран е 
во 1953 г. на поплавни терени крај 
реката Вардар на површина од 3,3 
На со цел да се создаде жива збир- 
ка од дрвја и грмушки што ќе слу- 



жи како нагледно учебно помага- 
ло за студентите по шумарство. 
До 1968 г. се внесени 642 домашни 
и странски видови, од кои 84,6% 
широколисни и 13,6% иглолисни 
видови. Освен за настава во Ар- 
боретумот се вршени и набљуду- 
вања на реакциЈата на одделни ви- 
дови во еколошките услови: от- 
порност кон зимски мразеви и 
летни суши, појава на фито и зоо- 
паразити, плодоносење, вегета- 
тивно размножување и др. Непо- 
средно до Арборетумот се подиг- 
нати насади од разни клонови на 
тополи на површина од 24,5 На. На 
нив се вршени мерења на расте- 
жот и продуктивноста на дрвната 
маса. Во 1965 г. Арборетумот е 
прогласен за споменик на приро- 
дата и културата. Р. Р. 

АРГЕАДИ ('Аруѕабш) - првата 
македонска кралска династија 
(ок. 707/6-310/9 пр.н.е.) со крале- 
вите (басилевси, монарси): Т1ер- 
дика, Аргај, Филип, Аероп I, Ал- 
кета, Аминта I, Александар I, 
Пердика II, Архелај I, Орест, Ае- 
роп II, Аминта II, Павзанија, 
Аминта III, Александар II, Птоле- 
мај Алорски, Пердика III, Филип 
II, Александар III, Филип III и 
Александар IV. Името Аргеади се 
поврзува со гр. Аргос во Орести- 
да, освоен од Пердика. Етимоло- 
гијата на името се поврзува и со 
митскиот предок Аг§еаѕ, син на 
епонимниот херој МакесЈоп. Држа- 
вата на Аргеадите започнува да се 
шири од територијата меѓу р. Лу- 
дијас (Могленица) и р. Халијак- 
мон (Бистрица), каде што се сме- 
стени двете кралски престолнини 
Ајга и Пела. Кон крајот на VIII в. 
пр.н.е. започнува процес на обеди- 
нување на македонските етноси 
под водство на Аг§еааш Макесктеѕ; 
за време на Филип II и на Алек- 
сандар III Македонски со освојува- 
њата создаваат светска империја. 

ЛИТ.: Негос/оѓиѕ, 4 уо1ѕ., Нагуагд ГЈшуегагу 
Ргеѕѕ, 1960; Ѕгергшп уоп Вугапс, Еѓктка, Огаг, 
1958; Н. Проева, Историја на АрГеадите, 
Скопје, 2004. А. Шук. 

АРГИР(ОВСКА)-НАУМОВА, 
Јелена (Ели) Костова (псевд. 
Илинка) (Крушево, 16. II 1921) - 
работничка, борец и политички 
раководител во НОАВМ. Била 
активен член на Друштвото „Ес- 
перанто" во Крушево. Како заме- 
ник-политички комесар на чета 
во Крушевскиот НОПО „Питу 
Гули" (од јуни 1942), бугарскиот 
Воен преки суд во Прилеп ја осу- 
дил во отсуство на 15 години за- 
твор (22. XI 1942). Извесно време 
била борец и политички раково- 
дител во Мавровско-кичевскиот 
НОПО, НО баталјон „Мирче 
Ацев", Втората македонска 
НОУБ (заменик-политички ко- 



месар) и ополномоштеник на 
ОЗНА во Четвртата дивизија на 
НОВЈ. Носител е на Партизанска 
споменица 1941 и повеке одлику- 
вања. 

ИЗВ.: Крушево, фактографски материја- 
ли и реконструкција на настаните од 
НОАВМ, АОИНИ во Скопје; Жените од 
Македонија во НОВ 1941-1945. Зборник 
на документи, Скопје, 1976. 

ЛИТ.: Златко Билјановски, Одредот „Пи- 
ту Гули", „Мисла", Скопје, 1973; Втора 
македонска ударна бриГада. Сеќавања и 
документи, „Наша книга", Скопје, 1973. 

С. Мл. 

АРГИРИЈАДЕС, Панагиотис (Ра- 
и1 Аг§упааеѕ) (Македонија, 1849- 
Париз, 1901) - правник, публи- 
цист. Во Париз бил адвокат во 
Апелацискиот суд. Се застапувал 
за создавање балканска федера- 
ција (од 1869). Дејствувал и преку 
„Меѓународната лига за мир", ко- 
ја за тоа расправала на конгреси- 
те во Лозана (1869) и Женева 
(1876 и 1886). Го издавал сп. „Га 
риеѕиоп Ѕос1а1е" (1885), во кое об- 
јавил статија „Македонија", во 
која го образложува проектот за 
држава Македонија во балканска 
конфедерација поставена од зем- 
јите под власта на османлиската 
држава. Под негово претседател- 
ство (1894) била основана Лигата 
за балканска конфедерација, со 
цел да работи на реализирање на 
проектот. 

ЛИТ.: Христо Андонов-Полјански, П. Ар- 
Гиријадес за Балканската конфедерација 
и решавањето на македонското праша- 
ње-Македонското прашање, Скопје, 1990; 
Михајло Миноски, Идејапш за конфедера- 
цџја во македонската политичка мисла, 
Годишен зборник на филозофскиот фа- 
култет, Скопје, 1990-1991. М. Мин. 

АРГИРОВ, Димитар (Мито) (с. 

Крчово, Демирхисарско, Серско, 
1882 - с. Петрово, Демирхисар- 
ско, Серско, 25. XI 1936) - серски 
војвода. Син на познатиот Илија 
Крчовалијата. Завршил основно 
образование. До 1905 г. дејствувал 
во четата на војводата Јане Сан- 
дански. Потоа бил избран за са- 
мостоен војвода на чета што дејс- 
твувала главно во Серско. 

ИЗВ. и ЛИТ.: ЦДА, ф. 396, оп. 2, а.е. 16, л. 
165; НБКМ-БИА, кол. 42, а.е. 68, л. 68; в. 
„Обзор",бр. 45. Софин, 1935-1936.Ал. Тр. 

АРГИРОВ ТРИОД - македонски 
кирилски ракопис од XIII в. Име- 
то го добил по Ст. Аргиров, пора- 
нешен сопственик на 56 листа од 
кодексот со вкупно 59 пергамент- 
ни листови. Се чува во Народната 
библиотека „Св. Кирил и Мето- 
диј" во Софија под бр. 933. Еден 
лист се наоѓа во ДАРМ, Скопје, 
инв. бр. 74/76, сигн. АМ-МФ-1. Ја- 
зичните особености упатуваат на 
Преспанскиот крај. Некои право- 
писни особености, како и двата 
збора испишани со убаво глаго- 
личко писмо на л. 2\, укажуваат 



79 



А АРГИРОВ-КРЧОВАЛИЈАТА 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



на глаголичка предлошка. На л. 
31у со црвено мастило се испиша- 
ни нотни знаци (неуми). в. д. 

АРГИРОВ-КРЧОВАЛИЈАТА, 
Илија (с. Крчово, Демирхисар- 
ско, 1856 - с. Крчово, јули 1918) - 
деец на македонското национал- 
ноослободително движење и вој- 
вода на ТМОРО. Учествувал во 
Кресненско-разлошкото востание 
(1878-1879) во четата на Стојан 
војвода, а потоа бил ајдутин во 
разни ајдутски дружини во Ма- 
кедонија. Се вклучил во ТМОРО 
(летото 1899) и станал војвода на 
првата чета на Организацијата во 
Серскиот револуционерен округ, 
а потоа станал војвода во Демир- 
хисарско (1902-1903). Зел учест- 
во во Илинденското востание и 
бил пунктов началник во Рила 
(1902-1908). Во времето на Мла- 
дотурската револуција (1908) се 
легализирал, но наскоро бил 
уапсен, осуден (1909) и две години 
поминал во Солунскиот затвор 
(1909-1911), по што постепено се 
пасивизирал од револуционерна- 
та и политичката дејност. с. Мл. 



га 




АРГИРОВСКИ, Драги (Кумано- 
во, 17. III 1939) - новинар, публи- 
цист. Во Македонската телевизија 
бил од нејзините зачетоци (1960). 
Тој се потпишал на првиот телеви- 
зиски прилог на македонски јазик, 
емитуван на заедничката програ- 
ма од Белградското студио. Рабо- 
тел како дописник од Куманово, 
уредник на Дописната редакција 
на „Вести" и како помошник-дире- 
ктор на МРТ за програмски пра- 
шања. Бил директор и уредник на 
„Стопански весник" и „Македон- 
ски води". Автор е на неколку пуб- 
лицистички трудови. Ј. Ф. 

АРГИРОВ-ЧАУШОТ, Христо 

(с. Чичег'с, Ениџевардарско, 1884 
- Софија, 7. II 1922) - воденски 
војвода. Бил четник во четата на 
војводата Апостол Терзиев - 
Ениџевардарско Сонце, а потоа 
самостоен војвода со своја чета во 
Воденско и во Ениџевардарско. 
По 1912 г. бил војвода во Берско. 
Учествувал во ослободувањето 
на Бер од Османлиите. 



ЛИТ.: П. Дарвингов, Исшорш на Македо- 
но-одринското ополчение, т. 1, Софин, 
1919; в. „Илинденв", бр. 6, 7, Софин, 1922. 

Ал. Тр. 

АРГОС (Аг§оѕ) - антички маке- 
донски град во Пајонија кај с. Во- 
доврати (Видин Град) јужно од 
Велес, спомнуван во изворите од 
Хиерокле (Н.ег. 641, 3) кој го сме- 
стува во римската провинција Ма- 
сеаоша ЅесипЉ, меѓу градовите 
Стоби и Астраион. Според еден 
натпис од Лете покрај градот во 
119 год. пр.н.е. се одвивала борба- 
та помеѓу Римјаните и Келтите. 
Откриениот натпис кај Водовра- 
ти, каде што се регистрирани 
остатоци од една пространа насел- 
ба, со траги од фортификација од 
предримската и римската епоха, ја 
потврдува локацијата на овој град. 

ЛИТ.: Б. Јосифовска Драгоевип, ПрилоГ 
локализовању Града АрГоса у Пеонији, 
„ЖА", 15, Скопје, 1965, 117-136; Р. Рараго^- 
1ои, ^еѕ уШеѕ Љ МасМоте а I 'ероцие готате, 
Рапѕ, 1999, 311-312. В. Б.-Гр. 

АРЕАЛНА ЛИНГВИСТИКА - 

лингвистичка дисциплина што го 
проучува влијанието на факторот 
простор во животот и еволуција- 
та на јазикот. Ареалната лингви- 
стика ги истражува промените во 
структурата на јазикот никнати 
како резултат на неговите прос- 
торни контакти со други јазици, 
како на дијалектното, така и на 
стандардното ниво. Во интересот 
на ареалната лингвистика спаѓаат 
појавите како: лингвистичката 
интерференција, мешањето на ја- 
зичните кодови, билингвизмот, 
мултилингвизмот, диглосијата и 
др. Најтипични методолошки 
пристапи: контрастивната / кон- 
фронтативната анализа и (на ди- 
јалектно ниво) лингвистичката 
географија. Истражувањата од 
областа на ареалната лингвисти- 
ка се од голема важност за општа- 
та теорија на јазикот, за теоријата 
на неговата еволуција и за дија- 
хроничната и синхроничната ти- 
пологија на јазичните системи. 
Балканот како мултилингвална 
територија претставува атракти- 
вен објект за истражувања од об- 
ласта на ареалната лингвистика. 
При МАНУ (2000) е основан 
Истражувачки центар за ареална 
лингвистика (ИЦАЛ). Главните 
долгогодишни проекти реализи- 
рани во ИЦАЛ се: „Меѓународни- 
те лингвистички атласи" и „Функ- 
ционалната и географската ка- 
рактеристика на морфо-синта- 
ксичките балканизми". 3. т. 

АРЕВ, Илија (Штип, 3. XI 1914 - 
Штип, 12. I 1977) - актер и режи- 
сер на Народниот театар од 
Штип. Беше повеќе пати управ- 
ник на театарот и еден од негови- 
те основачи. Улоги: Јеротие 




Народниот театар во Штип 



(„Сомнително лице"), Аџи Трајко 
(„Бегалка"), Чибуткин („Три се- 
стри"), Војницки („Вујко Вања") 
и др. Режии: „Татко", „Македон- 
ска крвава свадба", „Стапица за 
беспомошниот човек" и др. р. Ст. 

АРЗАВАЛ (АРЗОВАЛ) (тур. аг- 
ѕика1 од арап.) - групна писмена 
молба, жалба или претставка во 
времето на османлиското владее- 
ње во Македонија. Бил пишуван и 
доставуван до надлежните осман- 
лиски власти и великодостојници 
(валија, везир или султан) во осо- 
бени прилики на изразена народ- 
на потреба, во знак на поплака 
или протест. Има широк одраз во 
народното творештво, посебно во 
народните песни, секогаш со на- 
деж дека ќе иницира интервенци- 
ја на официјалните власти („Соб- 
рале се селаните, / тежок арзовал 
дадоа / на битолскиот валиЈа"). 

ЛИТ.: Битола, бабам Битола. Народни 
песни во кои се споменува Битола. Со- 
брал, предговор и речник напишал проф. 
Филип Каваев, Битола, 1959, 58. С. Мл. 

АРИЈАН, Флавиј (Паушѕ Апагшѕ) 
(Никомедија, ок. 95 г. пр.н.е. - 175 
пр.ње.) - автор на филозофски и 
историски дела и на патеписи. Во 
главното негово дело „Алексан- 
дровата Анабаса" (напишано од 
166 до 168 г. пр.н.е.) е запишана 
(врз основа на историски извори) 
историјата на походот на Але- 
ксандар Македонски. Како про- 
должение на ова дело ја пишува 
„Индиската историја" (според за- 
писите на Александровиот вој- 
сководец Неарх). А. има голем 
број историски дела што не се за- 
чувани или од нив останале само 
фрагменти: „Настани по Але- 
ксандар", „Историја на Битинија", 
„Партска историја", „Аланска 
историја". 

ЛИТ.: Агпап, Шѕ1огу> о/А1ехапс/ег, ^оео С1аѕ- 
Ѕ1са1 ^угЈгагу, НагуаггЈ 1Јгауеѕѓгу Ргеѕѕ, 1959; 
Аријан, Александровата Анабаса. Прев. 
М. Бузалкова, Скопје, 2000. А. Шук. 

АРИЈАНСТВО - учење на све- 
штеникот Ариј (ок. 260-336) од 
Александрија, христијанска секта 
што го прифатила и го ширела 
неговото учење. Аријанството ја 
одрекувало истоветноста и една- 
квоста на Бог-Отец и Бог-Син, 
односно ја одрекувало божестве- 



80 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРИШ А 



ната природа на Исус Христос, де- 
ка Исус Христос, синот божји, 
бил само сличен на татко му, но 
не бил ист и еднаков (рамен) со 
него, бидејќи бил создаден од не- 
го, односно, потекнувал од него. 
На Првиот вселенски собор во 
Никеја (325) аријанството било 
осудено како ерес, но продолжи- 
ло да се шири, а на Вториот собор 
во Цариград (381) било одвоено 
од христиЈанската црква. 

ЛИТ.: Н.М.СлуаИап, ЅШсНеѕ о/ Апатѕт, Сат- 
\>Мџе, 1900; К..Р.С. Напѕоп, Ѕеагск ]дг 1ке 
СкпѕИап Оосѓгте о/ Соа 1 : Тке Аггап Соп1го- 
уегѕу 313-381, Еотглгг§, 1988. К. Аџ. 

АРИСТОБУЛ од Касандреја - 

војководец на Александар Маке- 
донски. Напишал (по 301 г. 
пр.н.е.) историја на војните на 
Александар, дело (кое не е зачу- 
вано) со апологетски карактер, 
веродостоен извор за понатамош- 
ните Александрови анабаси 
(Аријан, Аристобул и Птолемај). 

ЛИТ.: Агпап, Шѕ1о1у о/ А1ехапс1ег, Еоек С1аѕ- 
Ѕ1са1 Еуогагу, Нагуаго' ИтуегѕИу Ргеѕѕ, 1959; 
Ф. Папазоглу, Историја на хеленистич- 
киоСп период, Скопје, 1995. А. Шук. 




Аристотел 



АРИСТОТЕЛ (Стагира на Хал- 
кидик, 384 пр.н.е. - Халкис, Евбо- 
ја, 322/1 пр.н.е.) - филозоф што 
застапува цели области духов- 
ност, филозофија и наука. Расне 
во Пела, во престолнината на ма- 
кедонските кралеви, живее на 
дворот на македонскиот крал 
Аминта (татко му Никомах е 
дворски лекар), другарува со кра- 
лот Филип II Македонски, учител 
му е на Александар Македонски; 
пријател и штитеник е на маке- 
донскиот војсководец, стратегот 
на Европа, Антипатар. Живее и 
работи многу години во Атина 
(како метек, без атинско граѓан- 
ско право), каде што го основа 
гимназионот Ликеј (Перипетат), 
под заштита на Александар Ма- 
кедонски и на Антипатар. По 
смртта на Александар е обвинет 
за безбожност, боготворење на 
тиранин и за македонофилство и 
принуден е да се повлече во Хал- 
кис на Евбоја, каде што умира 
(отпосле останките му се однесе- 
ни во Стагира). Оставил многу- 
бројни ракописи, обработени и 



издадени од филологот Андроник 
од Родос; корпусот бил собран и 
пренесен во Александриската 
библиотека во времето на Птоле- 
мај Филаделф (285-247 г. пр.ње.). 

По 20-годишен престој во Плато- 
новата академија, во Атина ја ос- 
новал својата филозофска школа 
Ликеј, позната и под името Пери- 
патетичка (шетачка) школа. Бил 
обвинет за безбожништво и пора- 
ди тоа ја напуштил Атина со збо- 
ровите: „За Атињаните повторно 
да не згрешат" (алудирајќи на Со- 
кратовото трагично погубување). 
Предмет на неговото интересир- 
ње биле сите подрачја на човеко- 
вото тогашно знаење, а особено 
логиката, метафизиката, физика- 
та, психологијата, етиката, поети- 
ката, астрономијата, метеороло- 
гијата, зоологијата и др. Аристо- 
тел направил прва класификација 
на тогашните знаења во три гру- 
пи: теориски (метафизика, физи- 
ка, математика), практични (ети- 
ка, политика, економија) и пое- 
тички (поетика, граматика, рето- 
рика). Логиката не ја сместил во 
оваа класификација зашто сметал 
дека таа е органон (инструмент) 
за филозофирање. Неговата ло- 
гика е формална затоа што тој ги 
формулирал законите на логички 
коректното мислење. „Првата фи- 
лозофија" (подоцна наречена ме- 
тафизика) ги испитува последни- 
те, највисоки и најопшти принципи 
на се што постои. Предмет на пр- 
вата филозофија се материјата, 
формата, движењето и целта. Нас- 
проти Платон, Аристотел смета 
дека општото не постои надвор од 
поединечното. Поединечните 
ствари ја сочинуваат првата суп- 
станција, што е најважна катего- 
рија од десетте категории со кои 
се опишува битието. Според мис- 
лењето на Аристотел, постојат два 
вида доблести: дианоетички (раз- 
умски) и етички (морални, воле- 
ви). Неговата аретологија се зас- 
новува врз принципот „златна сре- 
дина". Во политичката теорија го 
дефинира човекот како „политич- 
ко суштество" (хооп ро1Шкоп) имај- 
ќи предвид дека човекот е рацио- 
нално и општествено суштество. 
Значајна е и неговата естетичка 
теориЈа во која централно место 
зазема идејата за катарзис. 

БИБЛ.: Аристотел, Никомахова епшка. 
Предговор и превод, Е. Колева, Скопје, 
2003; Аристотел, Реторика. Прев. В. То- 
мовска. Скопје, 2002; Политика. Прев. М. 
Бузалкова-Алексова, Скопје, 2006. ОрГа- 
нон, Метафизика, Физика, За душата, За 
небото, Поетика и др. 

ЛИТ.: Р. Кор1ѕт.оп, Шогјја /11о2о/1је, Сгска ѓ 
Шт, Вео§гао\ 1991. В. Г.-П. и А. Шук. 

АРИФИ, Ариф (с. Липково, Ку- 
мановско, 15. VI 1935) - политич- 
ки деец. Ја завршил Високата 



школа за политички науки во 
Белград. Бил учител и директор 
на основно училиште, претседа- 
тел на Општинската конферен- 
ција на ССРНМ во Куманово, 
пратеник во Републичкиот собор 
на Собранието на СРМ и во Собо- 
рот на народите на Собранието 
на СФРЈ (1970) и член на СоЈузна- 
та конференција на ССРНЈ. с. Мл. 



Теута 
Арифи 




АРИФИ, Теута (ТеШа АгШ) (Те- 
тово, 1969) - унив. професор, по- 
литичар и пратеник. Основното и 
средното образование ги заврши- 
ла во Тетово. Дипломирала на 
Групата за албански јазик и кни- 
жевност на Филолошкиот факул- 
тет во Приштина. Магистрирала 
на Филозофскиот факултет во 
Скопје. Докторирала на тема „Ли- 
кот на жената во албанската кни- 
жевност" на Филолошкиот факул- 
тет во Скопје. Работела како до- 
цент по предметот Албанска кни- 
жевност на Катедрата за албански 
јазик и книжевност на Филоло- 
шкиот факултет „Блаже Конески" 
во Скопје. Еден период работела 
како новинар-дописник на Дојче 
веле. Ангажирана е како профе- 
сор по Албанска книжевност на 
Универзитетот на Југоисточна 
Европа во Тетово. Во моментов е 
потпретседателка на ДУИ и прате- 
ник во Собранието на РМ. 

БИБЛ.: Сјео&ајга ѓте (Мојата ГеоГрафи- 
ја), поезија, 1996; Женскиот феминизсш, 
1997; Жената во современите трендови 
во Македонија, студии, 1997; Седум маГич- 
ни денови, раскази, 1998. А. П. 

АРИШ (род ^апх МШ., фам. РШа- 
сеае) - род со околу десет листо- 
падни иглолисни вида, распро- 
странети во студените зони и ре- 
гиони на северната хемисфера. 
Високи дрвја (до 40 т), со тенки, 
неправилно распоредени гранки, 
врз кои се развиваат два типа ле- 
торасти (долгорасти и краткорас- 
ти). Игличките се нежни, светло- 
зелени, З^ ст долги, спирално 
распоредени врз долгорастите, а 
врз краткорастите по 30^0 во 
снопчиња. Наесен пожолтуваат и 
опаѓаат. Машките цветови имаат 
жолти исправени реси, а женски- 
те пурпурно црвени шишарчиња. 
СоплодиЈата шишарки се долги 



81 



А АРЈЕ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




до 4 ст. Во РМ пред половина век 
се внесени европскиот (^. АесИш 
МШ.) и јапонскиот ариш (^. 1ертх>- 
1ер1ѕ Оогс1.). Ал. Анд. 

АРЈЕ, Јосеф (?- Скопје, 1936) - 
Евреин, банкар во Скопје. Бил 
сопственик на банката „Вардар", 
претседател на Еврејската заед- 
ница во Скопје (1936). Иако не- 
мал разбирање за ционизмот, бил 
познат како голем донатор за по- 
мош на многу организации и уста- 
нови, независно дали биле евреј- 
ски или не. Особено се залагал за 
помош на сиромашните. 

ЛИТ.: 2еш СеМ, РНта / ѕ1от в Шопје Јеугеја 
Уагс/агѕке МакеЉтје, ОогпЈ1 МПапоуас, Ј990. 

Ј. Нам. 

АРМЕНСКИ, Славе Глигоров 

(Берово, 4. 11 1950) - дипломиран 
машински инженер. Дипломирал 
на Електромашински факултет во 
Скопје (1974) (Оддел машински, 
насока енергетски машини), маги- 
стрирал (1980) на Машинскиот 
факултет во Белград, а доктори- 
рал (1987) на Машинскиот факул- 
тет во Скопје. Во 1984 г. престоју- 
вал во АСЕА-АТОМ во Шведска, 
а во 1985 во ЕОР во Франција. Во 
1975 г. е избран за асистент, 1987 за 
доцент, 1992 за вонреден профе- 
сор, а 1997 г. за редовен професор. 
Главен стручен интерес - термое- 
нергетиката, обновливите извори 
на енергија, неконвенционалните 
ТЕП. Продекан на Машинскиот 
факултет (1989-1992), претседател 
на СЗТК на Република Македони- 
ја (1998- 2002), член на Комисијата 
за наставни прашања на Универ- 
зитетот. Има објавено повеќе од 
120 научни и стручни трудови. 
Автор е на 3 основни учебници и 
две збирки. Сл. А. 

АРНАУДОВ, Димитар Сотиров 

(с. Либјахово, Неврокопско, ? - 
СССР, 1937) - учител и публицист, 
комунист, член на ОК на БКП. Во 
1925 г. бил еден од основачите на 
ВМРО (Об) и член на ЦК. Дејс- 
твувал за обединувањето на маке- 
донските револуционерни сили 
околу ВМРО (Об). Во 1930 г. 
учествувал на состанокот со Бал- 
канскиот револуционерен центар 
за формирање Единствен фронт 
на национално потиснатите наро- 
ди. Бил приврзаник за соработка 
на ВМРО (Об) со сите балкански 
револуционерни движења вклучи- 
телно и со комунистичките. Во 
странство го популаризирал маке- 
донското ослободително дело. Во 
1937 г. заминал во Москва. 

ЛИТ.: БКП, Коминтернљт и македон- 
скинт ењпрос (1917-1946), I, Софин, 1998, 
П, 1999; Димитар Влахов, Мемоари, Скоп- 
је 1970. О. Ив. 

АРНАУДОВ, Милуш (Галичник, 
втората половина на XIX в.) - зо- 



граф од родот Арнаудовци, кој од 
Галичник се преселил во с. Кара- 
кој кај Неврокоп. Во соработка 
со локалниот резбар Јосиф Пе- 
тров и неговиот син Илија Јоси- 
фов, во околината изработувал 
икони. М. А. го обучил и својот 
син Леонтиј (Левчо), кој се пресе- 
лил во Дупница и таму зографису- 
вал до смртта во 1914 г. 

ЛИТ.: А. Василиев, БтгЛГарски вт>зрожден- 
ски мапстори, Софин, Ј965, 230. В. П.-К. 




Михаил 
Арнаудов 



АРНАУДОВ, Михаил (Русе, 1878 
- Софија, 1978) - истакнат бугар- 
ски научник - фолклорист, етно- 
граф, литературен историчар, кул- 
туролог, теоретичар. По машка 
лоза води потекло од Македонија 
(с. Вратница, Тетовско). Мошне 
плоден автор. Мегу бројните него- 
ви студии, монографии, истражу- 
вања и огледи видно место зазема- 
ат монографијата за Миладиновци 
(1943 и 1969) и големата студија за 
Стефан Верковиќ и „Веда Слове- 
на" (1968). Средното образование 
го завршил во родниот град, висо- 
кото во Софија, а подолга специја- 
лизација имал во Германија. Бил 
член на Бугарската академија на 
науките, ректор на Софискиот 
универзитет и претседател на Со- 
Јузот на писателите на Бугарија. 
Бил член и на Македонскиот нау- 
чен институт во Софија и чест со- 
работник во неговиот орган „Ма- 
кедонски преглед". Автор е на бо- 
гат фолклорен зборник на маке- 
донски народни песни од Тетов- 
ско, собрани во текот на Првата 
светска војна. г. т. 

АРНАУДОВ, Наум (Охрид, 2. I 
1876 - Софија, 1. VIII 1941) - учи- 
тел, член на МРО. Завршил педа- 
гошко училиште во Скопје. Бил 
учител во Битола, Солун, Охрид, 
Воден, Неврокоп и на други ме- 
ста. Во текот на 1905 г. станал 
член на Окружниот револуционе- 
рен комитет во Битола како прет- 
ставник на Охридската околиЈа. 

ИЗВ. и ЛИТ.: ЦДА, ф. 953, оп. Ј, а.е. 93, л. 
6; Т. Николов, Спомени из моето минало, 
Софил, 1989. Ал. Тр. 

АРНАУДОВА, Виолета Видано- 

ва (Скопје, 22. V 1956) - психолог, 
универзитетски професор. Сту- 



Виолета 
Арнаудова 

дии по психологиЈа завршува на 
Филозофскиот факултет во 
Скопје (1979), каде што и маги- 
стрира (1986) и докторира (1995). 
Изведува настава по предметите: 
Ошпта психологија, Психологија 
и Психологија на креативноста, 
за студентите од Филозофскиот 
факултет и од Природно-матема- 
тичкиот факултет на Универзи- 
тетот „Св. Кирил и Методиј" во 
Скопје. 

БИБЛ.: Ајде да мислиме како да мислиме 
— 101 идеја за развој на креапшвното мис- 
лење, коавтор, 1995; Поттикнување и 
развивање на креативното мислење со 
техники на дивергентна продукција, 
1996; Приоди кон визуелно размислување, 
коавтор, 2000. 

ЛИТ.: Филозофски факултет во Скопје: 
1920-1946-2006, Скопје, '2006, 209. В. Арн. 




АРНАУДОВСКИ, ЈБупчо (Ох- 
рид, 16. III 1931) - универзитетски 
професор, правник. Основно и 
средно образование завршил во 
родниот град. Дипломирал на 
Правниот факултет во Скопје 
(1960), а магистрирал на Правни- 
от факултет воЗагреб (1966). На 
Правниот факултет во Скопје ја 
одбранил докторската дисертаци- 
ја на тема „Вонзатворските вос- 
питни мерки во југословенското 
кривично право" (1975). Работел 
како виш научен соработник во 
Институтот за социолошки и по- 
литичко-правни истражувања во 
Скопје (1963-1979). Избран за 
вонреден префесор на Правниот 
факултет во СкопЈе по предмети- 
те криминологија и пенологија 
(1979), а потоа и за редовен про- 
фесор на истиот факултет (1985). 
Бил член на СКОЈ (III 1944), член 



82 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРСЕНИЈ II А 



на КШ (V 1949), секретар на 
Градскиот комитет на СКМ (1969- 
1973). Ги вршел функциите член 
на РИС и секретар за внатрешни 
работи на СРМ (1971-1973). Од 
овие функции бил отстранет во 
периодот на „либерализмот" по- 
ради сфаќањата ијавните настапи 
од тие позиции. Бил член на Ре- 
публичкиот судски совет (1994- 
2000). Избран за претседател на 
Моралниот суд на РМ (2003). Об- 
јавил преку 200 научни труда и 
три учебници. 

БИБЛ.: Љупчо Арнаудовски. Вонзавод- 
ските воспитни мерки во југословенско- 
то кривично право, Скопје, 1979; Пенољо- 
Гија - наука за извршување на кривични- 
те санкции, Скопје, 1988. 

ЛИТ.: Зборник во чест на Љупчо Арнау- 
довски, Скопје, 1995. Св. Ш. и Гор. Л.-Б. 

АРНАУТОВСКИ, Миле Климев 

(Белград, 22. VI 1925) - генерал- 
потполковник. Бил член на СКОЈ 
(1941) и раководител на Организа- 
цијата на СКОЈ во Охридската 
гимназија и во Резбарското учи- 
лиште, член на КПМ (октомври 
1943) и на МК на СКОЈ (октомври 
1943); борец на Првата македонска 
НО бригада (јуни 1944) и секретар 
на Бригадиниот комитет на СКОЈ. 
Зел учество и во пробивот на 
Сремскиот фронт (април 1945). По 
Ослободувањето бил младински 
раководител во Четириесет и осма- 
та (македонска) дивизија на НОВЈ 
(1945-1947). Студирал на Технич- 
киот факултет (Бродоградежен от- 
сек) во Загреб (1948-1954), а по 
дипломирањето бил проектант и 
раководител на Бродоградежниот 
сектор во Мстонаричко-техничкиот 
институт на ЈВМ (1954-1969), член 
на Командата на Скопската ар- 
миска област (1969-1976) и репуб- 
лички секретар за народна одбрана 
на МакедониЈа (1976-1984), кога 
бил и пензиониран (1988). С. Мл. 




Бел синап (ЅЈпарЈѕ а16а I.) 

АРОМАТИЧНИ РАСТЕНИЈА - 

растенија што во своите плодови, 
стебла, цветови или лисја, содржат 
етерични (испарливи) масла. Поз- 
начајни ароматични растенија се: 
бел синап (Ѕтар1ѕ аШа Б.); фенику- 



лум (разијан, морач, коморач) (Ро- 
ешсиШт оѓВста1е Г); анасон (анис) 
(РтгртеПа ашѕит Ѓ.); лута мента 
(Мепта р1реп!а Г.); ориган (риган) 
(Оп§апит уи1§аге Ѓ.). п. Ив. 

АРОН (X в.) - комитопул, син 
на комесот Никола. Заедно со 
своите браќа Давид, Мојсеј и Са- 
муил учествува во востанието 
против Бугарија (969) и во вос- 
поставената тетрархија. Наско- 
ро по успешното востание про- 
тив Византија (976) тој е убиен 
од Самуил на местото Размета- 
ница, заедно со целото семејс- 
тво. По молба на Гаврил Радо- 
мир, животот му е поштеден са- 
мо на син му Јован Владислав, 
којшто подоцна го убива својот 
братучед-спасител и владее до 
1018 г. Подоцна Ароновиот внук 
Алусијан се јавува како претен- 
дент на престолот во востанието 
на Петар Делјан (1040/41). 

ИЗВ. и ЛИТ.: Византиски извори за 
историју народа ЈуГославије, III, Београд, 
1966; Божидар Прокип, Постанак једне 
словенске царевине, „Глас", 1ЈСХУ1, Бео- 
град, 1908, 213-224; Н. П. Бпагоевт,, Цару- 
валг> лие Ааронг>, братг>тг> на царг> Саму- 
ила, и коГа?, „Македонски прегледт»", III, 
4, Софил, 1927; А. Лероа - Молинген, Си- 
новите на Пепшр БуГарски и Комитопу- 
лите, зб.: Илјада години од востанието на 
комитопулите и создавањето на Самоило- 
вата држава, Скопје, 1971, 59-64; Антолјак 
Стјепан, Средновековна Македонија, I, 
Скопје, 1983; Бранко Панов, Средновеков- 
на Македонија, III, Скопје, 1983; Милан 
Бошковски, Македонија во XI и XII век 
(надворешни упади на територијата на 
Македонија), Скопје, 1997. Б. Р.-Ј. 

АРСЕНИЈ (XIII в.) - монах од Ве- 
лес. На празникот на светиот 
отец Јоаким Осоговски дошол во 
неговата црква да се поклони на 
моштите на светецот и украл еден 
од малите прсти на светецот. Но 
не успеал да ја задржи за себе све- 
тата коска. Утредента, со помош 
на светецот, бил откриен и морал 
да го врати прстот. 

ЛИТ.: В. Антиќ, Локални хаГиоГрафи во 
Македонија, Скопје 1977, 35; К. Аџиевски, 
Велешката област во XIII век, „Гласник 
на ИНИ", 45, 2, Скопје, 2001. К. Аџ. 

АРСЕНИЈ (Лазарополе, ок. 1770 
-1775 - 27. VI 1839) - игумен на 
манастирот „Св. Јован Бигорски 
(Претеча)". Ги проширил мана- 
стирските згради и вршел зогра- 
фисување со зографите Михаил и 
син му Димитар (монашко име 
Данаил) од Самарина. На мето- 
хот во Рајчица ја изградил црква- 
та „Св. Ѓорѓи". Го составил мана- 
стирскиот поменик (1833). Рако- 
писот на словенски и на грчки ја- 
зик веројатно е препишан од мо- 
нахот Данаил. 

ЛИТ.: Д-р Коста Балабанов. Новооткри- 
ен портрет на иГуменот на манастирот 
Св. Јован БиГорски АрхимандритоП1 Ар- 
сение од 1833 Година - дело на зоГрафот 




Арсениј, игумен на манастирот „Св. Јован Бигорски" 



Данаил Мохах, Бигорски научно-култур- 
ни собири 1974-1975, Скопје, 1976, 56-74. 

М. Здр. 

АРСЕНИЈ I ОО/П в.) - охридски 
архиепископ (1656-1659). На пре- 
столот на Охридската црква до- 
шол по архиепископот Дионисиј, 
од 8. VI 1656 до 10. II 1657, кога го 
заменил архиепископот Атанасиј 
II. Вторпат бил охридски архиепи- 
скоп од 28. II 1657 до 21. X 1658 г., 
кога престолот му го одзел архие- 
пископот ИгнатиЈ. Третото архие- 
пастирување било до јуни 1659 г., 
кога го заменил повторно Игнатиј. 

ЛИТ.: И. Снегаров, Историн на Охридска- 
та архиепископш-патриаршш, П, Со- 
фин, 1995; Ј. Белчовски, Хронолошки список 
на поГлаварите на Охридската архиеписко- 
пија (патријаришја) , „Годишен зборник на 
Богословскиот факултет Св. Климент Ох- 
ридски", кн. 8, Скопје, 2002. Ал. Тр. 

АРСЕНИЈ II (Охрид, XVIII в. - 
Света Гора, ?) - последниот охрид- 
ски архиепископ (1763 - 16. 1 1767). 
Потекнувал од семејството Балас- 
чеви од Охрид. Бил наклеветен 
пред Портата од вселенскиот па- 
тријарх Самоил Ханцера дека одр- 
жувал врски со ВенециЈа и со Руси- 
ја и дека е нивен шпион. За да се 
одбрани себеси и да ја одржи авто- 
кефалноста на Охридската архие- 
пископија, во придружба на родни- 
ната Георги Балазов од Охрид, со 
доста хрисовули и автентични до- 
кументи, архиепископот тргнал за 
Цариград. Но гавазите на Патри- 
јаршиЈата го однесле на Света Го- 
ра, каде што и починал. Потоа Ох- 
ридската архиепископија неканон- 
ски била укината. 

ЛИТ.: А. Матковски, Односите помегу 
Охридската архиепископија и османска- 
та држава, Гласник на ИНИ, XVI, 2, 
Скопје, 1972; А. Трајановски, Стремежот 
на НариГрадската патријаршија за уки- 
нување на Пеќската патријаршија и 
Охридската архиепископија и присвојува- 
ње на нивните епархии, „Годишен збор- 



83 



А АРСЕНИЈШ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



ник на Богословскиот факултет Св. Кли- 
мент Охридски" , кн. 4, Скопје, Ј998. 

Ал. Тр. 




Арсениј III Црноевиќ 



АРСЕНИЈ III ЦРНОЕВИЌ (с. 

Баица, Црна Гора, 1633 - Круше- 
дол, 1706) - патријарх пеќски, кога 
под јуриздикциЈа на Патријаршија- 
та се најдувале и епархиите во се- 
верниот дел од Македонија. По за- 
душувањето на Карпошовото во- 
стание и поразот на австриските 
војски кај Качаник во почетокот 
на 1690 г. многу од населението од 
Северна Македонија, заедно со 
тоа од Косово и од Јужна Србија, 
предводени од патријархот, се исе- 
лиле на територијата на Австрија. 

ЛИТ.: Јов. Н. Томин, Десет Година из 
историје српског народа и цркве под Тур- 
цима (1683-1693), Београд, 1902; ПаП1ри- 
јарх Арсеније Трепш ЧарнојевиН и Велика 
сеоба Срба 1690. Године, Зборник радова о 
триста годишњици Велике сеобе, Београд, 
1997. М. Здр. 

АРСЕНОВ, Арсен (Павлешенци, 
1. V 1947) - ред. проф., раководи- 
тел на Институтот за ЕЦРП, про- 
декан на ЕТФ во Скопје. Автор/ко- 
автор на повеќе трудови во збор- 
ници од меѓународни и домашни 
собири, во стручни списанија, сту- 
дии, анализи, НИП и АП. Хонора- 
рен професор на ТФ во Битола, 
ТФ во Приштина и на Електрон- 
скиот факултет во Ниш. Автор на 
три универзитетски учебници: 
Електрични делови на електрич- 
ни централи, Производство на 
електрична енергија и Термички и 
динамички напрегања во ЕЦРП. 

ЛИТ.: Билтен на Универзитетот „Св. Ки- 
рил и Методиј" - Скопје, бр. 703, март 
Ј998. Др. Р. 



АРСИЌ, Богољуб (Волковија, 
Тетовско, 2. VII 1914 - Белград, 
25. VII 1999) - полковник, спец. 
епидемиолог, унив. професор. 
Мед. ф. завршил во Белград, каде 
што и докторирал (1962). Учес- 
ник во НОБ од 1944. Како воен 
лекар работи во Скопје и Сарае- 
во, а од 1962 г. на ВМА. Заклучо- 
ците од докторатот се преземени 
како доктринарни ставови на ЗС 
во СФРЈ и ЈНА за превенција на 
ревматската треска, кои се при- 
менуваат и денес. Работел на го- 
лем број научни студии од обла- 
ста на епидемиологијата што има- 
ат и практична примена. Објавил 
преку 160 научни и стручни трудо- 
ви и 4 учебника по епидемиологи- 
ја. Работниот опус го завршил ка- 
ко началник на Епидемиолошки- 
от институт и редовен професор 
на ВМА. 

ИЗВ . : Архив на ВМА. Сл. М. П. 




АРСОВ, Борис (Крива Паланка, 
1906 - Скопје, 1954) - член на 
АСНОМ и универзитетски про- 
фесор. Основно образование за- 
вршил во родното место, а гимна- 
зија во Куманово. Во текот на 
1926 г. заминал на студии во Мон- 
пелје, Франција, каде што студи- 
рал право и филозофија, стекну- 
вајќи две дипломи, за завршен 
правен факултет и за филозофи- 
ја. На Сорбона во Париз ја одбра- 
нил докторската теза: ,Та \к есо- 
попжЈие <1е 1а МасесПопе аи XIX ѕ1ес- 
1е" (1936). Со група интелектуал- 
ци го издавал списанието „Луч" во 
Скопје (1937-1938) и бил негов 
уредник. Тој е првиот македонски 
автор што пишува социолошки 
трудови во 30-тите години од ми- 
натиот век. Се вклучил во Народ- 
ноослободителната војна од сами- 
от нејзин почеток. Станал член на 
Законодавната комисија на Пре- 
зидиумот на АСНОМ (XI 1944). 
Наменуван е за помошник-пове- 
реник за судството во Македонија 
(1 1945). Избран е за професор на 
Правно-економскиот факултет 
во Скопје (1953). 

БИБЛ.: Борис Арсов, Економскиот жи- 
вот на Македонија во 19-пшот век, Скоп- 
је, 2000. Пет. Г. 



Димитар 
Арсов 




АРСОВ, Димитар Тодоров (Кри- 
ва Паланка, 28. IX 1908 - Скопје, 2. 
VII 1974) - спец. интернист, ревма- 
толог, редовен проф. на Мед. ф., 
академик. Матурирал во Кумано- 
во (1926), студирал во Париз, 
Франција (1926—1932) и доктори- 
рал на Сорбона (1936). Од 1932 г. е 
асистент во клиниките на Универ- 
зитетот во Париз. Од 1939 до 1941 
г. е хонорарен лекар на Интерно- 
то одд. во Железничката и во Ар- 
миската болница во Скопје, лекар 
на Интерното одделение и шеф на 
Градното одделение при Држав- 
ната болница во Скопје (1941 
-1944) и шеф на Интерното одде- 
ление при Земската болница во 
Скопје (1944-1947). Во 1947 г. е из- 
бран за асистент, потоа за доцент 
И950) и вонреден професор 
(1957), а во 1958 г. за редовен про- 
фесор на Катедрата за интерна 
медицина на Мед. ф. во Скопје. Од 
1952 г. бил управник на Интерната 
клиника при Мед. ф. во Скопје (до 
неговата смрт). Две години исто- 
времено бил и в.д. управник на 
Инфективната клиника во Скоп- 
је. За редовен член на МАНУ бил 
избран на 18. VIII 1967 г., како прв 
редовен член од областа на меди- 
цинските науки. Бил член на Аѕѕо- 
с1аиоп Љѕ тесПсте с1е 1ап§ие ѓгапса1- 
ѕе, на Друштвото на кардиолозите 
на Југославија, на Европското и 
на Интернационалното кардиоло- 
шко друштво, на Друштвото на 
ревматолозите на Југославија, на 
Европското и Интернационално- 
то ревматолошко друштво, долго- 
годишен претседател на Интерни- 
стичката секција при МЛД, пре- 
тседател на Ревматолошката сек- 
ција при истото друштво, бил член 
на Управата на Здружението на 
кардиолозите на Југославија, и на 
Здружението на ендокринолозите 
на Југославија. Добил плакети од 
Светското хематолошко друштво 
во Париз, од Универзитетот и 
Градското собрание на Безансон 
(Франција). Промовиран е за с1ос- 
1ог попопѕ саиѕа на Универзитетот 
во Безансон (Франција) (1961). 
Објавил над 200 научни и стручни 
трудови, соопштенија и дискусии 
во македонски, југословенски и 
странски списанија, на симпозиу- 



84 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРСОВ А 



ми и конгреси. Автор е на повеќе 
учебници. Во нив воведува низа 
стручни изрази, кои влегуваат во 
македонската стручна терминоло- 
гија, а ги карактеризираат основ- 
ните пропедевтички поими во ин- 
терната медицина. Со истражува- 
њата навлегува во сите подрачја 
од интерната медицина. Во него- 
вите изучувања видно место зазе- 
маат социјалните болести; клини- 
ката на пегавиот тифус, маларија- 
та и нејзините последици во годи- 
ните пред Војната и во првите го- 
дини потоа, до ерадикацијата на 
оваа ендемична болест од Маке- 
донија; калаазарот кај возрасните 
- болест во период кога се смета- 
ло дека кај нас се јавува само како 
паразитоза во детската возраст; 
хепатитот во првите негови мани- 
фестации во Македонија како 
епидемична болест; истражувал 
за дијабетесот кај нас; за пробле- 
мите на зголемениот крвен прити- 
сок и срцевите болести; за пробле- 
мот на уролитијазата во Македо- 
нија; за проблемот на потхрането- 
ста; за желудочните и цревните 
болести во нашата патологија; за 
современото лекување и дијагно- 
стицирање на болестите на крвта; 
на миокардниот инфаркт и на хи- 
пертиреозата. Оригинален придо- 
нес е неговата студија за интра- 
венската примена на адреналинот 
во лекувањето на ревматската 
треска и ревматскиот ендокардит. 
Во последните години од животот 
своето внимание особено го свр- 
тува врз ревматските заболувања 
воведуваЈЌи нови дијагностички 
методи и модерна терапија. Бил 
редактор и член на редакциите: 
„Македонски медицински прег- 
лед", „Ас1а тесиса 1и§оѕ1ау1са", „Ви1- 
1егт Ѕсиепи^ие", „Прилози" 
(МАНУ). Преку дневниот печат 
објавил бројни написи за актуел- 
ните прашања од областа на меди- 
цината. Во својата активност ги 
соединил квалитетите на врвен 
здравствен работник, лекар спе- 
цијалист интернист, педагог и на- 
учник. Тој е креатор на модерната 
интерна медицина кај нас. Како 
врвен педагог, професор по ин- 
терна медицина на Мед. ф. учес- 
твувал во додипломската и подип- 
ломската настава. 

ИЗВ.: Реферати за кандидатите за чле- 
нови на МАНУ, Скопје, 1967; Летопис на 
МАНУ, Скопје, 1968, 91-92; СПОМЕНИ- 
ЦА посветена наДимитар Арсов, редовен 
член на Македонската академија на нау- 
кип!е и умепшостите, Скопје, 1978, 7-39. 

БИБЛ.: ПреГлед на заразните болести. 
Учебник за студенти по медицина, Скопје, 
1961; ПреГлед на внатрешните болести. 
Ревматични болести. Учебник за студен- 
ти по медицина, кн. I, Скопје, 1963; Елемен- 
тарна интерна медицина за студенти по 
стоматолоГија, Скопје, 1964; Внатрешни 
болести. Учебник за средните медицински 
училишта, Скопје, 1967. М. Пол. 



АРСОВ, Љубомир Димитров 

(Скопје, 1944) - професор на Тех- 
нолошко-металуршкиот факул- 
тет во Скопје. Дипломирал на 
Технолошко-металуршкиот фа- 
култет во Скопје, магистрирал на 
Технолошкиот факултет во За- 
греб (1972), а докторирал на Тех- 
нолошко-металуршкиот факул- 
тет во Белград (1980). Специјали- 
зации и студиски престои во 
Европа и во САД. На Техноло- 
шко-металуршкиот факултет во 
Скопје е од 1968 г., а од 1989 г. е 
редовен професор. Подрачја: фи- 
зичка хемија, структура и кара- 
ктеризирање и органски соедине- 
нија со оптички и електрохемис- 
ки методи. Автор е на 2 учебника; 
научни трудови и проекти во зем- 
јата и во странство. 

ЛИТ.: „Билтен на Универзитетот ,Св. Ки- 
рил и Методиј'" („Билтен УКИМ"), бр. 
702^30. III 1998,' 57; 40Години Технолошко- 
металуршки факултет - Скопје, моно- 
графија, ТМФ, Скопје, 2000 г., 65. Св. X. Ј. 




Љупчо 
Арсов 



АРСОВ, Љупчо (псевд. Гоце) 
(Штип, 19. V 1910 - Скопје, 18. XI 
1986) - комунистички деец, орга- 
низатор на НОАВМ, борец, ре- 
зервен полковник на ЈНА, наро- 
ден херој на Југославија (1953), 
политичар и државник. Завршил 
КомерциЈално-економска школа 
во Загреб, а потоа бил службеник 
во Белград и Валево. Како член 
на КПЈ (јуни 1940), бил инстру- 
ктор на МК на КГЈЈ во Валево, а 
по враќањето во Штип (јуни 1941) 
бил еден од организаторите на 
НОАВМ; член на МК на КПЈ во 
Штип (јуни - октомври 1941), 
член на МК на КПЈ во Битола 
(октомври 1941), член на Привре- 
мениот ПК на КПЈ за Македони- 
ја (јуни 1942) и член на ГШ на 
НОВ и ПОМ (јуни 1942). Бил уап- 
сен и интерниран во Бугарија (ју- 
ли 1942 - март 1943). По враќање- 
то бил партиски секретар на 
Четвртиот областен комитет на 
КПМ (27. II - 17. VIII 1943), поли- 
тички комесар на Штабот на Пет- 
тата оперативна зона на НОВ и 
ПОМ (27. III - 17. VIII 1943), пар- 
тиски секретар на Петтиот обла- 
стен комитет на КПМ и инстру- 
ктор на ЦК на КПМ (мај - август 



1944), кога бил кооптиран и за 
член на ЦК на КПМ. На Првото 
заседание на АСНОМ бил избран 
за секретар на Президиумот на 
АСНОМ. По Ослободувањето 
бил член на Политбирото и на 
Извршниот комитет на ЦК на 
КПМ, член на ЦК на СКЈ, пот- 
претседател и министер за финан- 
сии во првата Влада на ДФМ (16. 
IV 1945), министер за труд во Со- 
јузната влада (јануари 1948 - де- 
кември 1953), претседател на Из- 
вршниот совет на Собранието на 
Македонија (19. XII 1953 - 25. VI 
1963), член на СИС (1960-62), 
претседател на Народното собра- 
ние на Македонија (1962-63), пре- 
тседател на РК на ССРНМ и на 
Извршниот совет на Македонија 
(1963-67), претседател на Собо- 
рот на народите на Сообранието 
на СФРЈ (1967-69), потпретседа- 
тел на ЦК на ССРНЈ (1967-71), 
член (1974-79) и претседател на 
Претседателството на СРМ (ок- 
томври 1979-82). Носител е на 
Партизанска споменица 1941, Ор- 
ден народен херој на ЈугославиЈа 
(1953), Орден јунак на социјали- 
стичкиот труд и др. 

БИБ.: Борбата за реализација на основна- 
та линија на ЦК КПЈ за вооруженото во- 
стание против фашистичките окупато- 
ри во Македонија, Битола и Битолско во 
НОВ 1941 и 1942, кн. прва, Битола, 1978, 
73-101; Создавањето и развојот на Кому- 
нистичката партија на Македонија, Ос- 
новањето и развојот на Комунистичката 
партија на Македонија, кн. прва, Скопје, 
1980, 21-92; 11 Октомври - предвесник на 
слободата и државноста, „Историја", 
XVII, 1, Скопје, 1981, 27-40; Дејноста на 
Президиумот и на поверенствата на 
АСНОМ, Историски денови на Горно 
Врановци, Скопје, 1984, 15-26; Сеќавања, 
Скопје, 1984. 

ЛИТ.: Љупчо Арсов можен кандидат за 
претседател на Претседателството на 
СРМ, „Комунист", ХХХУП/41, Скопје, 28. 
IX 1979, 6. С. Мл. 




АРСОВ, Милан (с. Ораовец, 
Велешко, 1885 - затворот во пус- 
тинскиот град Мурзук, во областа 
Фезан во Либија, 1908) - член на 
групата гемиџии, најмлад солун- 
ски атентатор. Учел во гимнази- 
ите во Битола и Солун, но не го 
довршил школувањето. Заедно со 
Димитар Мечев и Илија Тричков 



85 



А АРСОВ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 




во Солунско ја минирале желез- 
ничката линиЈа Солун-Деде-Агач 
(29. IV 1903). При подметнување- 
то бомба во летната бавча на хо- 
телот „Алхамбра" бил ранет и 
уапсен од полицијата. Бил осуден 
на смрт, а потоа помилуван на до- 
животно заточеништво. Во затво- 
рот се разболел и починал. Него- 
вите другари Павел Шатев и 
Георги Богданов ја донеле и им ја 
предале неговата глава на роди- 
телите за погреб. 

ЛИТ.: Д-р Крсте Битоски, Солунските 
атентати 1903, ИНИ, Скопје, 1985; Јован 
Павловски, Гемиџиите, „Матица маке- 
донска", Скопје, 1997. С. Мл. 




АРСОВ, Славејко (Штип, 17. VIII 
1878 - с. Гуганци, Кратовско, 9. VII 
1905) - ресенски војвода. Се шко- 
лувал во градовите Штип, Скопје 
и во СофиЈа. Член е на ТМОРО од 
1896 г. Бил училиштен инспектор 
во Кичевско (1899). Затворен е од 
властите (X 1900). На крајот од 

1901 г. дејствувал во четата на вој- 
водата Марко Лерински. Од II 

1902 г. станал војвода на чета со 
која се движел во Битолско и во 
Преспанско. Бил делегат на Сми- 
левскиот конгрес. Активно учес- 
твувал во Илинденското востание 
како ресенски војвода. Во битката 
кај месноста Лингура, близу с. Гу- 
ганци, Кратовско, бил тешко ра- 
нет и за да не падне жив во рацете 
на Османлиите се самоубил. 

ИЗВ. и ЛИТ.: Вжтаническо движение в К)го- 
западна Македонин (до 1904) - По спомени на 
Славепко Арсов, Овобгцава Л. Милетич; 
Освободителното движение в Македошш и 
Одринско - Спомени и материали (Фототип- 
но издание), II, кн. XI, Софии, 1978. Ал. Тр. 

АРСОВ, Ташко (Охрид, 1882 - 
Охрид, 1950) - крушевски и де- 
мирхисарски војвода. Член на 
ТМОРО од 1900 г. Од 1901 г. бил 
во четата на Н. Русински и во дру- 
ги чети. Бил избран за крушевски 
(1905), а потоа за демирхисарски 
војвода (1905-1907). Во текот на 
1907 г. заминал на печалба во 
САД, но по Младотурската рево- 
луција се вратил во Македонија. 

ИЗВ.: ЦДА, ф.:_1075, оп. 1, а.е. 29, л. 56; Та- 
шко Арсов, Записки. Редакција, коментар 
и предговор на Х.А.-Полјански, Скопје, 
1983. Ал. Тр. 



АРСОВ, Тодор Дончов (Штип, 12. 
ГХ 1919 - Виница, 21. V 1943) - 
комунистички деец, организатор и 
борец на НОБ. Основно училиште 
завршил во родниот град, а гимназ- 
ија во Врање и Заечар (1933/1934), 
каде што бил член на Литературна- 
та дружина „Јован Скерлиќ" и ста- 
нал член на СКОЈ. Како студент на 
Правниот факултет на Белград- 
скиот универзитет, бил активен 
учесник во студентското движење 
и член на КПЈ (септември 1935), 
при што бил упасен и поминал три 
месеци под истрага во затворот 
Главњача (1935). По излегувањето 
бил протеран во Штип, каде што 
станал член на обновениот МК на 
КПЈ. Повторно бил уапсен (април 
1937) и по три месеци истрага во 
затворот во Велес и во Централни- 
от затвор во Скопје, бил суден во 
Белград, а казната ја издржал во 
затворот Лепоглава. Априлската 
војна (1941) го затекнала на отслу- 
жување на воениот рок во авто-еди- 
ница во Охрид, а по брзиот слом на 
кралската војска се вратил во Штип 
и станал член на обновениот МК на 
КПЈ (јуни 1941). Барајќи вра- 
ботување, извесно време работел 
како адвокатски приправник во Ок- 
ружниот суд во СкопЈе (кон среди- 
ната на 1942). Пред опасноста да 
биде провалена неговата партиска 
дејност, се засолнил во Кустендил, а 
потоа пак се вратил во Штип (20. IV 
1943). Како истакнат организатор на 
НОБ, бил назначен за политички 
комесар на Штабот на Четвртата 
оперативна зона на НОВ и ПОМ. 
Загинал во судир со бугарската војс- 
ка и полиција како политички коме- 
сар на Вториот плачковички (штип- 
ски) НОПО „Гоце Делчев". 

ЛИТ.: Љубен Георгиевски-Љупта, Студен- 
ти револуционери, II дел, Скопје, 1973, 7-24; 
Штип и Шпшпско во народноослободител- 
ната војна 1941-1945, Прилози од научниот 
собир одржан на 17, 18 и 19 мај 1990 во Штип. 
книга 1-4, Скопје, 2000-2001. С. Мл. 

АРСОВА, Ленче Стојанова (Би- 
тола, 16. VIII 1919 - Скопје, 2002) - 
комунистички деец, борец и оп- 
штественик. Како член на КПЈ 
(1940), била еден од организатори- 
те на НОАВМ; член на МК на 
КПЈ во Штип и на Воениот штаб 
(од јули 1941), член на Вториот об- 



ластен комитет на КПМ (1943), 
инструктор на Петтиот областен 
комитет на КПМ, заменик-коман- 
дир на базата на ГШ на НОВ и 
ПОМ (од август 1944), шифрант 
на Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ 
на островот Вис, раководител на 
шифрантската служба при ГШ на 
НОВ и ПОМ и секретар на МК на 
КПМ во Штип. По Ослободување- 
то се наоѓала на разни ошнтестве- 
но-политички должности и била 
долгогодишен претседател на Цр- 
вениот крст на Македонија. 

БИБЛ.: Положбата на партиската орга- 
низација во Битола од средината на јули 
до почетокот на октомври 1943 Година, 
Битола и Битолско во НОВ 1943 и 1944, 1, 
Битола, 1982, 291-297; Мои сеќавања за 
друГарот Мирче Ацев, Прилеп и Прилеп- 
ско во НОВ 1944 - 15 мај 1945 година, II, 
Скопје, 1985, 99-104. 

ИЗВ.: Жените од Македонија во НОВ 
1941-1945. Зборник на документи, Скопје, 
1976. 

ЛИТ.: Штип и Штипско во народноослобо- 
дителнапш војна 1941-1945, Прилози од на- 
учниот собир одржан на 17, 18 и 19 мај 1990 
во Штип, 1-4, Скопје, 2000-2001. С. Мл. 



Тамара 
Арсова 




АРСОВА, Тамара (Крагуевац, 9. 
IV 1933) - новинар, публицист и 
преведувач. Од 1961 до 1990 г. ра- 
ботела во Македонското радио. 
Била уредник на „Радиоучилиш- 
те" и на Редакцијата за општоо- 
бразовните емисии: „Деновиве 
пред години", „Радиоуниверзи- 
тет", „Светлини на минатото", 
„Видици" и други. Автор е на не- 
колку книжевно-публицистички 

КНИГИ. Ј. Ф. 

АРСОВСКИ, Бодан (Куманово, 
22. IV 1956) - инструменталист и 
композитор. Членува во повеќе 
рок-групи („Дијаманти"; „Ирис"); 
еден е од основачите на групата 
„Леб и сол" (1976). По престану- 
вањето на работата на групата, 
формира Езгија оркестар, во кој 
членуваат повеќе инструментали- 
сти, меѓу кои и П. Атанасовски 
(на гајда), К. Димушевски (на кла- 
вијатури) и др. Со „Леб и сол" и 
со Езгија оркестар настапувал во 
повеќе светски центри (Лондон, 
Париз, Амстердам, Њујорк, Лос 
Ангелес, Чикаго и др.). Како ин- 
струменталист (бас гитарист) и 



86 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРСОВСКИ А 




Бодан 
Арсовски 

како автор има издадено 11 ЛП- 
плочи, 10 ЦД и две ДВД. Компо- 
нирал музика и за театарски прет- 
стави („Диво месо"; „Среќна Но- 
ва 49"; „Лет во место"; „Медеја"; 
„Орест" и др.), телевизиски серии 
и др. М. Кол. 




Владимир 
Арсовски 



АРСОВСКИ, Владимир Пансв 

(псевд.: лајтнант Горѓевиќ, Чис- 
лов Ољег, Блажо) (Неготино, 
1910 - Харамски фронт кај Ма- 
дрид, Шпанија, 2. II 1937) - инже- 
нер, тенкист во Шпанската гра- 
ѓанска војна во составот на интер- 
националните бригади. Се школу- 
вал во Неготино, Кавадарци, 
Штип, Велес и Белград, каде што 
завршил средно техничко учили- 
ште (1928), а потоа како геометар 
работел во Скопје (1929) и Бито- 
ла. Кога заминал на Фискултур- 
ниот слет во Чехословачка (1932), 
од таму се префрлил во Германи- 
ја, а по три години во Воронеж, 
Советскиот Сојуз. Со незавршени 
студии во Воронеж, заминал како 
доброволец во Шпанската граѓан- 
ска војна (9. XII 1936) и загинал на 
фронтот како тенкист на тенков- 
ската бригада. 

ЛИТ.: Во срцето на Шпанија. Сеќавања на 
интербригадисти од Македонија, НИК 
„Наша книга", Скопје, 1975, 239; Перо Ко- 
робар - Божо Стефановски, Во интерна- 
ционалните бртади на Шпанија, збор- 
ник, НИО „Студентски збор", Скопје, 
1989, 215; Киро Андонов, Владимир Ар- 
совски, Неготино, 1998. С. Мл. 

АРСОВСКИ, Љупчо (Скопје, 19. 
X 1948) - дипломат од кариера. 
Основно и средно образование за- 
вршил во Скопје. Дипломирал на 
Правниот факултет во Скопје 




БИБЛ: Неотектоника на СР Македонија 
(коавтор), публ. 49 на ИЗИИС, Скопје, 
1975; Тектоника на Македонија, моногра- 
фија, 1997; Тектонска карта на Македо- 
нија, 1 :200 000, 1998. Н. Дум. 



Љупчо 
Арсовски 

(1972). Бил вицеконзул во Гене- 
ралниот конзулат на СФРЈ во Со- 
лун (1979-84); помошник на мини- 
стерот за надворешни работи на 
РМ (1991-1995); шеф на прегова- 
рачкиот тим на РМ за Привреме- 
ната согласност за нормализација 
на односите помеѓу РГ и РМ 
(1995); прв шеф на Канцеларијата 
за врски во РГ (1. II 1996) и вонре- 
ден и ополномоштен амбасадор 
(нерезидентен, од Атина) во 
Израел (25. VI 1997). Амбасадор 
на РМ во Букурешт (од 2008). 

ИЗВ.: Архива на Министерство за надво- 
решни работи на РМ, Скопје, 2006. 

Т. Петр. 




Милан 
Арсовски 



АРСОВСКИ, Милан (с. Скачин- 
ци, Велешко, 18. II 1924 - Скопје, 
3. I 2000) - редовен професор на 
Рударско-геолошкиот факултет 
во Штип. Дипломирал на Геоло- 
шкиот факултет (МГРИ) во Мос- 
ква, Русија (1952), а докторирал 
на Рударско-геолошкиот факул- 
тет во Белград, Србија (1960). 
Еминентен геолог-тектоничар, 
кој целиот свој работен век го по- 
светил на проучувањата во обла- 
ста на тектониката, неотектони- 
ката и сеизмотектониката. Реали- 
зирал повеќе научно-истражувач- 
ки проекти во Русија, Македони- 
ја, Црна Гора, Хрватска, Босна и 
Херцеговина, Алжир, Тунис, а ка- 
ко експерт на УНЕСКО по сеиз- 
мотектоника работел во Бурма, 
Бугарија, Романија и др. Најголем 
дел од својот работен век го по- 
светил на регионалните и сеизмо- 
тектонските проучувања на тери- 
торијата на РМ, од кои има публи- 
кувано повеќе научни трудови. 




Митре 
Арсовски 



АРСОВСКИ, Митре (с. Стари 
Град, Велешко, 11. XI 1936) - ге- 
нерал-полковник. Основно и 
средно образование добил во Ве- 
лес, а потоа ги завршил Воената 
академија на копнената војска 
(1960), Командно-штабната ака- 
демија (1966) и Школата за народ- 
на одбрана на ЈНА (1978). Служ- 
бувал во 11 гарнизони на ЈНА низ 
Југославија на разни должности и 
команди и во Територијалната од- 
брана на МакедониЈа, од коман- 
дир на вод и чета до командант на 
баталјон, полк и бригада, начал- 
ник на Штабот и командант на 42. 
дивизија на ЈНА. Бил и коман- 
дант на Командата на одбраната 
на градот Скопје, началник на 
Штабот на корпус, помошник на 
командантот и началник на Шта- 
бот на Третата армиска област на 
ЈНА (од 8. VIII 1991). По осамос- 
тојувањето на РМ бил назначен 
за прв началник на Генералшта- 
бот на АРМ (16. III 1992 - 3. III 
1993), по што заминал во пензија. 
Во плурализмот пројави актив- 
ност во повеќе политички партии. 

С. Мл. 

АРСОВСКИ Панче Крстев (Скоп- 
је, 1922 - 13. XI 1944) - работник, 
политички и воен раководител. 
Потекнува од учителско семејст- 
во. По завршувањето на основно- 
то училиште, го изучувал чевлар- 
скиот занает. Како калфа, станал 
член на Урсовите синдикати (1938) 
и член на Управниот одбор на 
Синдикалната подружница на ко- 
жарските работници (1939 - кра- 
јот на 1940). Бил еден од органи- 
заторите на Музичката секција на 
КУД „Абрашевиќ". По Април- 
ската војна (1941) бил примен за 
кандидат-член, а наскоро и член 
на КШ и раководител на Партис- 
ката ќелиЈа на кожарските работ- 
ници (јуни 1941). Бидејќи била 
забранета работата на КУД „Аб- 
рашевиќ", бил еден од иницијато- 
рите за формирањето на Музич- 



87 



А АРСОВСКИ 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



кото друштво „Македонија" (кра- 
јот на Јуни 1941), кое од одржувани- 
те приредби собирало материјални 
средства за Народната помош. 
Партиски дејствувал и во скоп- 
ските села. По една акција бил 
уапсен (септември 1941) и осуден 
на три години и четири месеци, а 
затворската казна ја издржувал во 
Скопскиот затвор и во Плевен и 
Варна (Бугарија). По враќањето 
(март 1944) ја продолжил партиска- 
та дејност и стапил во единиците на 
НОВ и ПОМ (јуни 1944). Наскоро 
бил назначен за политички коме- 
сар на чета во Третиот баталјон на 
Дванаесеттата македонска (скопс- 
ка) НО бригада (септември 1944). 
Како командир на ударна група во 
борбите за ослободувањето на 
Скопје бил ранет и загинал во 
уличните борби. 

ЛИТ.: Боро Кралевски, Беа, загинаа, ос- 
танаа, Скопје, 1969, 28; Кузман Георги- 
евски, Судските процеси против скоп- 
ските комунити во 1941 Година. Скопје 
во НОВ 1941. Материјали од научниот 
собир, Скопје, 1973, 355 и 357; Митре Ина- 
дески, ХронолоГија на Скопје. Работнич- 
кото и народноослободителното движење 
1939-1945, книга втора, Скопје, 1974, 53, 
54, 56 и 178. С. Мл. 




Петар 
Арсовски 



АРСОВСКИ, Петар (Мокрени, 
Велешко, 12. VI 1945) - филмски и 
театарски актер. Дипломирал на 
Факултетот за драмски уметнос- 
ти во Скопје. На филм дебитирал 
во воената драма „Македонски 
дел од пеколот" (1971), оствару- 
вајќи ја со многу спонтаност уло- 
гата на младиот партизан, чија 
смрт предизвикува ритуален по- 
вик на одмазда. Следуваат посло- 
жени драмски задачи во филмо- 
вите: „Истрел", „Пресуда", „Вре- 
ме, води" и „Нели ти реков". Во 
„Среќна Нова '49" оствари лик на 
циничен мафијаш, во најдобрите 
традиции на гангстерскиот филм; 
во „Тетовирање" ја потврди теза- 
та дека и епизодистот може да на- 
прави ремек-дело од мала улога. 
Други позначајни улоги оствари 
во филмовите: „Најдолгиот пат", 
„Опасна трага", „Јазол", „Бал- 
канкан". г. в. 

АРСОВСКИ, Слободан (Скопје, 
2. VII 1953) - велосипедист (1969- 




Слободан Арсовски, велосипедист 

1983) и член на Југословенската 
репрезентација (1972-1981), за ко- 
Ја настапувал на трките Бер- 
лин-Прага-Варшава (1974, 1977- 
1979), Тош- сЈе 1 Ауешг (1977- 1979), 
низ Бугарија, а на трките низ Ју- 
гославија негов најдобар резултат 
е освоеното VI место, етапно и 
XV во генералниот пласман. Бил 
тренер на БК „Скопје" (од 1985) и 
претседател на Велосипедската 
федерација на Македонија (од 
2005). Ѓ. к. 




Тихомир 
Арсовски 



АРСОВСКИ, Тихомир (Скопје, 
18. V 1929) - архитект и урбанист. 
Дипломирал на Архитектонскиот 
факултет во Скопје (1959). Рабо- 
тел во Заводот за урбанизам и ар- 
хитектура на град Скопје и во Ко- 
митетот за урбанизам и заштита 
на човековата околина при Со- 
бранието на град Скопје. Бил из- 
бран за вонреден професор на 
Институтот за земјотресно инже- 
нерство и инженерска сеизмоло- 
гиЈа (1981). Освен со архитектон- 
ското и урбанистичкото проекти- 
рање, се занимава и со научнои- 
стражувачка работа на тематика 
од архитектонското наследство. 
Учествувал на повеќе анонимни 
конкурси. Бил главен проектант и 
раководител во изработката на 
Генералниот урбанистички план 
на град Скопје (1965) и на прое- 
ктот за Старата скопска чаршија. 
Позначајни реализации: тргов- 
ско-занаетчиски објекти во Ста- 
рата скопска чаршија (1968) со М. 
Томиќ и А. Банчотовски, Стоков- 
ната куќа „Мост" во Скопје (1977), 
Градскиот трговски центар во 
Скопје (1973, со тим). 

БИБЛ.: Градски П1рГовски центар, Скоп- 
је 1970; Стара скопска чаршија, Скопје 



1971; Старо Скопје - еволуција на урбани- 
те форми (5200 Г. пр. н.е. -XIX век); Ста- 
ро Скопје - прилози за урбаната истори- 
ја на Скопје (Х1Х-ХХ век), II, со Нада Та- 
шковска-Арсова, Скопје 1988; Скопје-ур- 
банизам и архитектура (XX век), Скопје 

Кр. Т. 



Томе 
Арсовски 



љм 



АРСОВСКИ, Томе (Косовска Ми- 
тровица, 23. IX 1928 - Скопје, 21. IV 
2007) - поет, раскажувач, драмски 
автор, преведувач. Долги години 
работи како драматург во Маке- 
донската радиотелевизија, а член е 
на ДПМ од 1959 година. Дебитира 
со стихозбирката „Грст смеа" 
(1958), но вниманието на македон- 
ската критика го свртува вистин- 
ски со својата прва драма „Але- 
ксандра" (1958). Автор е на голем 
број драми, кои ја практикуваат 
поетиката на лирско-реалистички- 
от и психолошко-реалистичкиот 
дијалог. Неговите драмски тексто- 
ви може да се групираат во три гру- 
пи: драми со историски теми, анга- 
жирани современи драми и коме- 
дии, а драмите „Парадоксот на Ди- 
оген", „Обрачи" и „Чекор до есен- 
та" претставуваат своевидна три- 
логија за парадоксалниот јунак си- 
туиран во современо време и во со- 
сем конкретна современа средина. 
Од осумдесеттите години на XX в. 
се свртува кон творештвото за де- 
ца и обЈавува голем број романи. 

ДЕЛА: драми: Матурска вечер (1964), 
Обрачи (1965), Чекор до есента (1969), 
Скок преку кожа (1976), БлаГиот допир 
на љубовта (1984); комедии: БумеранГ 
(1969), Убавината чекори сама (1974); те- 
левизиски драми: Грст среќа (1962); Сто- 
тиот чекор (1964), Грдиот нарцис (1964), 
Коктел за четворица (1970), Залез над 
езерската земја (1973). 

ЛИТ.: Миодраг Друговац, Историја на 
македонската книжевност XX век (1990); 
Јелена Лужина, Македонската нова дра- 
ма (1996). В. М.-Ч. 

АРТЕМИДА - едно од најпочи- 
туваните божества во Македони- 
ја, женски пандан на Дионис. Ка- 
ко божица на природата и шуми- 
те, на карпите во Филипи е прет- 
ставена со теонимот Агт.егшѕ Е)еп- 
(ЈгорЈтогоѕ; на теракотите најдени 
во Варош и во Пела е прикажана 
со чашки афион во косата; во Ам- 
фипол е божество-бик - АЛегшѕ 
Таигоро1оѕ. Добива различни нази- 
ви поврзани со македонски топо- 



88 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРХЕЛАЈ I А 




ними (В1а§ашиѕ, ОагогеЉ), кои го- 
ворат за автохтоно божество. Те- 
онимите: А§готега, 01§а1а, Купа§о- 
§оѕ се типични за македонската 
митологија. Херодот ја нарекува 
„кралица" на коЈа жените Пајонки 
и Тракијки и принесуваат дарови 
завиткани во слама од пченица. 
Во Дебреште (Пелагонија) е про- 
најдена теракотна биста на Аггегш- 
аа-Епосиа, претставена со коњски 
протом на рамото, кучешка глава 
под него, дијадема и билје во коса- 
та; слична теракота е пронајдена и 
во Чепигово (II век пр. н.е.). 
ЛИТ.: Д. Срејовип, А. Цермановин, Реч- 
ник Грчке и римске митологије, Београд, 
1979; Н. Проева, Студии за античките 
Македонци, Скопје, 1997. А. Шук. 

АРТЕМУШКИН, Иван (1897 - ?) 
- архитект, руски емигрант. Него- 
вата плодна архитектонска деј- 
ност го опфаќа периодот меѓу две- 
те светски војни. Проектирал по- 
голем број индивидуални семејни 
куќи и станбени згради во Скопје 
каде што имал техничко биро. Во 
неговите објекти се истакнуваат 
неоренесансни и неокласицистич- 
ки елементи (до 1932), а потоа гра- 
ди во духот на модерниот рациона- 
лизам. По Втората светска војна 
(до 1978) работел во Архитектон- 
ското одделение при Министерс- 
твото за градежништво, по што се 
отселил во Бугарија. Позабележи- 
телни објекти се: станбена зграда 
на д-р Рубен (1927), станбена згра- 
да на браќа Бојаџиеви (1931), стан- 
бена зграда на браќата Радулови 
(1934), станбен објект (Арапска 
куќа) на Агат Дикаџијан (1937), 
како и повеќе индивидуални семеј- 
ни куќи од кои поголемиот дел ве- 
ќе не постојат. 

ЛИТ.: К. Томовски, Б. Петковски, Архи- 
тектурата и монументалната умет- 
ност во Скопје мегу двете свеп^ски војни, 
Скопје 2003, 37, 42, 48, 53; К. Грчев, Архи- 
тект Иван Артемушкин (1897-), во: Ар- 
хитектурата на почвата на Македонија од 
средината на XIX до крајот на XX век, 
Прилози за истражувањето на историјата 
на културата на почвата на Македонија, 
14, Скопје 2006, 73-78. Кр. Т. 

АРТИЛЕРИСКА (БИТОЛСКА) 
БРИГАДА НА ЧЕТИРИЕСЕТ 
И ДЕВЕТТАТА ДИВИЗИЈА 

НА НОВЈ (Битола, 15. XI - Скоп- 



је, 16. XII 1944) - била формирана 
од дотогашната самостојна бате- 
рија на Четириесет и деветтата 
(македонска) дивизија на НОВЈ. 
При расформирањето боречкиот 
состав влегол во состав на Првата 
македонска артилериска бригада. 

ИЗВ.: Архив на ВИИ, Белград, к. 1364, 
рег. бр. 6-5/2. 

ЛИТ.: Макес/отја ос/ иѕШпка <Хо ѕ1окос1е 
1941-1945. (26огшк гаскгеа), Вео§гао\ 1987; 
Д-р Марјан Димитријевски, Македонска- 
та војска 1944-1945, ИНИ, Скопје, 1999, 
156-157. С. Мл. 

АРТИЛЕРИСКИ БРИГАДИ НА 

НОВ И ПОМ (10. X 1944 - 18. II 
1945) - првин била формирана ар- 
тилериска бригада на 50-тата (ма- 
кедонска) дивизија на НОВЈ, со- 
ставена од четири батерии, со 350 
борци (с. Лаки, на Плачковица, 
10. X 1944), потоа на 51-та (маке- 
донска) дивизија на НОВЈ (Ши- 
рок Дол, Струмичко, 19. X 1944), 
на Кумановската дивизија, соста- 




Артилерци на XV корпус на ЈНА на обука 
за Сремскиот фронт 



вена од три батерии, со 9 топови и 
154 борци (крајот на окт. 1944), на 
49-та (македонска) дивизија на 
НОВЈ, со две хаубици, осум про- 
тивтенковски топови и 742 борци 
(Битола, 15. XI 1944) и на 42-та и 
48-та (македонска) дивизија на 
НОВЈ, со по 4 дивизиони (Скопје, 
18. II 1945). в. Ст. 

АРТИФИЦИЈАЛНИ ОРГАНИ 

ВО РМ. Примената на т.н. „ве- 
штачки бубрег" во лекувањето на 
акутното откажување на бубрези- 
те (акутна бубрежна инсуфициен- 
ција) во РМ започна во 1969 г. во 
Републичкиот завод за трансфу- 
зиологија кај пациент од Интер- 
ната клиника (Оддел за нефроло- 
гија). Принципот на лекувањето 
со хемодијализа е отстранување 
на деградациони материи, уре- 
мични токсични материи преку 
семипермеабилна мембрана. Со 
„вештачки бубрег" се заменува 
главно филтрационата функција 
на бубрезите. Од 1965 до 1971 г. со 
вештачки бубрег се лекуваат па- 
циенти со АБИ, а од 1971 г. започ- 
нува лекувањето на болните со 
терминална бубрежна инсуфици- 
енција (ТБИ) на Клиниката за не- 
фрологија при Мед. ф. во Скопје. 
Со овој вид хронична интерми- 



тентна ХД се лекуваат над 1100 
пациенти во РМ (во Скопје, Тето- 
во, Куманово, Крива Паланка, 
Делчево, Кочани, Велес, Струми- 
ца, Гевгелија, Прилеп, Битола, 
Струга, Дебар и Гостивар). Во 
РМ се вградуваат и протези, ендо- 
протези, срцеви валвули, стенто- 
ви, заби, внатрешно уво и др. при 
лекувањето на разни заболувања 
кај човекот. м. Пол. 




Артичока 



АРТИЧОКА (Супага ѕсогуггшѕ Л.) 
- повеќегодишно растение. Се 
спомнува првпат во Европа (Шпа- 
нија, Италија, ФранциЈа) во XV в. 
Во светот се одгледува на околу 
130.000 гш, главно во Европа и во 
Африка. Кај нас речиси е непоз- 
ната. Се одгледува заради соцве- 
тијата наречени „јаболкови", кои 
се консумираат како варива или 
маринирани. Богата е со протеи- 
ни, јаглени хидрати, витамини од 
групата В, калиум, фосфор и же- 
лезо. д. Ј. 



Монета со ликот на Архелај I, аверс/реверс 

АРХЕЛАЈ I ('АрхеА.аоС А; АгсЈле- 
1аиѕ I) (413-399 г. пр.н.е.) - маке- 
донски крал од династијата Арге- 
ади; син на Пердика II. Спроведу- 
ва воени и монетарни реформи, 
престолнината од Ајга, од страте- 
гиски причини ја пренесува во Пе- 
ла; гради голем број утврдувања и 
патишта. Како учесник во Пело- 
понеската војна воспоставува 
пријателски односи со Атина и ја 
добива почесната атинска титула 
- проксен. Го сметале за „барба- 
рин" во однос на Хелените (Тра- 
симах) и затоа не може да стане 
член на Пелопонескиот сојуз. Во- 
споставува македонски Олимпи- 
ски игри (гимнастички, музички и 



89 



А АРХЕОЛОГИЈА 



МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА 



драмски натпревари во чест на 
Дионис и Музите) во светиот град 
Дион; во Пела доаѓаат видни ма- 
жи од хеленскиот свет: историча- 
рот Тукидид, трагичарот Агатон, 
епскиот поет Хојрил, зографот 
Ѕевксис, кој го исликал дворецот 
во Пела и основал македонска сли- 
карска нжола. Трагичарот Еври- 
пид последните години од животот 
ги поминува на македонскиот 
двор, каде што ги пишува драмата 
Архелај (посветена на владетелот) 
и трагедиите „Бакхи" и „Ифигени- 
ја во Авлида". Пред крајот на жи- 
вотот војува со линкестискиот вла- 
детел Арабај и Сира за превласт во 
Македонија. Убиен е на лов. 

ЛИТ.: ТглоисѓШоеѕ, 4 уо1ѕ., Нагуагс! ТЈшуегѕку 
Ргеѕѕ, 1958; Ошскиш Ѕѓси/иѕ, 12 уо1ѕ., Нагуагс! 
1Јшуегѕ1гу Ргеѕѕ, Ј963; Ј. Н. Борза, Во сенка- 
та на Олнмп, појавата на Македон, Скоп- 
је, 2004. А. Шук. 

„АРХЕОЛОГИЈА ЈУГОСЛА- 
ВИКА (АКСНАЕОШС1А ШСО- 
Ѕ1АУ1СА)" - списание на Архео- 
лошкото друштво на Југославија, 
односно на Сојузот на археоло- 
шките друштва на Југославија. 
Одлуката за неговото излегување 
била донесена во 1950 г. со цел ар- 
хеолозите од тогашна СФРЈ науч- 
но да се обединат заради заеднич- 
ко решавање на проблемите во 
унапредувањето на истражувач- 
ката методологија и координаци- 
ја во синтетичкото објавување на 
постигнатите резултати. За пого- 
лема достапност до научната јав- 
ност во странство трудовите се 
печатени на англиски, француски, 
германски или руски јазик. Од пр- 
виот број (1954) до двобројот 
22/23 (1986), А1 излегува во Бел- 
град, а со бројот 24 (отпечатен во 
Љубљана) престанува да излегу- 
ва. Списанието е значајно и за ма- 
кедонската археологија бидејќи 
во него се објавени и соопштенија 
од истражувањата на помаркант- 
ните археолошки наоѓалишта во 
Македонија (Исар Марвинци, 
Лихнид, Хераклеја, Стоби и др.). 

в. с. 

АРХЕОЛОШКИ МУЗЕЈ НА 
МАКЕДОНИЈА. Почетоците се 
врзуваат за Археолошкото одде- 
ление во МузеЈот на Јужна Србија 
(1924), со лапидариум во Куршум- 
ли Ан. Во времето на фашистич- 
ката окупација на Македонија, тој 
е во состав на реорганизираниот 
Народен музеЈ (1942), кој при 
бомбардирањето на Скопје бил 
разурнат. По Ослободувањето 
продолжува како Одделение во 
новоформираниот Народен музеј 
на Македонија, отворен на 1 мај 
1946 г. Подоцна, со реорганизаци- 
јата (1949) се трансформира во 
Археолошки музеј на Македони- 
ја. До 1952 г. работи во истата 




Поставка во Археолошкиот музеј, Скопје 



зграда со Етнографскиот музеј, а 
во 1953 г се вселува во некогашна- 
та касарна на тврдината Кале, ко- 
ја земјотресот (1963) ја урива. До 
1976 г. Музејот продолжува да ра- 
боти во дел од ќелиите на рекон- 
струираниот Куршумли Ан и во 
барака изградена во неговиот 
двор. Во 1977 г. заедно со Етноло- 
шкиот и Историскиот музеј се 
вселува во денешната музејска 
зграда и се здружуваат во една ор- 
ганизација - СОЗТ Музеи на Ма- 
кедонија. До 1984 г. АМ, заедно со 
својата средновековна збирка, ре- 
ализирал повеќе археолошки 
истражувања (во Демир Капија, 
Стоби, Исар-Марвинци), приби- 
рал податоци за археолошката 
топографија на Македонија и др. 
Приредил изложби посветени на 
средновековното ѕидно сликарс- 
тво и иконографија, а со копии на 
фрески учествувал во изложбата 
за Средновековната уметност 
приредена во Париз (1950). Го из- 
давал својот „Зборник на Архео- 
лошкиот музеј на Македонија" 
(11 кгоеуГ). Во 1982 г. ја уредува 
постојаната археолошка поста- 
вка „Македонија од праисторија- 
та до доаѓањето на Словените". 
Со последната реорганизација на 
СОЗТ во Музеј на Македонија 
(1984), Археолошкиот музеј ја гу- 
би својата самостојност и одново 
се враќа на статусот до 1949 г. - 
како Археолошко одделение. 

ЛИТ.: ТоргЈе Миљковин, Музејска делат- 
ност у Македонији, Скопље, 2001. В. С. 

„АРХЕОЛОШКИ ПРЕГЛЕД (АК- 
НЕОШЅК1 РКЕСТЕБ)" - годи- 
шен информатор на Археоло- 
шкото друштво на Југославија, 
односно на Сојузот на археоло- 
шките друштва на Југославија. 
Содржи прелиминарни соопште- 
нија од археолошки истражувања 
вршени на територијата на неко- 
гашна СФРЈ, подредени според 
хронологијата на наоѓалиштата- 
та, како и споредјазикот и писмо- 
то на авторите. Првиот број изле- 
гол во 1959 г. До број 25 неговата 



редакција е во Белград, а од 1985 
г. таа се преселува во Љубљана, 
каде што се отпечатуваат уште 4 
броеви, со нова уредувачка кон- 
цепција: добива формат А4, при- 
лозите се богато илустрирани, а 
текстовите преведени на англиски 
јазик. Во АП редовно се објавува- 
ни и соопштенија од истражувани- 
те наоѓалишта во Македонија. 
Престанува да излегува во 1988 г. 

в. с. 

АРХЕОЛОШКО ДРУШТВО НА 
МАКЕДОНИЈА (Скопје, 1975) - 
невладина стручна организација, 
основана од десетина археолози 
на неколку музеи во СРМ. Дејс- 
твувало како дел на Археолошко- 
то друштво на Југославија (до 
1991). Негова основна цел била 
афирмацијата на археологијата 
во СРМ, воспоставувањето на ме- 
ѓународните стручни стандарди 
во вршењето на археолошките 
истражувања и примена на коде- 
ксот на стручната етика. Прв пре- 
тседател бил археологот Бошко 
Бабиќ. На годишните конферен- 
ции на Друштвото се презентира- 
ат трудови од резултатите на ар- 
хеолошките истражувања во из- 
минатата година. Негов орган е 
списанието „Масес1отае Ас1:а Аг- 
сИаео1о§1са". к. Бог. 




Археолошко-историскиот музеј во Ресен 
(некогашниот Сарај) 

АРХЕОЛОШКО-ИСТОРИСКА 
ЗБИРКА - РЕСЕН (Ресен, 1968) 
- локален археолошко-историски 
музеј. Основач било Собранието 
на Ресен, а како почетен излож- 
бен материјал послужиле локал- 
ните наоди од околината на гра- 
дот. Во натамошното постоење 
збирката се пополнувала со пред- 
мети од систематските археоло- 
шки истражувања во Преспа, осо- 
бено на островот Голем Град, раз- 
ни новоприсобрани историски и 
етнолошки предмети, како и ну- 
мизматички примероци. Музејот 
е сместен во зградата на некогаш- 
ниот Сарај на површина од над 
250 пѓ. Во неговиот состав се нао- 
ѓаат Спомен Галеријата на умет- 
нички дела на Кераца Висулчева, 
Спомен-куќата на народниот хе- 
рој Мите Богоески во с. Болно и 
Спомен-куќата на револуционе- 
рот Наум Веслијоски-Овчарот 
во с. Златари. Сега е под стручна- 



90 



МАНУ ЛЕКСИКОГРАФСКИ ЦЕНТАР 



АРХИТЕКТУРА А 



та надлежност на Музејош на Ма- 
кедонија. к. Бог. 

АРХИВ НА МАКЕДОНИЈА - 

в. Државен архив на РМ (ДАРМ). 




Од првата седница на Црковно-народниот собор 
на МПЦ(1958) 

АРХИЕПИСКОПСКИ ЦРКОВ- 
НО-НАРОДЕН СОБОР НА МПЦ 

(1958) - највисоко црковно-управ- 
но и законодавно тело со постојан 
и изборен состав. Архиепископот, 
по своЈата положба, е претседател 
на Соборот. Го свикува тој или ар- 
хиерејот што го заменува на ре- 
довно годишно заседание, а по по- 
треба и на вонредни. Изборниот 
собор може полноважно да одлу- 
чува ако се присутни најмалку 2/3 
од активните архиереи и најмалку 
2/3 од вкупниот број членови. За 
Архиепископ се смета дека е из- 
бран оној кандидат што добил по- 
веќе од половината гласови од 
присутните членови. Со тоа из- 
браниот станува Архиепископ на 
Македонската православна црква. 
Првиот изборен Архиепископски 
собор се одржал во Охрид (4-6. X 
1958), на кој за прв Архиепископ 
бил избран г.г. ДоситеЈ. 

ЛИТ.: Ратомир Грозданоски, Стефан Ар- 
хиепископ Охридски и Македонски, Скоп- 
је, 2000; Славко Димевски, Историја на 
Македонската православна црква, Скоп- 
је, 1989. Рат. Гр. 

АРХИЕРЕЈСКИ ЖЕЗОЛ НА 
ОХРИДСКИТЕ АРХИЕПИСКО- 

ПИ - украсен архипастирски стап 
што Ја симболизира власта од 
Светиот Дух, која им се предава 
на Охридските архиепископи - 
поглаварите на МПЦ, од времето 

1 на апостол Павле и 

свети Климет Ох- 
ридски до денеска. 
А-ЈЗЛ. Овој апостолски 
Светиклиментов 
жезол го добива 
Поглаварот при 
интронизацијата. 
Тој е од сребро и е 
украсен на врвот со 
крст и со две змии. 

ЛИТ.: Ратомир Грозда- 
носки, Стефан Архие- 
пископ Охридски и Ма- 
кедонски, Скопје, 2000. 

Рат. Гр. 

АРХИТЕКТОНСКА АКАДЕ- 
МИЈА НА АСОЦИЈАЦИЈАТА 
НА АРХИТЕКТИТЕ Н